بۇگىندە زەينەتكەر, شىمكەنتتىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءھام بەدەلدى اقساقالى ە.قۇرمانتاەۆ سول كۇندەردىڭ قىزىعىن بىلاي ەسكە الادى:
– كادىمگى ەيفەل مۇناراسى كورىنىپ تۇرعان ءبىر مۇيىستەگى ءبىزدىڭ پاۆيلونعا قوناقتار ءۇزىلىسسىز كەلىپ جاتتى. ءبىر كۇنى ساقال-مۇرتىن اق قىراۋ شالعان جاس شاماسى 60-تىڭ مول ۇستىندەگى بويىن تىك ۇستاعان وزىمىزگە ۇقساعان ءبىر اقساقال, قاسىنداعى ورتا جاستاعى ازامات ۇلى بولار دەيمىن, پاۆيلوننان شىقپاي, ارنەگە ۇيىرسەكتەپ ءجۇرىپ الدى. قازاق ەكەن! اتى – جۇماگەلدى. ۇلىنىڭ اتىن ۇمىتىپپىن. شۇيىركەلەسە كەتتىك. جەردىڭ ءبىر تۇبىندە قانداسىمىزبەن كەزدەسەمىز دەگەن وي بولىپ پا؟ ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان اتتاپ شىعاردا «سىرتتا كەڭەس وداعىنىڭ جاۋلارى كوپ, تىڭشىلىق ارەكەتپەن ادەيى پىكىر جينايدى, ساق بولىڭدار!» دەگەندى قۇلاققا قۇيىپ العانبىز. ساقتانىپ-اق تۇرمىن, جوق, نيەت-پەيىلى ءتۇزۋ سەكىلدى. قازاق قوي, قازاق! اعامىز ەل-جۇرتتى سۇراپ, جانى قالماي ەگىلىپ تۇر. وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇلكىباس وڭىرىندە تۋىپتى. ء«ۇي ارتىندا كىسى بار», مەن دە دىگىرلەپ «قايدان ءجۇرسىزدى» سۇراي قويمادىم. كەلۋشىلەرگە كورسەتەتىن قىزمەتىمىزگە ساي, قازاقتىڭ باۋىرساعى مەن قۇرتىنان, سۇرلەنگەن قازىدان اۋىز تيگىزدىم. مەن تۇسىنبەيتىن تىلدە ۇلىنا تەز-تەز سويلەپ, داستارقانداعى تاعامدى ءتۇسىندىرىپ-اق جاتىر-اۋ دەيمىن. ۇلى كوپ سويلەمەيدى ەكەن. بەيتانىس قانداسىمنىڭ جانارىنان دومالاپ تۇسكەن جاستى كورگەندە, مەنىڭ دە جۇرەگىم ال كەلىپ ەزىلسىن؟! ءسىز كىمسىز, باۋىرىم؟ تاعدىرىڭىز قانداي؟ اتتەڭ, ءتىل قىسقا... ءتارتىپ قاتال. ماسكەۋدەن ىلەسكەن «ساراپشى ديەتولوگ» تاتار جىگىت تە قۇلاعىن ءبىز جاققا توسەپ اۋرە.
الدەن ۋاقىتتا الگى «ديەتولوگتىڭ» رۇقساتىمەن ويدا جوقتا تابىسقان ءۇش قازاق ەيفەل مۇناراسىنىڭ ىعىنا تۇرا قالىپ, سۋرەتكە تۇسەدى. اكەلى-بالالى قانداستار مۇنداي شارانىڭ پاريجدە وتەتىنىن تەلەديداردان ەستىپ, ەۋروپانىڭ تابيعاتى قاتالداۋ باتىس تۇكپىرىنەن, شۆەتسيادان كەلگەنىن ايتىپ, كوزدەرىنىڭ جاسىن سىعىپ قوشتاسادى. جانارىنان توگىلگەن جاسقا ساقالى شىلانعان جۇماگەلدى اقساقال «ەلگە سالەم ايتتان» اسا الاماپتى. ەركىن اعامنىڭ فوتواپپارىنداعى سۋرەتتەردى شىعارىپ اكەلە قويماق بولعان ماسكەۋلىك «ديەتولوگ» ءۇلدىردى ويلاماعان جەردەن كۇنگە كۇيدىرىپ ءبۇلدىرىپ الىپتى...
ارادا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتەدى. شىمكەنتتەگى مۇنايورگسينتەز (شنوس) كومپانياسىن ساتىپ العان كانادالىقتاردىڭ ەكى اراداعى بارىس-كەلىستى قىزدىرىپ جاتقان كەزى ەكەن. كومپانيانىڭ بۇرىنعى باسشىسى قالاداعى تانىمال اعاسىنا تەلەفون سوعىپ, كەڭسەگە كەلىپ كەتۋىن قيىلا ءوتىنىپتى. ءمان-جايعا تۇسىنبەگەن ەركىن قۇرمانتاي ۇلى مەجەلى جەرگە جەتسە, باس ديرەكتوردىڭ كەڭسەسىندە ءبىر جاس جىگىت كۇتىپ وتىر. قازاقتان گورى ەۋروپالىققا ۇقساس جەتكىنشەك كانادادان كەلىپتى, شنوس-تىڭ ەندىگى يەسى – «حارريكەين» كومپانياسىنىڭ وكىلى. قاسىندا فرانتسۋز ءتىلىنىڭ اۋدارماشىسى بار. اتى – نۇراددين. «1980 جىلى ماۋسىمنىڭ 16-سى پاريجدە بولىپ پا ەدىڭىز؟» دەيدى نۇراددين ءتىلماش ارقىلى. ء«يا, بولعانمىن...». جاس جىگىت سومكەسىنەن «شىمكەنت, چيمكەنت» دەگەن 1975 جىلى قازاقستاندا شىققان بۋكلەت كىتاپتى ۇسىنىپ, ك ۇلىپ تۇر.
– قورجىنىمىزدىڭ تەكسەرۋدەن وتەتىنىنە قاراماستان سىي-سياپاتپەن تولتىرعان جۇماگەلدى اعاما قىسىلعاننان نە سىيلارىمدى بىلمەي, ەلدەن الىپ كەلگەن وسى كىتابىما «جۇماگەلدى اعاما ەستەلىك. پاريج. 1980 جىل. 16 ماۋسىم» دەپ جازعان ەكەنمىن. پاريجدە جازعان قولتاڭبامدى كورىپ, زارلى قانداس اعامنىڭ بەينەسى كوز الدىما ەلەستەپ, ەندى مەنىڭ كوڭىلىم بوسادى...
ءارى قارايعى اڭگىمەدەن ۇققانىم, ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن شەتتە قالىپ قويعان جۇماگەلدى اقساقال سول ءبىر پاريج ساپارىنان كەيىن كوپ ۇزاماي كوز جۇمىپتى. بىراق, سۇيىكتى نەمەرەسىنە كىتاپتى ۇسىنىپ, مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەر قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى شىمكەنت ءوڭىرى دەگەندى قايتالاۋمەن وتكەن ەكەن. جۇرەگىمنىڭ تولقىعانى سونشالىق, اجەسى نەمىس, اناسى كانادالىق ءنۇرادديندى «توپتارىڭدا قانشا ادام بولساڭدار دا ۇيگە جۇرىڭدەر, قانشا كۇن بولسا دا قوناق ەتەيىن. اتالارىڭا قۇران باعىشتايىق», دەدىم... نۇراددين-ارنولد اتاسى سىيلاعان كىتاپتى كەۋدەسىنە باسىپ, جارقىلداي ك ۇلىپ تۇردى.
