كەڭەس وداعى كەزىندە دە مالدىڭ جايىن كۇيتتەگەن, كەڭشارلاردا وتارلاپ قوي, ۇيىرلەپ جىلقى باققان, ابىرويعا بولەنگەن قانداستارىمىز بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى ەرعالي اتاي مەن ماعزيما اجەي يمانوۆتار قاشان شارۋاشىلىق تاراپ كەتكەنشە قوي باقتى, جەتى بالا ءوسىرىپ, بۇگىندە نەمەرە-شوبەرەلەر كورىپ, بايتەرەكتەي وركەن جايعان وتباسى. ولاردىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە بيىل الپىس جىل تولىپتى. قاريالار ءوز بولمەسىنە جەكە قويدىرىپ العان تەلەديداردان «قازاقستان» ارناسىن اۋىستىرماي قارايدى. جاتجۇرتتا تۋىپ-ءوسىپ, سول جەردى مەكەنىنە اينالدىرسا دا, قانداستارىمىز اتامەكەنگە ارقاسىن سۇيەگەندەي بولىپ وتىرادى. كۇندەلىكتى ەستىپ, كورىپ-ءبىلىپ وتىرعاندىقتان قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىنە قانىق. ال وزدەرى ومىردە دە, ەڭبەكتە دە قول جەتكىزگەن جەتىستىگىنە مارقايسا, اكەسىنەن ء«اپ, بارەكەلدى!» ەستىگىسى كەلگەن بالاداي, جاقسى حاباردى اتامەكەنگە جەتكىزگىسى كەلەدى. اقجايىق بويىنداعى ورىس-ورماننىڭ اراسىنداعى شاعىن اۋىلدا تۇرىپ جاتقان ءبىر توپ قانداستارىمىزدىڭ وسىنداي تىلەگىمەن بارعانبىز.
– ءبىزدىڭ كورگەن بەينەتىمىز كىتاپ بولارلىق. بالالىق شاق جىلاۋمەن ءوتتى, ەكەۋمىز دە جەتىم وستىك. اكەلەرىمىز سوعىسقا كەتتى. مەنىڭ انام توعىز ايلىعىمدا قايتىس بولىپتى, اتام مەن اجەمنىڭ باۋىرىندا ءوستىم, قيىن جىلدارى كەمپىر-شال ۇستاعان جالعىز ەشكىنىڭ ءسۇتىن تالعاجاۋ ەتىپ, اشىعا قويعانىم جوق. ال مىنا كىسىنىڭ سوعىسقا كەتكەن اكەسىنەن «قارا قاعاز» كەلگەن سوڭ, شەشەسى كۇيەۋگە شىعىپ كەتىپتى. قارتايعان اجەسىنىڭ قولىندا ەرعالي مەن ءىنىسى جانە قايت- قان قىزىنىڭ تاعى ءبىر بالاسى – شيەتتەي ءۇش بالا قالادى. ول دا, مەن دە 17-گە قاراعاندا ءبىزدى «ادام بوپ كەتىڭدەر» دەپ كەمپىر-شالدار قوستى. مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە جالعىز كەمپىر مەن ءۇش بالا وتە جۇدەۋ تۇرادى ەكەن. اجەمىز كەلەر جىلى-اق كوز جۇمدى, – دەپ اڭگىمەلەدى ماعزيما اجەي.
– اكەم سوعىسقا كەتكەندە مەن التى جاستاعى بالا ەدىم. اكەم بايعۇس كەتەرىندە بالا-شاعام جەسىن دەپ ءبىر سيىردى سويىپ, تەرىسىنە وراپ تاستاپ كەتكەن ەدى. كەلەر ءتۇنى ۇرىلار ەتتى شوشالادان كوتەرە ۇرلاپ كەتتى. اعايىن جەڭگەم بار ەدى, سول كىسى الگى سيىردىڭ تەرىسىن ءۇيىتىپ, قايناتىپ بەردى, ءبىز سونى تالعاجاۋ ەتتىك, – دەپ ەسكە الادى ەرعالي اتا.
ەرعالي مەن ماعزيما قىزىل اۋدانىندا 60-شى جىلدارى اشىلعان «يزمايلوۆ» كەڭشارىنا كىرىپ, تۇرمىستارىن تۇزەي باستايدى. قوي باعادى, ولار ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن ابىرويسىز بولمايدى. كەڭشاردىڭ ديرەكتورى, اتى وڭتۇستىك ۋرالعا ءماشھۇر بولعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى الەكساندر زاپلاتين ەدى. ونىڭ باسقارعان ۋاقىتىندا شارۋاشىلىق ۇلكەن تابىستارعا جەتەدى. ەڭ باستىسى, ا.زاپلاتين 80-ءشى جىلداردىڭ وزىندە مالدىڭ ءونىمىن سول جەرگىلىكتى جەردە وڭدەۋدى ۇيىمداستىرادى. ديىرمەن, ماكارون ءوندىرىسى, ناۋبايحانا, تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىندار, شۇجىق تسەحتارى سالىنادى. الەۋمەتتىك سالا داميدى, كەڭشاردىڭ ورتالىعى قالا تيپتەس پوسەلكەگە اينالادى.
– شيەتتەي بالا-شاعا بولدى, قوي باعامىز, ءبىر ءسات دامىلداۋعا شاما كەلمەي جۇمىس ىستەدىك. العاشقى جىلدارى ءبىر كۇن جۇمىستان قالساڭ شىعارىپ تاستايتىن, وتە قاتال بولدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, الگى زاپلاتين ديرەكتورىمىز كەڭشارعا تەكسەرۋگە, كورۋگە كەلگەن كىسىلەرىن ءبىزدىڭ ۇيگە الىپ كەلەدى. ايەلدەرىمەن كەلىپ, كادىمگى دەمالىسقا كەلگەندەي بولاتىن.ءتىپتى ماسكەۋدەن كەلگەن قوناقتارىن ءبىز كۇتىپ جىبەرەتىن ەدىك. ولارعا مال سويدىرىپ, باس قويدىراتىن. ساماۋرىن وتتان تۇسپەيتىن ەدى. كۇن دە, كۇنارا سونىڭ قوناعىن كۇتۋمەن جۇرەمىز, مال سويىلىپ جاتادى, قىمىز ءپىسىلىپ, ساماۋرىننىڭ ءتۇتىنى بۋداقتاپ, قايناپ تۇرادى. كوكوراي شالعىندا قازاقتىڭ ۇيىندە ەت جەپ, قىمىز ءىشىپ جاتقان سوعان ۇنايتىن. كۇنىمەن, تۇنىمەن جۇرەمىز, ساپىرىلىسىپ. مۇندايدا ايەلگە تۇسەدى عوي كوپ سالماق, ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋعا شاما قايدا؟ ءسويتىپ, قۇلداي قىزمەت ەتتىك قوي. بىراق شارۋامىزدى اقساتپادىق, جۇمىستان قىلاۋ تاپسا قولىڭنان اس ءىشىپ ەدىم-اۋ دەمەيتىن باسشىلار, – دەيدى ماعزيما اجەي.
ەرعالي مەن ماعزيما يمانوۆتار بالالارىن ادال ەڭبەگى, ماڭداي تەرىمەن اسىراپ, ەرجەتكىزدى. ءۇيلى-باراندى, نەمەرەلەر ءوسىپ جاتىر. ءبىرى بيزنەستە, ءبىرى مۇعالىم, بۋحگالتەر, ايتەۋىر, ماماندىق الماي قالعانى جوق. اتا-اناسىنىڭ وتاۋ قۇرعانىنا الپىس جىل بولعان وتباسىلىق قۋانىشىن بالالارى قاريالاردىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مەيرامحانادا تويلاتپاي, قوناقتارىن ەڭسەلى ۇيىندە كۇتتى. قازاقتىڭ سالتىمەن جايىلعان كەڭ داستارقانعا زامانداستارى, اۋىلداستارى, قۇدا-جەكجاتى جينالدى. تەك جاستار عانا كوزگە شالىنبايدى...
وزدەرى جايلاپ وتىرعان تسەليننوە سەلوسىندا جيىرمادان اسا ءۇيدىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق وتباسىلارى ەكەن. سونىمەن قاتار, قىزىل اۋدانىنداعى باسقا ەلدى مەكەندەردە دە قازاقتار شاشىراي ورنالاسقان. تسەليننوە اۋىلىندا نەگىزىنەن ەرەسەك, زەينەت جاسىنداعى كىسىلەر عانا قالعان. جاستاردىڭ بارلىعى دا ماگنيتوگور, چەليابى قالالارىنا جۇمىس ىستەيدى, پاتەر جالداپ تۇرادى.
– اۋىلدا ماماندىعى بويىنشا جۇمىس جوق, ال جاستار قۇرىق ۇستاعىسى كەلمەيدى. اتالارىمىز وسى جەردە مىڭداپ جىلقى ايداعان ەدى, تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن جايىقتىڭ بويى ءۇشىن ءبىر جاعى باشقۇرتپەن, ەكىنشى جاعىندا ورمانداي ورىسپەن الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءومىر سۇرگەن, اقىرى تۇرىپ قالعان. ال قازىر زامان باسقا, جاستار قالانى قولايلايدى, – دەيدى كەلگەن قوناقتاردىڭ قايسىسىمەن تىلدەسسەڭ دە. قىزىل اۋدانىنداعى قانداستاردىڭ بارلىعى تەك مالمەن, ەگىنمەن كۇن كورىپ وتىر. جوق دەگەنىندە 5-6 جىلقى, 5-6 سيىر بار, الدى 30-40 جىلقى, 15-20 سيىر, جۇزدەپ قوي ۇستايدى. قايماق, ءسۇتىن, ىرىمشىگىن, ەتىن سول ماڭداعى سيباي, ماگنيتوگور قالالارىنا, تۋريستەر كەلىپ جاتقان ارحايم تابيعي-ارحەولوگيالىق قورىعىنا اپارىپ ساتىپ, ناپاقاسىن تابادى.
قىزىلدى جايلاپ وتىرعان ات توبەلىندەي قانداستار ءوز اتا-باباسىنىڭ تاريحىنا تىم شورقاق. ءبىر اۋىل بولىپ وتىرعان قانداستاردىڭ ۇلكەنى دەيتىن ەرعالي اتاي مەن ماعزيما اجەيدىڭ ءوزى ء«بىز تەك كەڭەس زامانىنىڭ تاربيەسىمەن وستىك, تاريحتى قولمەن قويعانداي ايتاتىن قاريالاردىڭ بارلىعى ومىردەن ءوتتى, ولار باردا اڭگىمەلەرىنە قۇلاق قويمادىق», دەپ وكىنەدى.
– بۇل جەر – جاعالبايلىنىڭ جەرى, ءبىزدىڭ اتالارىمىز جايلاعان. مەن نايزا بولىستىڭ تىكەلەي ۇرپاعىمىن, بىراق نەشىنشى اتام ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىن. وسى ماڭدا ونىڭ جايلاۋى بولعان دەسەدى, – دەيدى وسى قىزىل اۋدانىنداعى پوبەدا اۋىلىندا تۇراتىن قازبەك نۇعىمانوۆ. ونىڭ نايزا دەپ وتىرعانى–نايزا سارباسوۆ. «نا ۋرال-رەكە.زاپوۆەدنىە ۋگولكي يۋجنوۋرالە» دەپ اتالاتىن كىتاپتا نايزا تۋرالى: «ۆەرحنەۋرالسك ۋەزدى قازاقتارىنىڭ اراسىنان قالالىق دۋما جانىنان ۇلتتىق كەڭەسشى بەكىتىلدى. وسى كەڭەسشى مىندەتىن 1891 جىلى ورداسى نايزا اۋىلىندا (قازىرگى ناعايباق اۋدانى) ورنالاسقان نايزا سارباسوۆ اتقارعان. سارباسوۆتىڭ سانكتسياسىنسىز پوليتسيا قازاقتاردى قاماۋعا الا المايتىن, ول سوتتا ءىستى تىڭدايتىن» دەگەن مالىمەت بەرىلەدى.
قازاق جۋرناليستيكاسى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى, ولكەتانۋشى قۋانىش ورمانوۆ تا نايزا تۋرالى قىزىقتى مالىمەت ايتادى. «نايزا بولىستىڭ جىلقىسى وتە كوپ بولعان. ول بىرەۋدە جاقسى ايعىر بار دەسە, سونى جىگىتتەرىن جىبەرىپ, ۇرلاتىپ الادى ەكەن. ۇيىرىنە قوسىپ بولعان سوڭ, ايعىردى وزىنە سىڭىرمەي, يەسىنە تارتۋ تارالعىسىمەن قايتاراتىن بولعان. نايزا جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن وسىلاي ىرىلەندىرىپ, اسىلداندىرىپ وتىرعان», دەيدى قۋانىش تورەبەك ۇلى. جايىق بويىندا وسىنداي ىقپالدى, باي ادامدار بولعانىمەن دە جالپى كوشىپ-قونعان قازاقتاردىڭ جاعدايى ءحىح عاسىردا, حح عاسىردىڭ باسىندا سونشالىقتى جاقسى بولماعان. جايىق بويىنا ورىس كازاكتارىنىڭ ورنالاسۋىنا بايلانىستى, قازاقتاردى شۇرايلى جەردەن ىعىستىرعان. «نا ۋرال-رەكە» دەگەن كىتاپتا: «قازاقتار كيىز ۇيدە تۇردى, كەيبىرەۋلەرى عانا جەر كەپە قازىپ الدى. قىستان اۋىر, تەڭسەلىپ شىعاتىن ولارعا سپاسسكي كەنتىنىڭ كازاكتارى كومەك بەرەتىن.توڭىپ بارا جاتقان قازاق وتباسىلارىن ولار وزدەرىنىڭ جىلى ۇيىنە كىرگىزەتىن. جازدا كازاكتار ولارعا جەر ءۇي قازۋدى, اعاشتان ءۇي تۇرعىزۋدى, باقشا سالۋدى ۇيرەتتى. تاتۋ كورشىلىكتىڭ قايتارىمىنا قازاقتار باي كازاكتاردىڭ مالىن باقتى» دەگەن سىپايى جولداردان وتكەن عاسىرلاردىڭ اۋناپ كەتكەن پاراقتارىنداعى جايىق بويى قازاقتارىنىڭ ەزىلگەن اۋىر تۇرمىسى سەزىلەدى. قازبەك نۇعىمانوۆتىڭ: «نەسىن ايتاسىڭ, كوشىپ-قونعان اتالارىمىزدىڭ قولىندا پۋلەمەتكە قارسى قۇرىقتان باسقا ەشتەڭە دە بولماعان. ودان بەرگى جەردە ورىستىڭ ساياساتىنا قارسى بىرلىگى تاعى بولمادى, سوندىقتان قۇيقالى جەردەن شەگىنە-شەگىنە كەتكەن» دەۋى ءبىر تاريحتىڭ نوبايىن بەرەدى.
ال قازىر چەليابى وبلىسىندا 36 مىڭداي قانداستارىمىز تۇرادى. سولاردىڭ ۇيلىعا وتىرعان جەرىنىڭ ءبىرى قىزىل اۋدانى ەكەنىن ايتتىق. تۇرمىس-تىرلىگى ەشكىمنەن كەم بولماسا دا, تىلدەن ايىرىلىپ بارادى. جاسى 70-80-نەن اسقان اعا بۋىن وكىلدەرى قازاق تىلىندە سويلەيدى. ودان كەيىنگى بۋىندا ءتىل شۇبارلانا كەلە, سوڭعى بالالار تازا ورىس تىلىنە كوشكەن. قازاق تىلىندە سويلەۋ تۇگىلى تۇسىنبەيدى. تويعا كەلگەن ءدۇيىم جۇرتقا قانداستاردىڭ انا تىلىنەن الىستاپ بارا جاتقانى تۋرالى پىكىر تاستاعانىمىزدا, اقساقالدار قامىعا جاۋاپ بەردى.
– جاس كەزىمىزدە الدىمىزدا اتا-انامىز, اعالارىمىز بولدى. ءبىز – ۇيدە تازا قازاق تىلىندە سويلەپ وسكەن ۇرپاقپىز. بالالارىمىز دا ەپتەپ انا تىلدە سويلەيدى. بىراق قازىر نەمەرە-شوبەرەلەرگە كەلگەندە بوجىدان ايىرىلدىق, بۇلار ءتىپتى باسقا ادام سەكىلدى. قازاقشا ءبىر ءسوز ايتساڭ, بەتىڭە قاراپ تۇرادى, بالالارمەن قازاق تىلىندە سويلەسىڭدەر دەگەندى ولاردىڭ اتا-اناسىنا دا ايتا المايمىز. ويتكەنى, ولاردىڭ دا ءتىلى كوپ سوزگە كەلمەيدى قازىر, – دەيدى قوناقتىڭ ءبىرى باقىتجان قىپشاقباي ۇلى قاريا.
انا ءتىلى تىرلىكتىڭ تاساسىندا قالعان قانداستاردا ۇرپاق ساباقتاستىعى دا السىرەگەنىن جاسىرىپ قاجەتى جوق. توي-تومالاق, قۋانىش بولماي تۇرمايدى. مۇندايدا ۇلكەندەر جاعى بولەك, جاستار بولەك باس قوسادى ەكەن. ۇيلەنۋ, قىز ۇزاتۋ تويىندا بۇل قاعيداعا, داستۇرگە اينالعان. ەكى بۋىندا وي دا, ماقسات تا بولەك, قيىلىسپايتىن قوس سىزىق سەكىلدى. اعا بۋىندى تىلدەن ايىرىلعان ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى ويلاندىرعانىمەن قولدان كەلەر دارمەنى جوعىن ءبىلدىردى. قازانى ورتاق بولعان كەڭەستىك ساياسات كەزىندە قىزىلداعى قازاقتار شەتەلدە تۇرمىز دەپ ەسەپتەمەگەن. ءتىپتى, وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنا دەيىن ناعايباق اۋدانىندا قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەدى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن «تۇرىمتاي تۇسىنا» زامان كەلدى. ال قازىر سانانى تۇرمىس بيلەپ تۇرعان سىڭايلى. اركىم ءوز شارۋاسىن تەربەتكەن, مال-جانىنىڭ اماندىعىن ويلاعان قانداستارىمىز ءتىل تاعدىرىن ۋايىمداۋدان بۇرىن تىرلىگىن ويلايدى. سانانى سىلكىپ تاستار سەرپىلىس بايقالمايدى. سۋ تىنىپ قالار ما ەكەن؟..
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي – قىزىل – قوستاناي
سۋرەتتە: ەرعالي جانە ماعزيما يمانوۆتار