ء«وزىڭدى ءوزىڭ جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەيتىن قازاقتىڭ ماقالى دا, ء«وز تونىڭدى جامانداپ, قامقانى قايدان تابارسىڭ؟» دەپ كەلەتىن بۇرىنعى جىراۋ-اقىندارىمىزدىڭ تولعامى دا, ۇلتتىق سانانى سەرگەكتەندىرىپ سەرپىلتۋدىڭ بۇگىنگى بيىك تالابى دا ناق وسىعان سايادى.
ىقىلىم زامانداردان بەرى جەر-جاھان تانىپ, ەرەكشە قۇبىلىس رەتىندە مويىندالىپ كەلگەن قازاقتىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيى جانە وعان قوسا كۇي ونەرى – حالقىمىزدىڭ قاستەر تۇتار ەكى مۇراسى 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ اسىل قازىنالارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سودان بەرى بۇل قاتاردى قازاقتىڭ ايتىس ونەرى, ناۋرىز مەيرامى, قازاق كۇرەسى, قۇسبەگىلىك پەن ساياتشىلىق تولىقتىرعانىن ايتۋ لازىم. ەندىگى كەزەكتە قورقىت اتا مۇراسى, قازاقتىڭ اسىق ويىنى بۇكىل ادامزاتتىق مۇرالار تىزىمىنەن ورىن الۋى ءتيىس. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ الەمدىك, حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلاعاتتالۋى جالعاسا بەرمەك.
وسى جىلدىڭ باسىندا كونەدەن جەتكەن كوزايىمىمىز تۇركىستان تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ تانىلعانى تۋرالى قۋانىشتى حابار العانىمىز جاماعاتتىڭ ەسىندە بولار. ال ۇلى دالا ەلىنىڭ قانشاما ەجەلگى قالالارى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنا ورنالاسىپ, سول زاماندارداعى الەمدىك وركەنيەت ىقپالىمەن وركەندەپ دامىعان. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىنگى استانامىزدىڭ ءتۇپاتاسى بوزوق. ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان سەگىز قالا بولعان ەكەن. الداعى ۋاقىتتا ۇلى جىبەك جولىنىڭ يۋنەسكو تىزىمىنە ەنەتىنى دە ەش كۇمانسىز. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ ەجەلگى قالالارى دا الەم جۇرتىنا بۇرىنعىدان دا ءماشھۇر بولا تۇسپەك.
«التىن ەمەل» مەن «قاراتاۋ» قورىقتارىنىڭ دا وسىناۋ حالىقارالىق مارتەبەلى تىزىمنەن ورىن العانىنا مەرەيلەنەمىز. البەتتە, حالقىمىز: «كيىز كىمدىكى بولسا, بىلەك سونىكى» دەپ تەگىن ايتپاعان. ولاي بولسا, قازاق جەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى ساناتىنداعى بۋرابايدى, الاكولدى, باياناۋىل-جاسىبايدى, اسقارالى التايدى, التىن قويناۋلى, كەڭقولتىق الاتاۋىمىزدى, اقسۋ-جاباعىلىدان تارتىپ وردالى وڭتۇستىگىمىزدى, كاسپي مەن بالقاشتىڭ جاھۇت جاعالاۋلارىن, ۇلى تاريحتىڭ تۇنباسىنداي ۇلىتاۋدى حالىقارالىق ءتۋريزمنىڭ تانىمال مەكەندەرىنە, تىپتەن مەككەلەرىنە اينالدىرۋ جولىندا ازاماتتارىمىز بىلەك سىبانىپ, كەڭىنەن بايىپتاپ, قاجىرلى ءىس-ارەكەتتەرگە كىرىسكەنى ابزال.
ەجەلدەن بەرگى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى كادىمگى كيىز ءۇيىمىز ەكەنى بەلگىلى. «ۇرانىمىز – الاش, كەرەگەمىز – اعاش!» دەگەن ءتامسىلدىڭ دە توركىنى وسىندا جاتىر. كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ باق-بەرەكەلى باسپاناسى – كيىز ءۇيدى الەم-دۇنيە ارعى زامانداردا-اق تۇستەپ تانىعان, قادىرىنە جەتكەن. كوشپەلى ساق تايپالارىنىڭ كيىز ۇيدە تۇراتىنىن العاش رەت ەرتەدەگى گرەك تاريحشىسى گەرودوت جازدى. كيىز ءۇيدىڭ تابيعاتقا ۇيلەسىمدىلىگى, ادامدارعا ىڭعايلىلىعى سونشالىق, سان عاسىرلار بويى بابالارىمىز ونى وزگەرتۋگە, قايتا جاساۋعا, باسقا ءپىشىن بەرۋگە ەش تىرىسپاعان. بۇل – كيىز ءۇيدىڭ مىنسىزدىگىنىڭ ءبىر دالەلى. كيىز ءۇيدى كوزىمەن كورىپ, تۇنەپ شىققان سىرت جولاۋشىلاردىڭ وعان تاڭدانباعانى جوق دەسە بولعانداي. IX عاسىردا ءومىر سۇرگەن قىتاي اقىنى بو ءتسزيۋيدىڭ كيىز ءۇي تۋرالى عاجاپ ولەڭى وسىنى اڭداتقانداي. «كيىزىنە ءجۇنى كەتكەن مىڭ قويدىڭ, شاڭىراعى قايىڭىنان كۇنگەيدىڭ. ءارى بەرىك, ءارى ىڭعايلى, ءارى اسەم, دەي المايمىن اعاشىنا ءمىن قويدىم. سايىن دالا ونىڭ مەكەن تۇراعى, بىردە كورسەڭ تەرىستىكتە تۇرادى. ساربازدارمەن بىرگە كوشىپ ساعىمداي, ءبىر قاراساڭ تۇستىك جاقتان شىعادى. شىم جىبەكتەن مىقتى بەلبەۋ بايلاعان, قوزعالتا السىن قانداي داۋىل, قاي بوران؟!
كىرسەڭ جىلى, ءىشى قىز-قىز قايناعان, كوكجيەكتەي ءدوپ-دونگەلەك اينالاڭ» دەپ باستالاتىن نەسىپبەك ايت ۇلى اۋدارۋىنداعى وسى تاماشا جىر كيىز ءۇيدى سوناۋ كونە زاماندا-اق كەلىستىرە سيپاتتاعان. ال ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 107 جىلى ءۇيسىن حانىنا ۇزاتىلعان قىتاي قىزى ەلىنە: «مەنى ۇزاتقان ءۇيسىن پاتشاسىنىڭ ەلى كوشىپ جۇرەدى ەكەن. دوڭگەلەك ۇيلەردە تۇرادى ەكەن. ونى كيىزبەن جابادى ەكەن» دەپ حات جازىپتى. وسىدان 1000 جىل كەيىن اراب ساياحاتشىسى حۋدۋد ال-الەم ءوزىنىڭ «الەم شەكاراسى» اتتى كىتابىندا كوشپەلىلەردىڭ جازى دا, قىسى دا وزدەرىنىڭ دوڭگەلەك كيىز ۇيلەرىندە وتەتىنىن جازىپ كەتكەن.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءسۇيىنىپ ايتار سۇيكىمدى ىستەرىمىز دە جوق ەمەس. ەندى بولماسا جوعالا جازداپ, ەلەس-سۇلباسى عانا قالعان اقىندار ايتىسىن سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى اقبەرەن ازامات ءجۇرسىن ەرمان باستاپ كوتەرىپ, كەڭ ورىسكە شىعاردى. كوپ قاجىر-قايراتىن وسى ايتىس ونەرىن وركەندەتىپ ورلەتۋگە ارناپ كەلەدى. ودان بەرى ايتىس حالىقارالىق مارتەبە يەلەندى. قازاقتىڭ ايتىسكەر اقىندارى انا جىلى پاريج تورىندە دە جىر داۋىلىن سوقتىرعانىنا ءوزىمىز دە كۇا-ءدۇر بولعانبىز. رەسەيدىڭ رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ مۇراگەر كنيازى قول سوققانىن كوزىمىز كوردى. ايتىس ونەرىمىزدىڭ وسىنداي ۇلاعاتىن باسقا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا دا جۇعىستى قىلساق, كانە!
ناق وسى ايتىس سياقتى, سوڭعى التى-جەتى جىلدىڭ الەتىندە قازاق كۇرەسى دە ءساتىن سالىپ, قازاقتىڭ نامىسكەر نارقاسقا جىگىتتەرىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل ازيا قۇرلىعىنا, ارىسى الەمگە ءتاپ-ءتاۋىر ايگىلەنىپ كەلەدى. بەلگىلى تەلەجۋرناليست, قايراتكەر ارمان شوراەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن ىسكە اسقان «قازاقستان بارىسى» الامان دوداسى ەل ىشىندە دە, شەت ەلدەردە دە قاشانعى قازاق كۇرەسىنە دەگەن ىقىلاس-ىنتانى قايتادان ارتتىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتى ۇلىقتاۋدىڭ شىنايى ۇلگىسىن جارقىراتىپ جايىپ سالدى. وسىنداي جاقسى تاجىريبەنى باسقا ورايلاردا دا وڭىنان پايدالانساق قولىمىزدى كىم قاعادى!؟
قازاقتىڭ جان-دۇنيەسى – قازاقتىڭ انىندە. اۋەلى, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ انىندە. بۇل ارادا قازاقتىڭ ءانىن قازاقتىڭ كۇمبىرلەگەن قوڭىر كۇيىنەن استە بولمەيمىز. قادىر اقىن ايتپاقشى, ناعىز قازاق – دومبىرا بولىپ قالا بەرمەك. قازاقتىڭ جان-جۇرەگى باتىرلىق جانە عاشىقتىق جىرلارىندا. ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكين ورالعا كەلگەن كەزىندە «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىنا قىزىعۋى, سونىڭ جەلىسىمەن پوەما جازۋعا قۇشتارلانۋى تەگىن ەمەس. دالالىقتاردىڭ بەكزات بولمىسى تولقىتقان پولياك اقىنى گۋستاۆ زەلينسكي «قازاق» دەگەن داستان جازسا, ەكىنشى ءبىر پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ كيىز ءۇي ىشىندەگى قازاقتىڭ بي-شەشەندەرىنىڭ, اقساقالدارىنىڭ اعىندى بۇلاقتاي الاپات ءسوز تولعاۋلارىنا تاڭداي قاعادى. شوقاننىڭ دوسى گريگوري پوتانين: «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى» دەۋ ارقىلى قازاقتىڭ اسقان ونەرپاز, سۇلۋ جاندى حالىق ەكەنىن ايعاقتايدى.
