ەلدىكتىڭ ەڭ باستى قاعيداسى – ءتارتىپ

– قۇرمەتتى قالمۇحانبەت نۇر­مۇحانبەت ۇلى, تاۋەل­سىز­دىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىت­تان باستاپ ىشكى ىستەر سالا­سىندا كوپتەگەن وزگەرىس جۇزە­گە اسىرىلىپ, بىرنەشە ءىرى رە­فور­ما قابىلدانعانى بەل­گىلى. وسى جاڭا باستامالار مەن باعىتتار جۇيەنى وز­دەرىڭىز كوزدەگەن مەجەگە كوتەرە الدى ما؟ – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سانى جاعىنان دا, اتقاراتىن مىندەتتەرى تۇرعىسىنان دا ەلى­مىزدەگى ەڭ ءىرى قۇقىق قور­عاۋ ورگانى ەكەنى بەلگىلى. تاۋەل­سىزدىككە جاڭا قادام باس­قان ەلىمىزدە ىشكى ءتارتىپ­تى نىعايتۋ, حالىقتىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باستى مىندەتتەرگە اينالدى. ويتكەنى, سول ۋاقىتتا جاس مەم­لەكەتتىڭ شاڭىراعىن شاي­قال­تىپ, تىر­لىگىن توزدىرۋ­دى كوزدەگەن توپتار بەلسەندى جۇ­مىس جاساعان ەدى. ولار حا­لىق­تىڭ بەرەكەسىن الىپ, ءتۇر­لى ايلا-شارعىلار ۇيىم­داس­تىرىپ, ەلدىڭ بىرلى­گىن السى­رەتۋگە, ىشتەگى تارتىپسىز­دىكتى ورشىتۋگە تىرىستى. سون­دىقتان ىشكى ىستەر سالاسى جاڭا مەملەكەتتىڭ ىشكى ءتارتىبىن نىعايتۋ, حالىق­تىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ, قىل­مىسقا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويۋ سياقتى باستى مىندەتتەردى ەشقانداي كەدەرگىسىز ورىنداۋ ءۇشىن بىقاتار ارتىق قىز­مەت­تەردەن ارىلۋى ءتيىس بول­دى. سوعان بايلانىستى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قۇقىق­تىق ستاتيستيكا مەن ار­نايى ەسەپتى جۇرگىزۋ مىن­دەتى باس پروكۋراتۋراعا, ساراپتاما جۇرگىزۋ وكىلەتتىگى ادى­لەت مينيسترلىگىنە, ءورت قاۋىپ­سىز­دىگىن ساقتاۋ ءوز الدىنا بولەك قۇرىلعان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە بەرىلدى. وسىن­داي وزگەرىستەردىڭ ناتيجە­سىن­دە ىشكى ىستەر سالاسى جاڭا زامان­عا لايىق جەتىلە ءتۇس­تى. ەلباسى­نىڭ كورسەتكەن باعى­تى, سارا جولى ناق­تى تاجى­ريبەدە بارلىق سالادا دا ءوزى­نىڭ ومىرشەڭدىگىن, كورە­گەن­دى­لىك­پەن تاڭدالعان ساياسي ۇستا­نىم ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى.  بۇدان سوڭ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات كونۆەنتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىن ارتىق قىزمەتتەردەن ارىلتۋ ءىسى قايتا جالعاسقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتار دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ, ال جاسوسپىرىمدەردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. كۇزەت سالاسى بويىنشا ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە تەك اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتۋ مىندەتى قالدى. باسقالارى باسە­كەلەستىك ور­تاعا بەرىلگەن بولاتىن. مۇ­نىڭ ىشىندە مىندەتتى تەحني­كالىق بايقاۋدان وتكىزۋ دە بار. بىردەن ايتۋ كەرەك, ىشكى ىستەر سالا­سىنداعى وسىنداي وزگەرىستەر ءىس جۇزىندە ءوزىن اقتادى. بۇل وتە دۇرىس جاسالعان قادام بولعانىن ۋا­قىت­تىڭ ءوزى كورسەتتى.  