بانكتەردە, قارجى نەمەسە IT سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ادامدارعا بلوكچەين, كريپتوۆاليۋتا ۇعىمدارى جاقسى تانىس بولۋى مۇمكىن. الايدا, قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنىڭ بۇل سوزدەردى ارا-تۇرا ەستىپ قالعاندارى بولماسا, ولاردىڭ ءمان-ماعىناسى, ماڭىزى جونىندە بەيحابار ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ قىزمەتى, ونىڭ باسىم تۇستارى مەن كەمشىلىكتەرىن زەرتتەپ كورۋگە تىرىستىق.
بلوكچەين دەگەنىمىز نە؟
بلوكچەين – جەلىدە اقپاراتتاردى ساقتايتىن بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ بويىنشا قۇرىلعان بلوكتار تىزبەگى (block-بلوك, chain-تىزبەك). قازىرگى ۋاقىتتا ول ءتۇرلى كريپتوۆاليۋتالاردا ترانزاكتسيالار جۇرگىزۋگە قولدانىلىپ ءجۇر. كريپتوۆاليۋتا – ورتالىقتان باسقارىلمايتىن تسيفرلىك ەسەپتىك كورسەتكىشتەر. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا – ەلەكتروندى ۆاليۋتا.
الايدا, «بلوكچەين» جۇيەسىندە وزگە دە اقپاراتتاردى ساقتاۋعا بولادى. ماماندار بۇل تەحنولوگيانى بانك جۇيەسىندە, ەكونوميكالىق سالالاردا جانە وزگە دە يندۋستريالاردا قولدانۋعا بولاتىنىن ايتادى.
ءداستۇرلى بانك ترانزاكتسيالارىمەن سالىستىرعاندا بلوكچەيننىڭ نەگىزگى باسىمدىعى – ارادا دەلدالداردىڭ بولماۋى.
قازىرگى تاڭدا اقشالارمەن, قۇجاتتارمەن نەمەسە وزگە دە مالىمەتتەرمەن جۇرگىزىلەتىن بارلىق وپەراتسيالار مىندەتتى تۇردە دەلدالدار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بانكتەر, مەملەكەتتىك ورگاندار نەمەسە نوتاريۋستار ءاردايىم جۇرگىزىلگەن وپەراتسيالاردىڭ شىنايىلىعىن راستاپ وتىرادى. ال بلوكچەيننىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ورگانى جوق. ول – باسشىلىقسىز قىزمەت ەتەتىن جالپىعا ورتاق اۋقىمدى مالىمەتتەر بازاسى. وندا جۇرگىزىپ جاتقان ترانزاكتسيالاردى جۇيەنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى كورە الادى. ولار اتقارىلعان ارەكەتتەردىڭ شىنايىلىعىن راستاپ, جۇرگىزىلگەن ترانزاكتسيالارعا بايلانىستى اقپاراتتاردان جوعارىدا اتالعان بلوكتاردى تىزەدى. ال جۇيە قولدانۋشىلارىنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى مالىمەتتەر قۇپيا ساقتالادى.
الەمدىك قاۋىمداستىقتا جاڭا تەحنولوگياعا بايلانىستى ءتۇرلى كەرەعار پىكىرلەر ايتىلۋدا. ءبىرى ونى كوپتەگەن سالالاردا «يندۋستريالدى توڭكەرىس» جاساۋعا قاۋقارلى دەپ باعالاسا, ەندى بىرەۋلەر جۇيەنىڭ «انونيمدىگى» ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەدى, دەيدى.
تەحنولوگيالىق توڭكەرىس
ماسەلەن, رەسەيدەگى «سبەربانك» باسشىسى گەرمان گرەف Finnopolis يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار فورۋمىندا بلوكچەيننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنان باستاپ, بانكتەرگە دەيىنگى بارلىق يندۋستريالاردا «توڭكەرىس» جاسايتىنىنا سەنىمدى. سول ءۇشىن «سبەربانك» باسشىسى بانكتىڭ كوپتەگەن ميللياردتىق IT-جۇيەسى ەسكىرىپ قالعانىن, جانە دە رەسەيدىڭ جاڭا رەۆوليۋتسيالىق تەحنولوگيادان قۇر قالماۋى كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى.
بلوكچەين تەحنولوگياسىن رەسەيدىڭ بايلانىس جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى دە باقىلاپ وتىر. ۆەدومستۆو باسشىسى نيكولاي نيكيفوروۆ مينيسترلىكتىڭ بۇل سالادا ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«الدىڭعى 5-10 جىلدى بولجاپ, بۇل تەحنولوگيانىڭ بولاشاقتا حالىق شارۋاشىلىعىنا, مەملەكەت پەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا قانداي پايدا اكەلە الاتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت», – دەدى مينيستر.
ۆيدەو-اڭگىمەلەسۋ ارقىلى كليەنتتەردى سايكەستەندىرۋ جۇيەسىن قۇرعان Block Notary ستارتاپىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يگور بارينوۆتىڭ پىكىرىنشە, بلوكچەيننىڭ باستى باسىمدىعى – ونداعى مالىمەتتەردىڭ سىرتتان وزگەرتىلۋىنەن قورعالۋىندا.
«بلوكچەين جۇيەسىنە كوپ جىلدار بويى ءتۇرلى شابۋىلدار جاسالىپ كەلەدى, بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى ازىرگە ناتيجەلى بولعان جوق», – دەيدى ول.
قازىرگى كەزەڭدە رەسەيدەگى بىرنەشە كومپانيا بلوكچەين-شەشىمدەرگە نەگىزدەلگەن باعدارلامالىق جاساقتاما ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتىر.
ماماندار ەگەر تەحنولوگيا كۇندەلىكتى ومىرگە ەنسە, بانكتەردىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اۋديتورلاردىڭ, باقىلاۋشىلاردىڭ, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەن تىركەۋشىلەردىڭ قىزمەتتەرى قاجەتسىز بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتۋدا.
جاڭا تەحنولوگيانىڭ قاۋىپ-قاتەرى
دەگەنمەن, كريپتوۆاليۋتانىڭ قاۋىپ تۋدىراتىن تۇستارى دا بار. وسى ورايدا, اقش ۇكىمەتى مەن جەكە دەمەۋشىلەر تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن RAND Corporation زەرتتەۋ ورتالىعى «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ۆيرتۋالدى ۆاليۋتانىڭ ءمانى» تاقىرىبىندا بايانداما جاريالادى.
بايانداما تسيفرلىق ۆاليۋتالارعا جانە سولاردىڭ نەگىزىندە قىزمەت ەتەتىن تەحنولوگيالارعا قارسى تۇرۋعا شاقىرادى.
زەرتتەۋشىلەر كريپتوۆاليۋتانى تەرروريستەر الەۋەتتى قۇرال رەتىندە پايدالاناتىنىنا سەنىمدى. سونداي-اق ولار حالىقتىڭ مۇنداي تەحنولوگيالارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى, دەپ ەسەپتەيدى.
اقش-پەن قوسا, وزگە دە ەلدەردىڭ جاڭا تەحنولوگيادان قاۋىپتەنۋىنە «بيتكوينداردىڭ», سايكەسىنشە, بلوكچەيندەردىڭ بىرنەشە رەت زاڭسىز ارەكەتتەر جۇرگىزۋ كەزىندە پايدالانىلۋى نەگىز بولىپ وتىر. سونىڭ ءبىر جارقىن دالەلى رەتىندە Silk Road ءانونيمدى ەلەكتروندىق ساۋدا-ساتتىق الاڭىن كەلتىرۋگە بولادى. وندا ەسىرتكى, قارۋ-جاراق, ۇرلانعان جەكە باستىڭ مالىمەتتەرى, ءتىپتى, ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرى ساۋدالانعان. مۇنداعى تولەمدەر «بيتكوين» ارقىلى جۇرگىزىلگەن. اقش ۇكىمەتى باعدارلامانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردى ىزدەپ-تاۋىپ, ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق الاڭىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ ءۇشىن ءبىراز كۇش جۇمساعان بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى كەيبىر ماماندار مەملەكەتتىڭ مىندەتتى تۇردە كەز-كەلگەن كريپتوۆاليۋتا اينالىمىن شەكتەپ, رەتتەپ وتىرۋعا ءتيىس ەكەنىن العا تارتادى. مۇنداعى باستى ماقسات – قىلمىستىق جولمەن تابىلعان قاراجاتتىڭ زاڭداستىرىلۋىن, تەررورشىلاردىڭ ساۋدا-ساتتىعى مەن ەسىرتكى ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ.
بلوكچەين تەحنولوگياسىن تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ قاجەت
Goldman Sachs, JP Morgan, Credit Suisse جانە Barclays سياقتى الەمدىك اۋقىمداعى بانكتەر بلوكچەين جۇمىسىن تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ ءۇشىن R3 كونسورتسيۋمىنا بىرىككەن بولاتىن. 2015 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بۇل كونسورتسيۋم قۇرامىندا الەمدەگى ءىرى 20 بانك بولدى.
