ىمىراعا ۇمتىلعان ۇتادى

ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم­نىڭ حالىقارالىق پىكىرسايىس الاڭى رەتىندە ون بەس جىلدان بەرى 60-تان استام مەملەكەتتىڭ 600-دەن اس­تام وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, قازاق­ستاننىڭ تورىندە ءۇن قاتىپ كەلە جات­قانىن بىلەمىز.  بيىلعى مەديا-فورۋم­نىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى – ول ەكسپو-2017 حالىق­ارالىق مامان­داندىرىلعان كور­مەسىنىڭ اياسىندا ءوتىپ, سونىڭ كون­گرەسس-ورتالىعىندا جۇمىسىن جۇر­گىزەتىن بولادى. وسى كورمەنىڭ ءوزى دە باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىن­داعى ارالاس-قۇ­را­لاستىقتى عانا ەمەس, ور­تاق پروب­لەمالاردى شەشۋ­دىڭ وزىق تاسىل­دەرىن, اسىرەسە, ەكونوميكالىق ما­سە­لەلەردىڭ شەشىمىن تابۋدا ۇتىم­­دى جولداردى ىزدەيدى ەمەس پە؟!  ەندى مەديا-فورۋمنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىندىگىنە توقتالا كە­­تەيىك. ماۋسىمنىڭ 22-ءسى كۇنى مە­­ديا-فورۋم جۇمىسىن الدىمەن «شى­عارماشىلىقپەن ويلاۋ كون­­تەنت پەن ساۋدانىڭ ورىستەۋىن قالاي قولدايدى» دەگەن تاقىرىپتا شەبەرلىك-ساباعىن وتكىزۋدەن باس­تايدى. ونى انگليانىڭ «فاي­نەنشل تايمس» گازەتىنىڭ ارناۋلى وكىلى دەۆيد ەپلفيد جۇرگىزەدى. ودان كەيىنگى شەبەرلىك-ساباقتارىن دا ۇلىبريتانيالىق وكىلدەر جۇر­گىزەتىن بولادى.  ماسەلەن, «مەدياداعى تابىس­تى ناۋقاننىڭ تەتىكتەرى» تاقىرى­بىن­داعى شەبەرلىك-سا­باعىن ۇلى­بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى ءباسپا­سوز قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى دجاي­ليس كەنينگام, «بيزنەس-جاڭا­لىقتار جانە جاڭالىقتارداعى بيزنەس» دەگەن تاقىرىپتاعى شەبەر­لىك-ساباعىن حالىقارالىق «Bloomberg» اگەنتتىگىنىڭ حالىق­ارالىق ديرەكتورى تودد بايەر جانە ت.ب. جۇرگىزەدى.  مەديا-فورۋم جۇمىسىنىڭ اشىلىپ, پلەنارلىق وتىرىستارى باستالاتىن كۇنى – 23 ماۋسىم. ونى «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى احمەت­جان ەسىموۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشادى. ودان كەيىن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, سەناتور داريعا نازارباەۆا سويلەيتىن بولادى.  العاشقى وتىرىس «كوپىرلەر تارت­قان با الدە قابىرعالار تۇر­عىزعان قولايلى ما؟» دەگەن تاقى­رىپتا الەمدىك جاڭا تارتىپكە ارنالادى. مۇن­دا جاھاندىق ءتارت­ىپ­تى ەسكى قاعي­داتتان جاڭا ساپا­داعى وزگەرىسكە وتكى­زۋدىڭ ستسەناري­لەرى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسە­لەلەر قوزعالادى. سونىڭ ىشىندە الەمدىك كارتانىڭ ترانس­فورما­تسياسى, قاتەرلەر مەن قورى­تىندى­لار تۋرالى ويلار ورتاعا سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە.  قازىرگى الەم تۇراقسىزدىقتىڭ قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرە الا ما, جا­ھاندىق ينتەگراتسيالاردىڭ وزگەرى­سى ەسكى جاعدايدان الەمدىك جاڭا تار­تىپكە كوشىرە الا ما دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلىپ, ولار­دى باسقالاردىڭ قا­لاي قابىل­داي­تىن­دىعى وسى پىكىرسايىستاردا كورى­نەتىن بولادى.  وتىرىستىڭ مودەراتورى بو­لىپ, ۇلىبريتانيانىڭ تانى­مال تەلە­جۇرگىزۋشىسى نيك گوينگ بەل­گىلەنگەن. ال سپيكەرلەر قاتارىندا ەۋروكو­ميس­­سيا­نىڭ بۇرىنعى توراعاسى جوزە مانۋەل بورروزۋ, تۇرىك رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 11-پرە­زي­دەنتى اب­دوللا گۇل, اقش-تىڭ بۇۇ-داعى بۇرىنعى ەلشىسى بيلل ري­چارد­سون, رە­سەي مەملەكەتتىك دۋ­ما­سىنىڭ حالىق­ارالىق ىستەر جو­نىن­دەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى لەو­نيد سلۋتسكي سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە.  ەكىنشى جالپى وتىرىستىڭ تاقى­رىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى: جاسىل ەكونوميكانىڭ قۋاتى» دەپ اتا­لىپ, ەكسپو-2017 كورمەسى­نىڭ تا­قىرىبىن قاۋزاعان. وندا بولا­شاق­تىڭ ەنەرگياسىنىڭ باسىمدىقتارى, تيىم­دىلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىل­ماقشى.  مودەراتورى رەسەيدىڭ ربك تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ان­درەي لەۆچەنكو بولىپ بەل­گىلەنگەن بۇل وتىرىستا ءۇندىس­تاننان شىققان نوبەل سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى راد­­جەندرا پاچاۋري, «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما تورا­عاسى اح­مەتجان ەسىموۆ, اقش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گراسيەلا چيچيلنيسكي, قازاق­­ستاننىڭ قايتالاما ەنەر­گەتيكا قاۋىمداستىعىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان قاش­قىن­بەكوۆ جانە ورتالىق ازياداعى يۋنەپ (UNEP) ءوفي­سىنىڭ باسشىسى ناتاليا الەكسەەۆا سوي­لەيتىن بولادى.  ءۇشىنشى جالپى وتىرىستىڭ تا­قىرىبى «ازيا ەكونوميكالىق عاجايىبىنىڭ قۇپيالارى» دەپ اتالعان. وندا ازيانىڭ وزىق ەكونو­ميكالىق ەلدەرىنىڭ عالام­دىق داعدارىسقا قالاي توتەپ بەرىپ, تۇراقتى­لىعىن ساق­تاپ وتىرعاندىعى تۋرالى ءسوز بولادى. «ازيا بارىس­تارى­­نىڭ» جال­پىالەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە ەكونو­ميكالىق ءوسىم­دى ساقتاپ وتى­رۋىنىڭ سىرى نەدە؟ قى­تاي مەن ازيانىڭ باسقا دا يندۋس­تريالى دامىعان ەلدەرىنىڭ جوعارى دامۋ قارقىنىنىڭ تۇ­راقتى بولۋىنا قانداي ءادىس-تاسىلدەر, امال-ايلالار اسەر ەتىپ وتىر دەگەن ماسەلەلەر مەديا جۇلدىزداردىڭ اۋزىمەن قالاي باعالاناتىندىعى ەرەكشە قىزىقتى بولاتىنى ءسوزسىز.  وتىرىستى جۇرگىزۋ قۇرمەتى حا­لىق­ارالىق «Bloomberg» اگەنت­­تىگىنىڭ باس ديرەكتورى تودد بايەرگە جۇك­تەلىپتى. ال سوي­لەيتىن شەشەن­دەر قاتا­رىندا سينگاپۋردەگى لي كۋان يۋ مەك­تەبىنىڭ اعا عى­لى­مي قىز­­­­­­مەت­كەرى پاراگ حان­نا, «اس­تانا» قارجى ورتا­لى­­عىنىڭ باس­قارۋ­شىسى قاي­­رات كەلىم­بەتوۆ, اقش-تىڭ «ەۋ­رازيا» قورى كەڭە­سىنىڭ مۇشە­سى اريۋنا نام­سراي, قى­تاي­داعى قوسى­لۋ جا­نە جۇتىلۋ نارىقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆانگ ۆەي, رەسەيدىڭ «سبەربانك» باس­قارما­سى­نىڭ توراعاسى گەرمان گرەف ەنگەن.  