نەگىزگى مىندەتتەر ساتىمەن ورىن­­­­دالعاننان كەيىن قىلمىس­تىق ات­قارۋ جۇيەسى, توتەنشە جاعدايلار جانە تاعى باسقا قىزمەتتەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قايتارىلدى. وسىن­داي قادامدار سالانىڭ قىز­مەت اۋقى­مىن كەڭەيتىپ, ەلدەگى ەڭ ۇلكەن قۇقىق­­تىق قۇرىلىم رە­تىندە نىعايا تۇسۋىمىزگە سەپ­تەس­تى. كوپ سالالى ورگانعا اينالدىق. – ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, ىشكى ىستەر سالاسى – بۇگىندە كوپ سالالى قۇزىرلى ورگان. قۇقىق قورعاۋعا قاتىس­تى مىندەتتەردەن بولەك, حا­لىققا مەملەكەتتىك قىز­مەتتەر كورسەتۋدى دە جۇزەگە اسى­راسىزدار. بۇل ء سىز باسقا­راتىن مينيسترلىككە ارتىق جۇكتەمە ەمەس پە؟ – سۇراققا جاۋاپ بەرمەس ءۇشىن بىرقاتار قىزمەتتىڭ ىشكى ىس­تەر ورگاندارىنا قايتارىلۋ سەبەبىن تۇسىندىرە كەتسەم دەي­مىن. ماسەلەن, ادىلەت مي­نيستر­لىگىندە ون جىلدان اسا ۋاقىت بولعان قىلمىستىق ات­­قارۋ جۇيەسىن كەرى قاي­تارۋ – جەدەل جاعدايدى ساۋىق­تىرۋ بويىنشا تەز شارا قولدانۋ قاجەتتىلىگىنە جانە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتال­عان­داردى ۇستاۋ جۇيەسى مەن ءتارتىبىن رەتكە كەلتىرۋگە باي­لانىستى جۇرگىزىلدى. ءبىز وسى مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىن­داپ, قىسقا ۋاقىت ىشىندە سالا­داعى سالعىرتتىقتى جونگە كەل­­تىردىك. ياعني, مۇنداي مىن­­­دەت­­تەردى اتقارۋعا ءبىزدىڭ الەۋە­­تى­­مىز تولىق جەتكىلىكتى ەكە­­نى ءىس جۇزىندە كورىندى.  سونداي-اق, ادىلەت ورگاندارى­نان تۇرعىنداردى قۇجات­تان­دىرۋ جانە تىركەۋ مىندەتى دە ءبىزدىڭ مي­نيستر­­لىككە وسىنداي سەبەپتەرمەن قاي­تارىلعان بولاتىن. بۇگىندە ءبىز 39 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت كور­­سە­­تە­مىز. جاڭا ايتىپ وتكەن­دەي, ازا­­مات­­تارعا جەكە كۋا­لىك, تول­­قۇ­­جات رەسىمدەۋ مەن تىر­كەۋدەن بو­لەك, مەكەن­جاي انىق­تاماسىن بەرۋ, ازا­مات­­تىق قارۋلاردى تىركەۋ سياق­­تى كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىز­مەت­­تەر كورسەتىلەدى. ۇسىنىلاتىن وسىن­­داي قىزمەتتەرگە قولجە­تىلىم­­دىك­تى جاق­سارتۋ ءۇشىن بىر­قاتار قىز­مەت­تەر ەلەك­تروندى فورماتقا كوشى­رىل­دى. ولا­ر­دىڭ ءبارىن تىكەلەي «ەلەكت­رون­دى ۇكىمەت» پورتالىنان الۋعا بولادى.  مەملەكەتتىك قىزمەتتەر­دىڭ كوپ بولىگى حقو ارقى­لى كورسەتىلەدى. ال 12 وبلىس ور­تالىعىندا ماماندان­دى­رىل­عان حالىققا قىزمەت كور­سەتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەي­دى. مۇنداي ورتالىقتاردا اۆتو­كولىك­تەر تىركەلىپ, ولارعا تەحني­كا­لىق تولقۇجاتتار بەرىلەدى. كولىك جۇرگىزۋ كۋرستارىندا وقىپ شىق­قان­­دار ەمتيحان تاپسىرىپ, جۇر­گىزۋ­شى كۋالىگىن الادى. بولا­شاق­تا وسىن­داي حقو-نى تاعى ءتورت وبلىس ور­تالىعىندا اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. – قىلمىستىق اتقا­رۋ جۇيەسى ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى قۇزى­رىنا بەرىلگەننەن كەيىن كەڭ كولەمدى پەنيتەن­تسيارلىق رەفورما جۇرگى­زىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل رەفورمانىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – قىلمىستىق ساياسات­تى ىزگى­لەندىرۋ. سول ارقى­لى تۇزەۋ مە­كە­مەلەرىندەگى «تۇر­­مە تۇر­عىن­دارى­نىڭ» سانىن ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتتى جۇر­گىزىلگەن سايا­­سات­تىڭ ناتيجە­سىندە بۇگىن­­دە تۇر­مەدەگىلەر سانى 1990-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ازايدى. جاڭادان قابىل­دانعان قىلمىستىق زاڭناما باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل دا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتال­عانداردىڭ سانىن ازايتۋعا ىقپال ەتكەنى انىق. ەلىمىز 2016 جىلى «تۇرمە تۇرعىندارى» سانى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە 62-ءشى ورىنعا ءتۇستى. 1990-جىلدارى ءبىز اقش پەن رەسەي فەدەراتسياسىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا ەدىك.  سوڭعى جىلدارى قاج كا­سىپ­ورىندارىنىڭ وندىرىستىك-شارۋا­شىلىق قىزمەتىن جەتىل­دىرۋ باعى­تىندا بىرقا­تار ماڭىزدى شارالار قابىل­دانىپ, سوتتالعاندارعا قو­سىمشا جاڭا جۇمىس ورىن­­دارى اشىلدى. قازىرگى قول­دا­نىس­تاعى زاڭناما سوتتالعاندارعا ءتىپتى جەكە كاسىپكەرلىك قىز­مەتپەن اينالىسۋعا دا مۇم­كىندىك بەرەدى. مۇنىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسى­نىكتى. جۇمىس ىستەگەن نەمەسە كاسىپپەن اينالىسقان سوت­تالعان­دار وزدەرىنىڭ وتباسىنا كومەكتەسىپ, بوستاندىققا شىق­قان­شا وزىنە قاجەتتى قارجى جيناۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولادى.  سوتتالعاندار قونىس-كولو­نيا­لار ىشىندە 35 ءتۇرلى مامان­دىق بو­يىنشا كاسىپتىك ءبىلىم الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار بوستاندىققا شىققاندا قوعامعا تەز بەيىمدەلەدى, ءوزىنىڭ وقىعان ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاۋىپ, تولىققاندى ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىگى مول. شارتتى تۇردە سوتتالعان­دار­دى, سونداي-اق بوستاندىعى شەك­تەلگەن­دەردى, مەرزىمىنەن شارتتى تۇردە بوساعانداردى قاداعالاپ, باقىلاۋ مىندەتىن اتقاراتىن پروباتسيا قىزمەتى دە دامۋ ۇستىندە. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە, ولاردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا, ەمدەلىپ, ءبىلىم الۋىنا, بەلگىلى ءبىر كاسىپ­تى مەڭگەرۋىنە جانە قۇقىقتىق جاردەم الۋىنا سەپتەسەمىز.  – توتەنشە جاعدايلار جونىن­دەگى مينيسترلىكتىڭ مىندەت­تەرى مەن وكىلەتتەرى ءىىم-گە بەرىلگەلى دە ءۇش جىل وتكەن ەكەن. جاڭا كومي­تەت­تىڭ جۇمىسى قالاي جۇر­گىزىلۋدە؟ – توتەنشە جاعدايلار جونىن­دەگى كوميتەت قۇرامىن­دا قازىر 16 امبەباپ قۇتقارۋ­شىلار بولىمشەسى بار. وعان جەدەل قۇتقارۋ جانە سۋدا قۇتقارۋ قىزمەتتەرى بىرىك­تىرىل­گەن. قازىرگى ۋاقىتتا قۇت­قارۋ­شىلار مەن ءورت ءسون­دىرۋ بولىمشەلەرىنىڭ تەحني­كالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. توتەنشە جاع­داي­لار جونىندەگى كوميتەت­تىڭ ادامداردى قاۋىپ-قاتەر­­لەر­دەن قۇتقارۋ جانە قورعاۋ باعى­تىندا جيناقتاعان جۇمىس تاجى­ريبەسى مول. وتكەن جىلدار ىشىندە قۇتقارۋشىلار 320 ادامدى قيىن جاعدايدان الىپ شىقتى. وتىز مىڭنان استام زارداپ شەگۋشىگە مەديتسي­نالىق كومەك كورسەتىپ,  جالپى قۇنى 1 ميلليون تەڭگە بولا­تىن اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزدى.  ال ءورت سوندىرۋشىلەر ءبولى­مى جىلىنا 1,5 مىڭ ادام­نىڭ ومىرىنە اراشا ءتۇسىپ, 20 مىڭ­نان استام ادامدى قاۋىپ­سىز جەرلەرگە كوشىرەدى. توتەن­شە جاعداي تۋىنداعاندا جەدەل مەديتسينالىق دەن قويۋ جۇيەسىن دامىتۋ جۇمىستارى دا جالعاسۋدا. مەديتسينالىق اپات ورتالىعىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پسيحولوگتارى قازاقستان مەن شەتەل­دەردەگى قىرىق شاقتى ءىرى توتەنشە وقيعالارعا قاتى­سىپ, مە­ديتسينالىق-سانيتارلىق جاع­­دايدى ساۋىقتىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى, 20 مىڭنان اس­تام زارداپ شەگۋشىگە بىلىك­­تى مەديتسينالىق جانە پسيحو­لو­گيالىق جاردەمىن تيگىزدى.  قاۋىپتى جول ۋچاسكەلەرىندە 40 شاقتى مەديتسينالىق قۇت­قارۋ پۋنكتتەرى قۇرىلعان بولا­تىن. وسى پۋنكتتەردىڭ بري­گادالارى جول-كولىك وقي­عالارىنان زارداپ شەككەندەر­گە مەديتسينالىق كومەك كور­سەتەدى. وسىنداي پۋنكت­تەر قۇ­رىلعاننان بەرى 17 مىڭنان استام زارداپ شەگۋشىگە ءتيىستى جاردەم جاسالعان.  – ەلىمىزدەگى قىلمىس دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە قوعام­دىق قاۋىپسىزدىكتى ارت­تىرۋ باعىتىندا 2012 جىل­­دان باستاپ ۇساق بۇزا­قى­لىققا «مۇلدەم توز­بەۋ­شىلىك» سايا­سا­تى ىسكە اسىرىلا باستادى. سول كەزدە بىرقاتار قوعامدىق ۇيىم­دار «قازىر ۋاقىتشا ۇستاۋ ورىن­دارىن­دا كوپشىلىك جەردە شە­مىش­كە شاعىپ, كوشەدە قاعاز لاق­تىر­عاندارى ءۇشىن وتىرعاندار كوپ» دەپ بايبالام سالىپ ەدى. بۇگىن­دە حالىق ۇساق بۇزاقىلىق تا جازالانۋعا جاتاتىن قۇ­قىق بۇزۋ­شىلىق ەكەنىن جاق­سى تۇسىنگەن سىڭايلى. حالىق­تىڭ قۇقىقتىق ساناسىن وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرۋ وڭايعا تۇسپەگەن شىعار؟  – ۇساق بۇزاقىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» قاعي­داسى ءوز باستاۋىن ەلباسى­نىڭ «قازاقستان-2050 سترا­تە­گياسى – قالىپتاسقان مەم­­لەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعى­تى» جولداۋىنان باستاۋ الادى. وسى جولداۋدا ەلبا­سى ەلى­مىزدەگى قىل­مىستىڭ دەڭگەيىن تو­مەندەتۋ جانە قوعامداعى قاۋىپ­سىزدىكتى جوعارى دەڭگەيدە قامتا­ما­سىز ەتۋ باعىتىندا ناقتى تاپسىر­مالار بەرگەن بولاتىن. تۇسىنە بىل­گەن ادامعا تاپسىرمانىڭ ءمانىسى تەرەڭدە. وسى ورايدا قازاق­تىڭ ايگىلى باتىرى باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن اتالى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.  «نولدىك توزىمدىلىك» قاعي­داسى قالىپتاسپاس بۇرىن بىزدە قوعامدىق ورىنداردا سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ءىشۋ, كەز كەلگەن جەرگە قوقىستاردى لاقتىرا سالۋ, كوشەدەگى ۇساق بۇزاقىلىقتار اسا ءبىر ۇلكەن زاڭ بۇزۋشىلىق رەتىندە قارالعان جوق. بىراق وسىنداي ۇساق بۇزاقىلىقتاردىڭ كەيىن ۇلكەن زارداپتارعا ۇرىندىراتىنىنا ءوزىمىز تالاي كۋا بولعانبىز. «ۇساق-تۇيەكتەرگە» زاڭ جۇزىندە تىيىم بولماعان سوڭ جالپى قوعامدىق ورتانىڭ دا مادەنيەتى تومەندەپ بارا جاتقان ەدى. بولماشى بۇزاقى­لىقتار قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدانىپ, ەتىمىز ۇيرەنە باستا­عان­دىقتان, قو­عام­نىڭ جالپى ءتارتىبى دە تومەن­دەدى. اتامىز ايتقان ءسوز راس, ەلدى تارتىپسىزدىك جاي­لاعان سوڭ, بەرەكەدەن, ەلدىك­تەن ايىرىلاتىن ەدىك. بىزدە «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ار­قا­سىندا دەر كەزىندە قابىل­داندى.  ارينە, باسىندا ءوزىڭىز ايت­قان­داي, ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىل­عانىن قالايتىن كەيبىر توپتار «بۇگىندە بولماشى نارسەلەرگە بولا جازاعا تارتىلىپ جاتقاندار كوپ» دەپ بايبالام سالدى. الايدا, العا جىلجىعان ۋاقىت مۇنىڭ ءبارى وتە دۇرىس شەشىم بولعانىن دالەلدەدى.   – پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرى ۇساق بۇزاقىلىقتارعا, قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ارەكەت­تەرگە دەر كەزىن­دە شارا قول­دانۋى ارقا­سىندا, ەلدەگى جالپى قىل­مىستىڭ دەڭگەيى تومەن­دەگەنى باي­قالاتىن سەكىلدى كورىنەدى بىزگە.  – ساقشىلار تەك ۇساق بۇ­زا­قى­لىقتاردى انىقتاپ, شا­را قول­دانۋمەن شەكتەلگەن جوق, ونىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزدى. حالىقپەن ءجيى كەزدە­سۋ­لەر وتكىزىپ, ۇساق بۇزاقى­لىق­تاردىڭ وزىنە زاڭ جۇزىن­دە قان­داي جازا قولدانىلاتىنىن ءتۇسىندىردى. مۇنداي جۇمىس­تارعا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار وت­كىزىلدى. جىل سايىن رەسپۋبليكا اۋماعىندا «تارتىپسىزدىك پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيدا­سىنا قاتىس­تى اكتسيالار ۇيىم­داس­تىرىلدى. قوعام­دىق ورىنداردا ورناتىلعان اق­پاراتتىق ەكرانداردا, تەلەارنالاردا دا وسى قاعيداعا بايلانىستى بەينەجازبالار ۇنەمى كورسەتىلەدى.  بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءالى دە جالعاسۋدا. سونىڭ ناتي­جە­سىن­دە حالىقتىڭ قۇقىق­تىق ساۋاتى بۇگىندە بۇرىنعى­سى­نان الدەقايدا جوعارىلادى. قوعامداعى ۇساق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىققا تۇرعىندار­دىڭ ءوزى توزبەيتىن دارەجەگە جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار جالپى ەلدە ءتارتىپ بارىن, تۇرعىندار­دىڭ قۇقىقتىق ساناسى جوعارى ەكەنىن بىردەن باي­قايدى. بىزدەگى حالىقتىڭ قوعام­دىق ورىنداردا ءجۇرىپ-تۇرۋ مادەنيەتى جوعارى قا­لىپ­تاس­قانىنا ەرىكسىز تاڭدا­نىپ جاتادى. وسىنداي جو­عارى مادەنيەت, بىرىڭعاي ءتارتىپ ەلىمىزدىڭ زاڭىن سىيلاۋ, سوعان ءسوزسىز مويىنسۇنۋ ناتي­جەسىندە كەلدى عوي. سون­دىقتان زاڭ تالاپتارىن ءتۇسىن­دىرۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتى ودان ءارى كوتەرۋ باعىتىنداعى جۇ­مىستاردى توقتاۋسىز جۇر­گىزە بەرۋگە ءتيىسپىز. سوندا ءتارتىپ بۇرىنعىسىنان دا نىعايا تۇسەدى. ال ءتارتىپ – ەل­دىك­تىڭ ەڭ باستى قاعيداسى! – ىشكى ىستەر سالاسى وتكەن جىلدى دا ءىرى وزگەرىستەرمەن باستاپ, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن دامىتۋدى قولعا العان ەدى. جاڭا وزگە­رىس پوليتسيانىڭ قوعاممەن ءوز­­ارا اشىق بايلانىسقا ءتۇسۋ سايا­­ساتىن جەتىل­دىرۋگە سەپتى­گىن تيگىزدى مە؟ – تيگىزگەندە قانداي! قۇ­قىق­تىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ جەر­گىلىكتى جەردەگى جاڭا ۇلگىسى سول اۋماقتاعى حالىقتىڭ باس­تى وكىل­دەرى مەن پوليتسيا قىزمەتكەر­لەرى ارا­سىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى بۇرىنعىدان دا جانداندىرا ءتۇستى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشى قۇرامىن اكىمدەر مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاعايىندايدى. سول سەبەپتەن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مەتىنىڭ باسشىلارى جىلىنا ءبىر رەت حالىقتىڭ الدىندا, ەكى-ەكى رەتتەن اكىمنىڭ جانە ءماسليحات دەپۋ­تاتتارىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرەدى. ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا دا جەرگىلىكتى ءماسليحات پەن حالىقتىڭ وكىل­دەرى وزدەرى باعا بەرەدى.  جەرگىلىكتى جەردەگى وسىنداي ۇلكەن قاۋىمداستىقتار پوليتسيا قىزمەتىن تىكەلەي قاداعالاپ وتىرعان­دىقتان, ءتارتىپ ساقشىسى جۇمى­سىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىم­دىلىگى دە ارتىپ كەلەدى. جەر­گى­لىك­تى پوليتسيا قىزمەتىنە قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ, يۋۆەنالدىق, تابيعاتتى قورعاۋ, ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ قىزمەتىمەن قوسا, قابىل­داپ-تاراتۋ جانە ارنايى قابىل­داۋ بولىمدەرىنىڭ جۇمىسى دا جۇكتەلگەن. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مەتىنىڭ ىسكە كىرىسكەنىنە ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت وتسە دە, بۇگىندە كوڭىل كون­شى­تەرلىكتەي ناتيجەلەر بار. بۇل پوليتسيا قىزمەتى جەرگىلىك­تى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە وراي جوسپار­لا­نىپ, سول باعىتتا جۇمىس جا­سايتىن بولعاندىقتان, اي­ماق­تاعى اكىمدەر دە جاقسى ناتيجەگە جەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتا باستادى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋدا بەلسەندىلىگى ارتتى. جالپى پوليتسيا قىزمەتى­نىڭ اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلە­سىنە كەلەتىن بولساق, ول بىزدە جاقسى جولعا قويىل­عان. ءىىم-ءنىڭ رەسمي سايتى كوپ جىلدان بەرى حالىققا قاجەتتى اقپاراتتى دەر كەزىندە تاراتىپ كەلەدى. بۇل سايتتان ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتتەرىنىڭ مەكەنجايىن, قولدى بولعان ۇيالى تەلەفوندار, ايداپ كەتكەن اۆتوكولىكتەر, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن بەرەشەك ايىپپۇلدار جونىندە جانە باسقا ماسەلەلەرگە قاتىستى اقپاراتتى دەر كەزىندە بىلۋگە بولادى. ال «ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بلوگىنا» تۇر­عىن­دار وزدەرىن مازالاعان سۇراق­تارىن تىكەلەي قويىپ, وعان ءتيىستى جاۋاپتار مەن تۇسىنىكتەمەلەر الىپ وتىرادى.  بۇعان قوسا, ءىىم باق-قا كۇن­دەلىكتى مونيتورينگ جۇر­گىزىپ, ىشكى ىستەر ورگانىنا قاتىستى بىردە-ءبىر سىني ما­قالانى نازاردان تىس قال­دىرعان ەمەس. ءاربىر ايماقتىق ءىىد-دە سەنىم تەلەفونى ورنا­تىلعان. كەلىپ تۇسكەن حابار­لارعا, سىني ماقالالارعا دەر كەزىندە ءتيىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, قاجەتتى شارالار قابىل­دانادى. زاڭدىلىق پەن ءتار­تىپتى بۇزعان قىزمەتكەر­لەر قاتاڭ جازاعا تارتىلادى. مۇنداي فاكتى­لەردى ءبىز قوعامنان جاسىرمايمىز. ايقىندىق پەن اشىقتىق قانا جاقسى جۇمىس ناتيجەسىنە جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن. – جالپى, ىشكى ىستەر مي­نيستر­­لىگى پوليتسيا قىز­مە­تىنىڭ اشىق­تى­عى­نا قان­شا­لىقتى كوڭىل ءبولىپ وتىر؟  – وسى ماقساتتا مينيسترلىك دەڭ­گەيىندە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامدىق كەڭەس قۇرىلعان بولاتىن. بۇل قۇرىلىم ارنايى قابىلدانعان «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 12 مۇشەسى ازاماتتىق قوعام وكىلى بولسا, 5-ەۋى ءىىم-ءنىڭ وكىلى. بۇعان قوسا, وڭىرلەردەگى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرىندە دە كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگاندار قۇرىلعان ەدى. مۇن­داي قوعامدىق ۇيىمدار­دىڭ وكىلدىگىنە قوعام قايراتكەرلەرى, ەلگە بەلگىلى ادامدار, حالىقارالىق جانە رەس­پۋب­ليكالىق قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ وكىلدەرى, قۇقىق قورعاۋ­شىلار مەن سالانىڭ اردا­گەر­لەرى تارتىلدى. وسى­نىڭ ءبارى ءوز كەزەگىندە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ وكىلدەرىمەن بىر­لەسىپ بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋعا مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر.  حالقىمىزدا «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ماقال بار, ءارتۇرلى سالادا ءبىلىم-بىلىگى, اقىل بيىگىمەن تانىلعان ازاماتتارمەن قويان-قولتىق كەڭەس جۇرگىزە وتىرىپ, قۇقىقتىق ءتار­تىپ پەن حالىقتىڭ قاۋىپسىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى تەرەڭ تالقىعا سالامىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – ادىلەتتىڭ اق جولىن ساقتاپ, ار مەن نامىستىڭ تۋىن بيىك ۇستاۋ, حالىققا ادال قىز­مەت ەتۋ. بۇل داستۇرلەردى بىزدەن بۇ­رىن­عى ارداگەر-اعالارىمىز بە­رىك ساق­تاعان, ەندى ونى بولاشاققا لايىق­تى جالعاستىرۋ – كيەلى پارىزىمىز! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا,  «ەگەمەن قازاقستان»