كونسورتسيۋم جاڭا تەحنولوگيانى تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, ونى زاماناۋي بانك جۇيەسىندە قولدانۋ جولدارىن ىزدەپ كورمەك. بولجام بويىنشا, بلوكچەين نەگىزىندە قۇرىلعان مالىمەتتەر بازاسىندا تولەمدەر تۋرالى اقپاراتتاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, نەسيە جونىندەگى دەرەكتەردى ساقتاۋعا, ءتىپتى, كوشى-قون ەسەبىن جۇرگىزۋگە بولادى. ناقتىراق ايتقاندا, جاڭا ۇلگىدەگى جۇيەنى قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن شىعىنداردى ەلەۋلى تۇردە قىسقارتۋعا, ءتىپتى, ولاردان مۇلدەم ارىلۋعا مۇمكىندىك الادى.
رەسەي بانكى الدىمەن بلوكچەيندى زەرتتەۋدى ءجون كوردى. بۇل ءۇشىن رەسەي ورتالىق بانكىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. بانكتىڭ باسشىسى ەلۆيرا نابيۋللينا ەڭ الدىمەن كريپتوۆاليۋتا مەن بلوكچەين تەحنولوگياسى ۇعىمدارىن اجىراتىپ الۋدى ۇسىندى. سەبەبى بولاشاقتا بۇل جاڭالىقتى كەز-كەلگەن سالادا قولدانۋعا بولادى. بانكيردىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى سەبەپپەن الەمنىڭ ءىرى بانكتەرى جۇيەدە قىزمەت ەتەتىن ۆاليۋتانى ەمەس, ناقتى سول جۇيەنىڭ ءوزىن زەرتتەۋگە باسىمدىق بەرەدى.
Consumers' Research كومپانياسىنىڭ ماماندارى دا وسى پىكىردى قۇپتاپ وتىر. ولار بلوكچەين جۇيەلەرىن ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرعان. ءبىرىنشى توپقا ولار تسيفرلىق ۆاليۋتانى كىرگىزگەن. قالعان ەكى توپتاعى مەحانيزمدەردىڭ ءبىرى «اقىلدى» كەلىسىمدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىسى بلوكچەيندى ەكونوميكالىق ماقساتتا قولدانۋعا نەگىزدەلگەن. ماسەلەن, كەلەشەكتە جۇيەنى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» شەڭبەرىندە پايدالانۋعا بولادى.
تسيفرلىق ۆاليۋتانى قولدانۋ يدەياسىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دا ءىشىنارا قولداپ وتىر. رەسەيدەگى فورۋمداردىڭ بىرىندە ول كريپتوۆاليۋتالاردى قولدانۋعا بولاتىنىن ايتتى. الايدا, بۇل تولەم ءتۇرىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باستى پروبلەماسى ونىڭ ەشتەڭەگە بەكىتىلمەۋى بولىپ تابىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«كريپتوۆاليۋتالار ناقتى ەشتەڭەگە بەكىتىلمەگەن, الايدا, ولاردى جالپى ەسەپ ايىرىسۋ بىرلىگى رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ كورۋگە بولادى. ولار بارا-بارا كەڭىنەن تارالىپ جاتىر», – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
كەيبىر رەسەيلىك ماماندار ەگەر تەحنولوگيا تولىق زەرتتەلىپ, الەمدىك بەدەلى بار بانكتەر تاراپىنان ماقۇلدانسا, رەسەي ءۇشىن سانكتسيا سەكىلدى حالىقارالىق ارەناداعى بىرقاتار شەكتەۋلەردەن ارىلۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن العا تارتادى. ماسەلەن, «سبەربانك» باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لەۆ ءحاسيستىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ بلوكچەيندى قولدانۋ ارقىلى سانكتسيا جاعدايىندا عانا ەمەس, سونداي-اق حالىقارالىق بانكارالىق اقپارات اۋدارۋ جانە تولەمدەر جۇرگىزۋ جۇيەسىنەن اجىراتىلعان جاعدايدا دا جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىگى بولادى.
كەز-كەلگەن جاڭا قۇبىلىس سەكىلدى, بلوكچەين تەحنولوگياسى دا الەمدىك قاۋىمداستىقتا پىكىرتالاس تۋدىرۋدا. دەگەنمەن, بۇل تەك قارجى يندۋسترياسىن عانا ەمەس, كيبەرقاۋىپسىزدىك نەمەسە وزگە دە سالالاردا پروگرەسس جاساۋعا قاۋقارلى سوڭعى ونجىلدىقتاعى ەڭ ماڭىزدى ونەرتابىستاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق بولىپ وتىر.
دايىنداعان ايدار ءورىسباي, «ەگەمەن قازاقستان»