بۇدان ءارى دە ءتورت جالپى وتىرىس بولادى دەپ كۇتىلۋدە. «اقي­قاتتىڭ جەڭەتىن ۋاقىتى بولا ما؟» دەگەن ءتورتىنشى وتى­رىستىڭ مودەراتورى بولىپ كاتاردىڭ ء«ال-جازيرا ينتەرنەيشنل» تەلەكومپانياسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى دجەين داتتون بەلگى­لەنگەن. سپيكەرلەر قاتا­رىندا قازاقستاننىڭ اق­پارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمي­نيسترى داۋرەن اباەۆ, ۇلى­­بريتا­نيانىڭ «Trafalgar Strategy» تەلە­ار­ناسىنىڭ نەگى­زىن قالاۋ­­شى دجاي­لس كەنينگام جانە باسقالار بار.  بارلىق وتىرىستاردىڭ تاقى­رىپتارى دا ادامزات تاع­دىرى ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلەلەردى قامتىعان. سولار­دىڭ ىشىندە بە­سىنشى وتىرىس­تا قارالاتىن «سيريا داعدارىسى: سوعىستىڭ اياقتالار شاعى بولا ما؟» دەگەن تاقىرىپ تا بارىنشا ماڭىزدى ەكەنى داۋسىز. بۇل وتى­رىس 24 ماۋسىم, سەنبى كۇنىنە بەلگىلەنگەن. وندا سيريا پروبلە­ماسىن شەشۋدىڭ ساياسي جولدارى بار ما, كيكىل­جىڭگە ارالاسىپ وتىرعان ۇل­كەن دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا ىمى­راشىلدىق بولا ما دەگەن سياقتى ماسەلەلەر تالقىعا سالىنباق.  وتىرىستىڭ مودەراتورى – ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ نە­مەرەسى, ماس­كەۋدەگى حالىق­ارا­لىق RT («Russia Today») تەلە­ارناسىنىڭ جۇرگىزۋ­شىسى سو­فيكو شەۆاردنادزە. ال سپي­­كەرلەر قاتارىندا تۇر­كيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل, قا­زاقستاننىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيس­ترى قايرات ءابدىراحمانوۆ, يزرايل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى گيلاد شەر, يراننىڭ تاياۋ شى­عىس سترا­تەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كايحان بارزەگار جانە ت.ب. بولادى.  6-8 وتىرىستار دا وسى, سەنبى كۇنىنە بەلگىلەنگەن. ولار­دىڭ تا­قى­رىپتارى بەيبىت ومىرگە, ەكونومي­كالىق دامۋ پروبلەمالارىن قامتۋعا باعىت­تالعان. سونىڭ ىشىندە التىنشى وتىرىستىڭ تاقىرىبى – «كاپيتال, ەڭبەك جانە ينتەللەكت – ەرتەڭگى كۇننىڭ ءۇش كيتى» دەپ اتالسا, جەتىنشى وتىرىس «تسيفرلىق توڭكەرىس» تاقى­رىبىن قامتىعان. ال سوڭعى وتىرىستىڭ تاقىرىبى «جاي­لى جاھانداعى ءومىر» دەپ اتالادى.  بۇل وتىرىستاردىڭ مودە­راتورلارى مەن سپيكەرلەرى دە ازۋىن ايعا بىلەگەن ساياساتكەرلەر, پۋبليتسيستەر جانە حالىقارالىق كوزقاراستى قال­ىپ­تاستىرۋعا ىقپال ەتىپ جۇرگەن اتاقتى مە­ديالاردىڭ باسشىلارى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ يتار تاسس اقپارات اگەنتتىگى باس دي­رەك­تورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل گۋسمان, اقش-تىڭ ەكس-كونگرەسسمەنى دون بونكەر جانە ت.ب.  ءسويتىپ, ەلىمىزدە تاعى ءبىر حالىقارالىق ماڭىزدى شارا ءوزىنىڭ ەسىگىن كەزەكتى رەت اشقالى وتىر. وندا ايتىلعان الەمدىك وزىق ويلار مەن پىكىرلەردى قازاقستاندىق جاس جۋرناليستەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ ەستىپ-ءبىلۋى وزدەرى ءۇشىن ۇلكەن تابىس بولارى ءسوزسىز. 

جاقسىباي سامرات,  «ەگەمەن قازاقستان»