تاڭەرتەڭگىلىك وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, كەلەلى اڭگىمەنىڭ جەلىسىن تارقاتقان اقىن-جازۋشىلار «وتىرار» كىتاپحاناسىندا بولىپ, كىتاپ كورمەسىمەن تانىستى. ءماجىلىس زالىندا وقىرماندارمەن جايماشۋاق كوڭىل كۇيدە وتكەن جۇزدەسۋدى جەرگىلىكتى جازۋشى شويبەك ورىنباي جۇرگىزىپ, اسقاق الاتاۋدىڭ باۋرايىنان كەلگەن قوناقتارعا ءسوز بەردى. رۋحاني كەزدەسۋگە وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جانىنداعى قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ توراعالارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, وقۋ ورىندارىنداعى «دوستىق» كلۋبتارىنىڭ مۇشەلەرى مەن كىتاپحانا وقىرماندارى قاتىستى. الدىمەن ءسوز ساباقتاعان قالامگەر-جۋرناليست, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مەرەكە قۇلكەنوۆ ەلباسى ماقالاسىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ وقۋ ءۇشىن حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن زۇلمات جىلداردى ەسكە ءتۇسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. 1894 جىلى پاتشالىق رەسەيدىڭ جۇرگىزگەن حالىق ساناعى مالىمەتى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ سانى 6 ملن 480 مىڭ بولعان ەكەن. اراداعى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتا قازاقتىڭ بار وسكەنى 4 ملننان ءسال عانا اسادى. 40-50 ملن بولىپ جايقالىپ وتىرۋعا ءتيىستى قازاققا قازاقتان باسقانىڭ جانى اشىماعان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىعان بايلانىستى «ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققى جاسالدى, ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى جازىلماي كەلەدى» دەدى. دەنى ساۋ ۇرپاق ءوسىرىپ, دەموگرافيالىق احۋالدى تۇزەتۋمەن قاتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتار جايىندا ءسوز ەتكەن جازۋشى جاۋلاپ العان جەرلەرىنەن سامارقاندقا كىتاپ تاسىعان, ۇلكەن كىتاپحانا سالدىرعان ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ ومىرىنەن مىسال كەلتىردى. ىزگىلىككە اپاراتىن جولدىڭ رۋحانياتتى جاڭعىرتۋ ەكەندىگىن ايتتى. اقىن امانحان ءالىم ۇلى بۇل باعدارلامالىق ماقالا ەلباسىنىڭ بۇرىنعى جولداۋلارىنان وزىنە ىستىعىراق ەكەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى, بۇعان دەيىن تۇرالاعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رۋحانياتتى كەيىنگە ىسىرىپ كەلدىك. «ەكونوميكا – وڭەش. وڭەشتەن وتكەننىڭ ءبارى – ەكونوميكا», دەپ وتكەندى ءبىر تۇيرەگەن اقىن ەلباسى ماقالاسىنداعى «ساپانىڭ اشىقتىعى» بولىمىنە ايرىقشا توقتالدى. ەلباسىنىڭ «ەگەر قازاقستاندىقتار جەر جۇزىنە ۇيدەن شىقپاي, تەرەزەدەن تەلمىرىپ باعا بەرەتىن بولسا, الەمدە قانداي داۋىل سوعىپ جاتقانىن كورە المايدى» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرگەن امانحان اقىن قازاقتىڭ ءوز قازانىندا عانا قايناۋى ەشقانداي جاقسىلىق اكەلمەيتىندىگىن قاداپ ايتتى. ايگىلى «جىبەك جولى» ساۋدا كەرۋەنى الەممەن بايلانىس كوزى بولدى. سول سياقتى الەم ادەبيەتى, مادەنيەت, وركەنيەت يگىلىكتەرىنەن سىرتقارى قالۋعا بولمايدى. « ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ 1960 جىلدارى «جىل كەلگەندە جاڭالىق سەزىلەر» دەگەن ماقالا جازعاندا ۇلتىمىزعا ۇلكەن سىلكىنىس تۋعىزدى. ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىندا دا سونداي سىلكىنىس, رياسىز سەزىم بايقالادى», دەدى, اقىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەسەنعالي راۋشانوۆ ءوز ويىن وسىلاي جۇپتاعان ول ماقالانىڭ جۇگىن استانانى الاتاۋدىڭ ەتەگىنەن سارىارقانىڭ تورىنە كوشىرگەن تاريحي وقيعانىڭ مانىنە تەڭەدى. بىرقاتار جاقسى پايىمداۋلارىمەن بولىسكەن اقىن قازاقتى ەتەكتەن تارتقان ەسكى سارقىنشاقتاردان ەڭ الدىمەن وڭتۇستىكتىڭ تازارۋى كەرەكتىگىن ءسوز ەتتى. اقىننىڭ ويىنشا, وڭتۇستىك − قازاق ۇلتىنىڭ ۇيىتقىسى, قازاق ورداسى. يگىلىكتەر وسى جەردەن باستالۋى زاڭدى. جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك تە ارىپتەستەرىنىڭ رۋحانيات جونىندەگى ويلارىن جالعادى, كەلەلى ۇسىنىستار ايتتى. وقىرماندارمەن ويلى كەزدەسۋدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءمۇراتəلى قالمۇرادوۆ قورىتتى. تۇستەن كەيىن جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا جول تارتتى. قالعان قالامگەرلەر «قازاقستان-شىمكەنت» تەلەارناسىنىڭ «ورتاق شاڭىراق» تەلەباعدارلاماسىنا قاتىسقاننان كەيىن وبلىستىق ادەپ-عۇرىپ جانە سالت-ءداستۇر ورتالىعىنا, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا بارىپ, اتالعان مەكەمەلەردىڭ جۇمىستارىمەن تانىستى. كورنەكتى اقىن توقاش بەردياروۆتىڭ تۋعان ىنىسىندەي بولىپ, تاربيەسىن العان اقىندار ەسەنعالي راۋشانوۆ پەن امانحان ءالىم ۇلى, سودان كەيىن سىرلى سوزاققا جولعا شىقتى.
باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى