ۇلت رۋحىنىڭ ينۆەستورى

بىراق «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن دەيىن وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى  جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ, ەرتەرەكتە قىتاي ەلىنە بوسقان قازاقتار بىرتىندەپ اتاجۇرتىنا ورالا باستادى. ولاردى سوعىستىڭ سالدارىنان قيراپ قالعان ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن جۇمىس كۇشى رەتىندە ەڭبەككە تارتۋ كوزدەلدى. ءدال وسى وقيعامەن قارايلاس 60-جىلدارى قىتايدا «مادەني توڭكەرىس» اتتى ساياسي ناۋقان جۇرگىزىلدى دە, شىنجاڭ ولكەسىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ شارۋاشىلىعىنا زور نۇقسان تيگىزدى. كورشى ەلدەگى ەكونوميكالىق تولقۋ­دىڭ بارىسىن قاداعالاپ وتىرعان كەڭەس وداعى قازاقتاردى قايتارىپ الۋ ءۇشىن 1962 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 15-30 ارالىعىندا 15 كۇن بويى شەكارانى بىرنەشە جەردەن اشىپ تاستادى. وسى ارالىقتا باقتى شەكارا بەكەتى ماڭىنان 150 مىڭ ادام, جاركەنت جانە كۇزۋىن زاس­تاۆاسى ماڭىنان 50 مىڭ  ادام, رەسمي قۇجاتتا كورسەتىلگەندەي بارلىعى –  200 مىڭ قازاق شەكارا اسىپ, اتامەكەنگە ورالدى. بۇل كوش – ۇلت تاريحىنداعى تەڭ­دەس­س­ىز وقيعا رەتىندە باعالانۋى ءتيىس. ويت­كەنى, بۇل قازاقتار –  بەيبىت كۇنگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە, ءداستۇرلى ەتنومادەنيەتتىڭ ۇزىلمەۋىنە, اسىرەسە, دەموگرافيالىق ءوسىم مەن ءتىل­دىڭ, قول­دانبالى ونەر مەن ۇلتتىق مۋزىكا جانرىنىڭ وركەندەۋىنە وراسان زور ۇلەس قوس­تى. دەموگرافتاردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وسى جىلدارى شەكارا اسقان ەلدىڭ ۇرپاعى قازىر 2 ملن-عا وسكەن. جانە قانداي ۇرپاق, ۋىزعا جارىعان ۇلاعاتتى ۇرپاق. بۇگىنگى تاڭدا ەل مادەنيەتى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ءار سالاسىندا تۇرەن سالىپ جۇرگەن 60-جىلدارى «قىتاي اسىپ كەلگەن شالداردىڭ» تۇقىم-تۇياعى قازىر مىق شەگەدەي مىعىم قاۋىمعا اينالدى.  ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت دەگەن وسى ەمەس پە؟!  ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن ەلىمىزگە «ەكىنشى قۇت» ورالدى. ياعني, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا رەس­پۋبليكا ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاسا, ارادا 24  كۇن وتكەندە ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلى  10 قاڭتار كۇنى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنا «وتانعا ورالىڭدار!» دەپ ۇندەۋ تاستادى. ءسويتىپ, ەكىنشى قۇت – كوش باستالدى. سودان بەرى تۋعان توپىراعىنا شەتەلدەن ءجۇز مىڭداعان قازاق ورالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگى كوشى-قون قىزمەتى كو­مي­تە­تى­نىڭ باس مامانى مارات توق­سان­با­ەۆتىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتىنە جۇگىنسەك, 1991 جىلدان باستاپ 2016 جىلدىڭ  1 قاڭتارىنا دەيىن قازاقستانعا شەتەلدەن 261 104 وتباسى, 957 772  قازاق ورالعان ەكەن. ال بيىلعى 2017 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ەلىمىزگە سىرتتان 2601 وتباسى, 4860 قازاق ازاماتى قونىستانىپتى. بۇلاردىڭ دەنى, ياعني 60 پايىزدان استامى وزبەكستاندىق قانداستارىمىز.  اتاجۇرتقا ورالعان باۋىر­لا­رى­مىزدىڭ اراسىندا قىرعىز ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, عا­لىم-دارىگەر سەيىتحان جوشىباەۆ, ەلىمىز ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, پروفەسسور جانداربەك مالىبەكوۆ, ەلىمىز بويىنشا ماڭدايالدى تەولوگ-عالىم اشىربەك ءمۇمىنوۆ,  تۇركولوگ-عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى باستاعان 77 عىلىم دوكتورى مەن 223 عىلىم كانديداتتارى بار. بۇعان ەگىن ءھام مال شارۋاشىلىعىن يگەرۋگە بەيىم, ءارى ساۋدا-ساتتىق, كىشى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا قابىلەتتى, ەلەكتروندى قۇرال-بۇيىمدارىن پايدالانۋ ارقىلى جاڭا  زامان تەحنولوگياسىن شەبەر مەڭگەرگەن قىتايلىق قازاقتاردى قوسىپ قويىڭىز. رەسمي ەمەس دومالاق  ەسەپ بويىنشا قازىرگى كۇنى 5 ملن-نان استام قازاق شەتەلدە ءجۇر. وسى  قان­داستارىمىز ءتۇپ قوپارىلىپ كوشىپ كە­لەر بولسا قازاقستانعا, سونىڭ ىشىندە قازاق  رۋحانياتىنا اسا قۋاتتى تولقىن  قوسىلار ەدى.  ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, قازاقستاننىڭ جەر استى, جەر ءۇستى بايلىعى – كومىرى مەن تەمىرىنە, مۇنايى مەن گازىنا, ءتۇستى مەتالدارىنا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا, بيدايى مەن استىعىنا شەتەلدەن ينۆەستور تارتا الامىز. ولار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قان-تامىرىنا قارجى قۇيىپ ءال-اۋقاتىمىزدى ساقاي­تا­دى. بىراق بۇل ينۆەستورلار مىڭ جەردەن باي بولسا دا, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇر-سال­تىن دامىتۋعا, ءتىلىن كوركەيتۋگە, رۋ­­حاني بولمىسىنىڭ جاڭعىرۋىنا ەش­قان­داي ينۆەستيتسيا سالمايدى. ويتكەنى, ولار دا ەكونوميكالىق كوزقاراستان باسقا مۇددە جوق.  قازاق حالقى ءۇشىن ۇلتقا كۇش-قۋات بەرەتىن, ءتىلىڭ مەن ءدىلىڭدى دامىتاتىن جالعىز ينۆەستور بار. ولار – شەت­ەل­دەگى قانداستارىمىز. الەمدە سىرت­تان ۇلتتىق تۇرعىدان كۇش-قۋات الا­تىن حالىق ازىرگە جالعىز قازاق. ەن­دە­شە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۋاتىمىزدىڭ كوزى –  قانداستارىمىز امان بولسىن!