ءدىنتانۋشى, عۇلاما عالىم, شەجىرە-جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتىنىڭ ەڭ ەلەۋلى ەڭبەگى 1991 جىلى قاسيەتتى كىتاپ قۇران كارىمنىڭ ماعىناسى مەن تۇسىنىگىن قازاق تىلىندە جازىپ, ونىسى «فاحد» باسپاحاناسىن 1 ميلليون دانامەن تاراتىلدى. جارىقتىق اتامىز الاس-كۇلەسكە تولى 1917 جىلى ءور التايدىڭ ورتا سىلەمى بايتىك-قاپتىق جوتالارىنىڭ تەرىسكەي بەتى جارىنتى شوقىسىنىڭ باۋىرىندا تۋعان ەكەن. بۇل جەر قازىر موڭعول ەلىنىڭ اۋماعىندا. سوندىقتان دا شىعار, عالىم «التايدان اۋعان ەل» اتتى ەستەلىك كىتابىندا ءوزىنىڭ موڭعوليادا تۋعانى جايلى ناقتى جازىپتى.
قاريانىڭ ەسەيۋ جىلدارى اپالاس-توپەلەس قيلى-قىرعىن زامانعا ءدوپ كەلدى. 30-جىلدارى التايدان ۇركىپ كوشكەن 18000 قازاق شىڭجاڭنىڭ شىعىس شەتى گانسۋ ولكەسىنە كەلەدى. وسىلاردان 5000 قازاق تيبەتكە ءتىرى وتكەن. قالعانى قىرىلعان نەمەسە جولدا قالعان. 1941 جىل تۋعاندا ارىپ-اشقان 3000 قازاق ۇندىستانعا وتەدى. ءبىر جىلدان كەيىن وسى ادامداردان 1000-ى عانا ءتىرى قالعان.
حاليفا اتامىز ەرتەرەكتە جارىق كورگەن ەستەلىك جازباسىندا: «1941 جىلدىڭ كۇزىندە بوسىپ ءجۇرىپ ءۇندىستاننىڭ مۇزاپار-ابات قالاسىنا زورعا جەتتىك. قالانىڭ اينالاسىن قالىڭ قاراعايلى تاۋ قورشاعان. ءبىز وزەننىڭ بەرگى شەتىنە شاتىر تىگىپ ورنالاستىق. كۇندە جاڭبىر. سۋ تامشىلارى باسپانامىزدان ءوتىپ, كورپە-جاستىق, كيىم-كەشەك تۇگەل كوگەرىپ كەتتى. الدى يىستەنىپ ءشىري باستادى. «جۇت جەتى اعايدى» دەگەندەي, ۇزاق جاۋعان جاڭبىردىڭ سالدارى ما, جاپپاي اۋرۋ-دەرتكە ۇشىرادىق. اۋرۋدىڭ سىرىن ەشكىم بىلمەيدى. كوپ ادامدار ەسىنەن اۋىسىپ جىندانىپ كەتتى. بىرەۋلەردىڭ بەت-اۋزى ءىسىپ, تۇلابويىنا جارا قاپتاپ, ءتىپتى تىرىدەي تىستەرى ءشىرىپ كەتكەندەر قانشاما. كۇن سايىن ونشاقتى ادام اجال قۇشادى. ولگەن ادامدارىمىزدى قالالىق زيراتقا نەمەسە قونىس سىرتىنا جەرلەتپەيدى, ۇلىقسات جوق. شاتىردىڭ سىرتىندا قارۋلى اسكەري كۇزەت. امالسىز مايىتتەردى شاتىرلاردىڭ اراسىنداعى بوس جەرلەرگە كومىپ, ءوزىمىز ولاردىڭ زيراتىن جاستانىپ, ولگەندەرمەن بىرگە ءومىر سۇردىك. بىتىرەتىن جۇمىسىمىز كۇنى بويى تەك زيرات قازۋ. مۇلدە ءتۇتىنى ءوشىپ قالعان وتباسىلار دا بولدى... وسىلاي ءۇندىستان مەن پاكىستاندا 12 جىل تۇردىق. ەشكىم ءبىزدى ازاماتتىققا قابىلدامادى. جانىمىزدى جالداپ كۇن كوردىك. ەل بوتەن, جەر بوتەن, سالت بوتەن ەلدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىنىن باستان وتكەردىك. العاش بارعان التى جىلدا ايەل زاتىنىڭ جاتىرى شوشىنىپ, بىردە-ءبىر نارەستە دۇنيەگە كەلمەدى. ەگەر ءبىر جاققا كوشپەگەندە سول كۇيى تۇقىم-تۇياعىمىز قۇرىپ جوعالار ەدى...» دەپ جازىپتى.
وسىنشاما قيىندىقتى باستان وتكەرگەن قاريا سوندا دا قولىنان قالامىن تاستاماعان. مۇمكىن جاراتۋشى يەمىز قاشىپ-بوسىپ قىرىلعان ەلدىڭ قيىن تاعدىرىن حاتقا ءتۇسىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزسىن دەپ ءتىرى قالدىرعان بولار. قالاي دەسەكتە قاريانىڭ باستان كەشكەن ءومىرى اتاجۇرتىنان بوسقان حالىقتىڭ قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن بۇگىنگى بىزگە ەسكەرتىپ تۇرعان ءتىرى دۇنيە.
جيىن بارىسىندا جينالعان جۇرت م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكقازى قوراباي, حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى قورى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى, فيلولوگ-عالىم يسلام جەمەنەيلەر جاساعان باياندامالاردى تىڭداپ, ەستەلىكتەر ايتتى.