سونىمەن ساۋدالاناتىن سۋدىڭ ساپاسىن ساراپتاپ كورەيىكشى. ماسەلەن, دۇكەندەردە تۇرعان سۋلاردىڭ سىرتىنداعى جازبالارعا ۇڭىلسەك, «تابيعي مينەرالدى سۋ», «ارتەزيان سۋى», «اسحانالىق اۋىز سۋ» دەگەن سياقتى جازبالاردى ءجيى كورەمىز. قازاقستاندا ناعىز تابيعي مينەرالدى سۋ بار ما ءوزى؟ بۇل سۋدىڭ باسقا سۋلاردان ايىرماشىلىعى قانداي؟ قىسقاسى, بوتەلكەلەنگەن اۋىز سۋلاردىڭ ەتيكەتكاسىنداعى جازبالاردى قالاي وقۋ كەرەك؟ ماسەلەن, مەديتسينا ماماندارى ادام كۇنىنە كەم دەگەندە 1,5 ليتر سۋ ءىشۋى كەرەك دەيدى. كوپشىلىگىمىز دۇكەنگە كىرگەندە ويلانباستان, قولىمىزعا ءبىرىنشى تۇسكەن سۋدى ساتىپ الا بەرەمىز. تۇتىنۋشى كوپ جاعدايدا ونىڭ سىرتىندا نە جازىلىپ تۇرعانىنا ءمان بەرمەيدى. سورەلەردە سامساعان سۋلاردىڭ ءبارى بىردەي مە؟ ءوز كەزەگىندە حالىق اراسىندا مىناداي لاقاپ بار. ساتىلىپ جاتقان سۋلاردىڭ ءبارى ءبىر قۇبىردان قۇيىلا بەرەدى-ءمىس. بۇل ءسوز قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ ەندەشە قولىمىزعا بوتەلكەنى الايىق. وندا مىندەتتى تۇردە سۋدىڭ تۇرلەرى – اۋىز سۋى, تابيعي سۋ, اسحانالىق سۋ, سۇزىلگەن سۋ, تابيعي مينەرالدى سۋ جانە باسقالاي دا كورسەتىلۋى كەرەك. سول سياقتى قازاقستاندا بارلىق بوتەلكەلەنگەن تابيعي جانە ەمدىك سۋلاردىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارى بار. اۋىز سۋلار ارنايى زاڭدارمەن رەتتەلگەن. وندا 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بەلگىلەنىپ, 2008 جىلى كۇشىنە ەنگەن «قۇتىلانعان اۋىز سۋلاردىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارى» كورسەتىلگەن. ال ەمدىك سۋلار مىندەتتى تۇردە كۋرورتولوگيالىق عىلىمي ورتالىقتاردىڭ بالنەولوگيالىق قورىتىندىسىن الۋى ءتيىس.
پايدالى-اۋ, بىراق كۇندە ەمەس سونىمەن ەگەر ەتيكەتكادان «ەمدىك» نەمەسە «ەمدىك-اسحانالىق» سۋ دەيتىن جازبانى وقىدىڭ دەلىك, وندا بۇل سۋدى دارىگەرىڭىز تاعايىنداماسا, كۇندە ىشۋگە بولمايتىندىعىن ءبىلۋ قاجەت. مۇنداي سۋ كۇشتى مينەرالدانعان بولىپ كەلەدى دە – 1 ليتردە 1گ/دم3 باستالادى. ال ەلىمىزدە ەمدىك-اسحانالىق سۋلاردى بورجومي, نابەگلاۆي, ەسەنتۋكي سياقتى يمپورتتىق ماركالار ۇسىنادى. وعان قوسا ەمدىك قازاقستاندىق سۋلاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «سارىاعاش» كۋرورتتىق اۋداندارىندا ءارتۇرلى وندىرۋشىلەر شىعاراتىن سەريالارى بار. سول سيياقتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قورىقتىق ايماقتارىندا وتە پايدالى جەراستى اۋىزسۋلارى «Kulager» اتاۋىمەن بوتەلكەلەنەدى. بۇل ەمدىك-اسحانالىق سۋدىڭ قۇرامىندا كادىمگىدەي ەمدىك قاسيەتكە يە بەلسەندى يودتار بار.
مولشەرسىز ىشە بەرۋگە بولادى سول سياقتى ەلىمىزدەگى دۇكەن سورەلەرىنەن «اسحانالىق», «تازارتىلعان», «بۇلاق سۋى» دەيتىن اۋىزسۋلار مەن ء«بىرىنشى» نەمەسە «جوعارى» كاتەگوريالى, سونداي-اق, «تابيعي مينەرالدى» سۋلاردىڭ نەشە ءتۇرىن تاباسىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اۋىزسۋلاردىڭ رەگلامەنتىندە كورسەتىلگەندەي, وندىرۋشىلەر ەتيكەتكالاردا سۋدىڭ قۇرامىنا سايكەس, مىندەتتى تۇردە ونى جازۋى كەرەك جانە مۇنى ۇستىنەن تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت قاداعالايدى. سونىمەن, ەندى ءسىز ەتيكەتكادان «اۋىز سۋى» دەگەندى وقىدىڭىز دەلىك, دەمەك بۇل سۋدى شەكتەۋسىز ىشە بەرۋگە بولادى. ەگەر «اسحانالىق» دەگەن جازۋ بولسا, وندا بۇل سۋ مينەرالدى تۇزداردىڭ بيولوگيالىق بەلسەندى ەلەمەنتتەرىمەن بايىتىلعان دەگەن ءسوز. ونسىز ادام اعزاسى ءومىر سۇرمەيتىنى بەلگىلى. ال «تازارتىلعان» سۋ – بۇل تولىق سۇزگىدەن وتكىزىلگەن, باستاپقى كەزىندە سۋ قۇرامىندا بولعان بارلىق زاتتار تازارتىلىپ, كەرى اينالدىرۋدان وتكەن سۋ. تازارتىلعان سۋدى جەراستى سۋ كوزدەرىنەن دە, سونداي-اق, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنەن, ياعني قالالىق سۋ قۇبىرلارىنان دا ءىشىپ وتىرمىز. ء«بىرىنشى» نەمەسە «جوعارى» كاتەگوريالى – بۇل سۋلار كەدەن وداعى اياسىندا قابىلدانعان قاۋىپسىزدىكتىڭ ناقتى ءبىر تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن سۋلار.
...تاعى دا جانە ءتىپتى پايدالى ال «تابيعي» نەمەسە «مينەرالدى» دەگەن جازۋلارى بار سۋلارعا ەرەكشە توقتالىپ وتكەن ءجون. بۇل سۋلار تابيعي بۇلاقتاردان الىنادى جانە ءوزىنىڭ باستاپقى تابيعي تۇردە مينەرالدانعان قاسيەتتەرى جوعالماعان. ەگەر تۇتىنۋشى بوتەلكەنىڭ سىرتىنان بۇل جازۋدى تاپسا, وندا تاعى ەكى جازۋدى كورۋى ءتيىس. بۇل سۋدىڭ كوزى مەن سكۆاجينا ءنومىرى. وعان قوسا سۋدىڭ قۇرامىنداعى مينەرالداردىڭ كەستەسى دە كورسەتىلۋى كەرەك. تابيعي مينەرالدى اۋىز سۋىنىڭ مينەرالدارى 0,2-دەن باستاپ 1گ/دم3 دەيىن جانە ودان جوعارى بولماۋى قاجەت. قازىر تابيعي مينەرالدى اۋىزسۋلار بۇكىل الەمدە جوعارى باعالانادى. ولاردى مولشەرسىز ىشە بەرۋگە بولادى. ول ءشولىڭدى عانا قاندىرمايدى, ادام اعزاسىن ەڭ ءسىڭىمدى مينەرالدارمەن بايىتادى. قازاقستاننىڭ اۋماعىندا تابيعي مينەرالدى اۋىزسۋلاردى نەگىزىنەن Perrier, Vittel, ەۆيان, SanPelegrino سياقتى يمپورتتىق ماركالار مەن باسقالار ۇسىنىپ وتىر. قازاقستاننىڭ وزىندە شىعاتىن تابيعي مينەرالدى سۋلاردىڭ ىشىندەگى بارىنشا تانىمالى جانە كەڭىنەن تاراعانى TURAN سۋى. تابيعي مينەرالدى سۋلار جەر استىن- داعى سەنىمدى قورعالعان سۋ كوزدەرىنەن الىنادى دا جانە تاسى مەن قۇمى ءسۇزىلىپ, تەك مەحانيكالىق تازارتۋدان وتكىزىلەدى. مۇنان دا بولەك مۇنداي سۋلار ءوز ستاندارتتارىنا سايكەس, ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا فيزيولوگيالىق پايداسى بار اسەرگە يە بولۋى كەرەك. نە دەسەك تە, الەمدە اۋىزسۋدىڭ نارقى ءوسىپ كەلەدى. بۇل سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ سانگە ەنۋىمەن بايلانىستى بۇرىنعىدان دا كوكەيكەستى سيپاتقا يە بولۋدا. وعان سايكەسىنشە, سۋدىڭ نەشە ءتۇرى مەن ماركالارى دا قوسا شىعارىلىپ جاتىر. ال تۇتىنۋشىعا قالعانى, بوتەلكەلەردىڭ قاعازىنداعى جازۋلاردى ءجىتى وقىپ, وسى ءبىز نە ءىشىپ ءجۇرمىز دەگەن سۇراقتى قاپەرىنەن شىعارماۋ. ويتكەنى, سول ىشكەن سۋىمىزدىڭ 80 پايىزى ءوز اعزامىزدا قالادى جانە ءتانىمىزدى قۇرايدى.
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى