1868 جىلى پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق دالاسىن باسقارۋ جونىندەگى جاڭا ەرەجەسىنە قارسى باتىس قازاقستان مەن تورعاي وڭىرىندە ۇلكەن تولقۋ بولعان. تاريحشىلار بۇل وقيعانى «ەل اۋا» كوتەرىلىسى دەپ اتايدى. ويتكەنى تولقۋ كەزىندە مىڭداعان شاڭىراقتان تۇراتىن قالىڭ ەل رەسەي بيلىگىن مويىنداماۋ ءۇشىن ءوز جەرىنەن اۋا كوشىپ, حيۋاعا قونىس اۋدارعان ەكەن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تەمىرقۇل قاجى ءتالىپ ۇلىنىڭ ارعى اتاسى بەركىن وسپان ۇلى – ءدال وسى كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى بولعان. بوداندىق بۇعاۋىنا قارسى كوتەرىلگەن حالىق ونى وزدەرىنە «حان» كوتەرگەن. «قارادان شىعىپ, حان بولعان» الاشا سەيىل تۇركەباي ۇلى ورىس قولىنا ءتۇسىپ, تۇرمەدە ولسە, بايباقتى بەركىن وزىنە قاراعان كوپ ەلدى باستاپ تاجىك-اۋعان جەرىنە ءوتىپ كەتكەن. – ورىس دەرەكتەرىندە بەركىن وسپانوۆتى «سىرىم داتوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى, اسا قاۋىپتى» دەپ سيپاتتايدى. ءتىپتى سول جىلدارى شىققان «رەسەي يمپەرياسىنىڭ جاۋلارى» دەگەن تىزىمدە بەركىن وسپان ۇلى №1 بولىپ جازىلعان, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك يسمۋرزين. – بەركىن بابامىز بۇرىنعى شالداردىڭ ايتۋى بويىنشا, ورىستان قيىندىق كورگەسىن, باتىس قازاقستاننىڭ تايپاق وڭىرىنەن 500 شاڭىراققا باس بولىپ كوشكەن ەكەن. كوشۋ سەبەبى – قازاقتىڭ قۇنارلى جەرلەرىن رەسەي ۇكىمەتى كۇشتەپ تارتىپ الىپتى. ول جەرلەردى قازاقتار الدەقالاي پايدالانا قويسا, ولارعا ايىپ سالىپتى. قاراپايىم حالىقتان رەتسىز الىم-سالىق الۋدى دا كوبەيتىپتى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, اشارشىلىق تا بولىپتى. ەلدەن كوشىپ, تاجىك جەرىنە كەلىپتى. ءسويتىپ, قاراتاۋ, تۇيەباقىردى دەگەن تاۋلاردى جايلاپ, قولاپ ءوڭىرىن قونىس ەتكەن, – دەيدى بۇگىندە جاسى 81-گە كەلگەن تەمىرقۇل اتا. قازاقتار بىرنەشە جىلدان سوڭ تاجىك جەرىنىڭ دە تۇپكىلىكتى قونىس بولمايتىنىن سەزىپ, اقىلداسىپتى. «بۇل جەردە دە رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قولاستىنان قۇتىلا المايمىز-اۋ» دەگەن وي-پىكىرگە كەلىپتى. يشانقاجى دەگەن كىسىنى ء«سىز قونىس قاراپ كەلىڭىز» دەپ باتا بەرىپ, جەلماياعا مىنگىزىپ جونەلتكەن ەكەن. ول كىسى اۋعانستان, يران, پاكىستان, تۇركيا سياقتى بىرنەشە مەملەكەتكە بارىپ, ارالاپ كورىپ, قايتا ورالىپ كەلگەن سوڭ حالقىن جيناپ, بىلاي دەگەن ەكەن: – ال, اعايىن, ءبىز رەسەيدىڭ قولاستىنان قۇتىلۋ ءۇشىن كوشۋىمىز كەرەك. بۇل ورىستىڭ مۇسىلمانعا قىسىم كورسەتۋى انىق. بىرنەشە مەملەكەتكە باردىم. اۋعانستانعا قونىس اۋدارساق بولادى-اۋ دەپ كەلدىم, قالاي قارايسىڭدار؟ – دەيدى. ارينە, بۇعان نارازىلىق بىلدىرگەندەر دە بولىپتى. «ەلدى تاعى دا بوسقىنشىلىققا ۇشىراتايىن دەپ وتىر ما» دەپ كۇڭكىل شىعارعاندار كوپ بولعان ەكەن. سوندا بەركىن باتىر: «جاۋدى كورمەي تۇرىپ قورىق» دەگەن ناقىل ءسوز بار. قيىندىق باسىمىزعا كەلمەي تۇرىپ كوشەيىك, اعايىن!» دەپتى. وسىلايشا, قازاقتار باعلان قالاسىنىڭ اقمول دەگەن اۋىلىنا, قۇندىز قالاسىنىڭ شاردارا, ايلابات, سەدىرەك اۋىلدارىنا, يمامسايىپ قالاسىنىڭ بەسكەپە, اقمەشىت, كالبات دەگەن اۋىلدارىنا قونىستانىپ ءومىر سۇرگەن. ارينە, جات جەردە كىرمە ەلدىڭ ءحالى قايدان كەرەمەت بولسىن؟! نەبىر قاقتىعىس, قاندى شايقاستار دا بولعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى ورىس وكىمەتىنىڭ ءوزى ارنايى قازاققا سوققى بەرۋ ءۇشىن شەكارا اسىرىپ اسكەر كىرگىزگەن وقيعا دا بولعان. بەركىن باتىر اۋعان جەرىندە جاسى جەتىپ, قۇندىز قالاسىنىڭ سادىرەك اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى ادىردىڭ ۇستىندەگى قورىمعا جەرلەنىپتى. بەركىن قايتىس بولعان سوڭ دا ەرنازاربەك, بۇركىتباي اقساقال, وتەش اقساقال, ءتاجى باتىر, مايلاش باتىر, داستانبەك, وتەگەن اقساقال, ابدىرازاق ۋاكىل, ابدىقالي پالۋان سياقتى ازاماتتار ەلدى بيلەپ, اۋعاننىڭ, باسقا ۇلتتىڭ يەگىنىڭ استىندا جۇرمەي, ءوز باسىنا اۋىل بولىپ, مەشىت سالىپ, يمام ۇستاپ, وزگە ۇلتتارمەن تەرەزەسى تەڭ ءومىر سۇرگەن ەكەن. تەمىرقۇل اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرىپ, جەر جاھانعا تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ باسىنان تالاي تار زامان, تايعاق كەشۋ وتكەنىن تۇسىندىك. سونىمەن, اۋعانعا بارعان قازاقتاردىڭ ءبارى دە 1977 جىلعا دەيىن تىنىش ءومىر ءسۇرىپتى. كەڭەس سولداتتارى اۋعانستانعا باسىپ كىرگەندە قاراپايىم حالىقتىڭ كۇن كورۋى قيىن بولعان. مال-مۇلكىن تاستاپ, قاشۋ باستالعان. الدى تۇركياعا, يرانعا قونىس اۋدارا باستاپتى. تاعى دا بوسقان ءبىر مىڭداي وتباسىمەن بىرگە يرانعا بارعان تەمىرقۇل قاريانىڭ اعايىندارى گۋرگان, بەندەرتۇركپەن, اققالا, كۋمبەتكاۋس دەگەن قالالاردا تۇرمىس كەشكەن. وسى ۋاقىتتا ون-ون بەس جىلداي بوسقىن مارتەبەسىندە بولعان. 1991 جىلى «قازاقستان ەگەمەندىك الدى, مەملەكەت بولدى» – دەگەن جاقسىلىق حاباردى ەسىتكەندە الاقايلاپ قۋانىپ, ء«بىز وتانىمىزعا بارامىز» – دەپ پرەزيدەنتكە ءوتىنىش جازعان. – 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يرانعا كەلەدى دەگەندە, ونداعى قازاقتار قاتتى قۋانىپ, ءوز پاتشامىزبەن كەزدەسۋگە قامداندىق. سول جولى نۇرەكەڭمەن جولىعا الماساق تا, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بىزگە ارنايى كەلدى. «پرەزيدەنتتىڭ يرانعا كەلگەندە جوسپارلاعان جيىرمادان اسا شارۋاسى بار. سونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – سىزدەردىڭ, قازاقتاردىڭ قامى, – دەگەندە جات جەردە جابىعىپ جۇرگەن قاراكوزدەر ەڭىرەپ جىلاپ جىبەردى, – دەپ ەسكە الادى تەمىرقۇل اقساقال. ءسويتىپ, 1993 جىلى پرەزيدەنت قولداۋىمەن يران قازاقتارى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن. تەمىرقۇل قاجى ءتالىپ ۇلىنىڭ وتباسى بۇگىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان قالاسىنىڭ ىنتىماق اۋىلىندا تۇرىپ جاتىر. ال ەندى سەكسەننەن اسقان جاسىندا اقساقالدى توسەگىنەن تۇرعىزىپ, الىس جولعا اتتاندىرعان نە سەزىم؟! – ارعى بابامىز بەركىن وسى باتىس قازاقستان وڭىرىنەن كەتتى عوي. ونىڭ بالاسى موللا ەستاي دا, مەنىڭ اكەم ءتالىپ تە اتاجۇرتىن ءبىر كورۋدى ارمانداپ ءدۇنيادان ءوتتى. قازاق جەرىنىڭ قاي توپىراعى دا – وتانىمىز, دەگەنمەن اتاكۇلدىكتىڭ ورنى بولەك ەكەن. كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالسا دا وسى ءوڭىردى ءبىر كورىپ, اتالاس اعايىندارىممەن تانىسىپ, تابىسىپ كەتۋ – ارمانىم ەدى, – دەيدى قاريا. * * * 150 جىلدان كەيىن جارتى الەمدى شارلاپ ورالعان ۇرپاعىن باتىس قازاقستان ءوڭىرى جىلى قارسى الدى. تەمىرقۇل قاجىنى سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورەعاليەۆ قابىلداپ, ءوڭىر تاريحىمەن تانىستىردى. مەيماندار بايباقتى رۋىنىڭ شولان اتاسىنان تارايتىن, سىرىم باتىردىڭ ۇرپاعى تۇراتىن جەتىكول وڭىرىنە ساپار شەگىپ, قازى سىرىم ۇلى مەن ومار قازى ۇلىنىڭ قابىرىن زيارات ەتتى. اۋىل اقساقالدارىمەن كەزدەسىپ, شەجىرە سۇراسىپ, شەر تارقاتتى. «بوشالاپ كەتىپ, بوتالاپ ورالعان» باۋىرلارىن سىرىمدىقتار بيىل كۇزدە اتاپ وتكەلى وتىرعان سىرىم دات ۇلىنىڭ 275 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ دا تورىنەن كورگىسى كەلىپ وتىر.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن شىنار مولدانيازوۆا