وسىنىڭ دالەلىندەي, الەكساندر زاتاەۆيچ قازاقتىڭ مىڭ ءانىن جيناپ كىتاپ ەتىپ باستىرىپ جاتسا, امىرە بۇل كەزدە, 1925 جىلعى ءپاريجدىڭ دۇنيەجۇزىلىك كورمەسىندە «اعاش اياق» پەن اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسىن» باستىرمالاتا شىرقاپ, قازاق ءانىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا العاشقى سۇرلەۋ-سوقپاقتى تارتىپ تا جىبەرگەن ەدى. سول سۇرلەۋ-سوقپاقتىڭ سۇيەگى ۇزىلمەي, كۇلاش, بيبىگۇل, ەرمەك, امانگەلدى سەمبين سياقتى ساڭلاقتار ارقىلى بۇگىنگى روزا رىمباەۆا, مايرا مۇحامەدقىزى, ديماش قۇدايبەرگەندەرگە جەتىپ, الەمدە قازاق ءانىنىڭ مەرەيىن تاسىتىپ جاتقانىنا تاعى دا مىڭ مارتە شۇكىر, تاۋبە دەيمىز. قالاي دەسەك تە, قازاقتىڭ ناعىز جان بايلىعى, اقىل-پاراساتىنىڭ ازباس-توزباس نۇرى – كىتاپتا. سوناۋ بابالار سوزىنەن باستاۋ الاتىن وسى رۋحاني بايلىعىمىزدى ءوزىمىز عانا ءبىلىپ قويماي, الەم حالىقتارىنا دا وقىتۋ, بىلگىزۋ – پارىز. بۇعان دەيىن «اباي جولى» مەن «قان مەن تەر» سياقتى ايگىلى روماندارىمىز عانا تام-تۇمداپ شەت تىلدەرىنە اۋدارىلعان. جاقىندا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» جانە سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اقبوز ءۇي» روماندارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, امەريكانىڭ باسپاسىندا شىعىپ, باتىس جۇرتىنا تارالىپ جاتقان جاعىمدى حابارىنا جانىمىز ءسۇيىندى. بۇعان دەمەۋشىلىك جاساعان اتىمتاي جومارت ازاماتتارعا تۋساڭ تۋ!.. دەپ العىس جاۋدىردىق.
ال ەندى وسى ادەبيەت پەن عىلىم, باسقا دا گۋمانيتارلىق شىعارماشىلىق سالالارىنداعى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋ ىسىنە بۇدان بىلايعا جەردە مەملەكەت تاراپىنان اۋقىمدى قولداۋ, ۇيىمدىق-قاراجاتتىق دەمەۋ جاسالاتىنىنا قايتىپ قۋانباسسىڭ. ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل قازىنالارى ىرىكتەلمەك. ارينە, ناعىز اسىلدى جاسىقتان ايىرۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. جوعارى تالعام مەن جاۋاپكەرشىلىكتەن جاڭىلماعانىمىز ابزال. قالاي بولعاندا دا, قورقىت اتا, قوجا احمەت ياساۋي, بۇقار جىراۋ, ماحامبەت, اباي, ماعجاندار, جالپى وتاندىق مادەنيەت الەمنىڭ ەڭ ايدىندى التى تىلىندە سويلەمەك, مۋلتيمەديالىق تاسىلدەرمەن دە الەمنىڭ تالعامپاز كورەرمەن-تىڭدارمانىنا جول تارتپاق. ە, باسە! ۇلتتىق جاۋھارلارىمىزدى ۇلىقتاساق وسىلاي ۇلىقتايىق. قازاقتىڭ قۇندىلىقتارى جاھانعا ءوز ۇلاعاتىمەن تانىلا ءبىلسىن. شۋ قاراكوك!
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»