«ەلىمىز ەگەمەندىك الدى, اتاڭ تۋعان توپىراققا كوشىپ كەل, وسى جەردە ۇيلەندىرەمىز», دەپ جاتىرمىن. قانداسىم ءتىلماش ارقىلى «جوق, جوق...» دەپ ءتىل قاتىپ, ودان دا بەتەر جادىراي كۇلدى. «مەن بار بولعانى اتامنىڭ تاپسىرماسىن ورىندادىم, بار بولعانى... مەنىڭ ءومىر جولىم باسقا», دەگىسى كەلدى مە ەكەن؟ ويدا قالدىم. جۇماگەلدى اعامىز زارعا تولى ارمانىن ومىردەن ماڭگىلىككە وزىمەن بىرگە الا كەتتى. ءتىپتى, كىندىگىن جارىپ شىققان ۇرپاعىنىڭ قاسيەتتى اتامەكەنگە اياعى تيەر-تيمەسىنە كوزى جەتپەدى-اۋ؟ قازاقستان ءوز الدىنا ەل بولار دەگەن ءتاتتى قيالعا سەنبەگەن دە شىعار؟.. قايران, بوزداق؟!
ەركىن اعامنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگىن اڭگىمە ەسكە تۇسكەن سايىن شيرەك عاسىر ىشىندە اتامەكەنىنە ەتەگىن كوز جاسىنا تولتىرىپ ەڭىرەي, ەنتەلەي ورالعان قانداستارىمىزدىڭ ءنوپىرى كوز الدىما ەلەستەيدى. ەڭ سوڭعى دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان بەرى قاراي اتامەكەنىنە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ سانى 1 ميلليوننان ءسال اسىپتى. از با, كوپ پە؟! ونىڭ سىرتىندا جۇماگەلدى اتاسىنىڭ اماناتىن ورىنداعانمەن, اتاجۇرتقا مويىن بۇرعىسى كەلمەيتىن نۇراددين-ارنولد سەكىلدى قانداستارىمىز قانشا بولدى ەكەن؟
ۇلى كوش باستالعان 1991 جىل قانداي ەدى؟! وتانىنا ۇمتىلىپ شەكارادان وتكەن قانداستارىمىزدىڭ قاتارى اي ساناپ, كۇن ساناپ ەمەس, ساعات ساناپ وسسە ەكەن دەپ تىلەدىك! ەستەرىڭىزدە مە؟! كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنىمەن ءوز ەلىندە كوپشىلىكتەن ازشىلىققا اينالىپ, ءتىپتى ءوز تاڭداۋىنا, ءوز داۋىسىنا يە بولۋدان ايىرىلۋعا شاق قالعان ءيىسى قازاقتىڭ كوكەيكەستى ارمانى قانداي ەدى, ءا؟ سوندا عوي تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر عانا جىلىنىڭ ىشىندە قازاقستانعا شەتتەن 10 مىڭنان استام قازاق وتباسى كوشىپ كەلىپتى, ياعني ءبىر جىل ىشىندە بارلىعى 60 مىڭ ادام تۋعان جەرمەن قاۋىشقان.
1992 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى ءوتتى. ۇلى جيىننان كەيىن ەلىنە, اتامەكەنگە قايتۋعا ىنتا تانىتقان قانداستارىمىزدىڭ سانى بۇرىنعىدان دا كۇرت ءوستى.
كۇنى ەرتەڭ ەلوردامىز – استانادا وتەتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايى – ۇلى جيىننىڭ قارساڭىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قىزىقتى مالىمەت جاريالادى. وتكەن 2016 جىلى قازاقستانعا 16 مىڭ وتباسىنان تۇراتىن قانداستارىمىز ورالعان. مينيسترلىك بۇل كورسەتكىشتى 2015 جىلمەن سالىستىرىپ, حالىق سانىنىڭ ودان بەرى 8 ەسەگە وسكەنىن دارىپتەدى. بىلاي الىپ قاراساڭ, سونشالىقتى مالاقاي لاقتىرىپ, «الاقايلايتىنداي» كورسەتكىش تە ەمەس؟! سەبەبى, جوعارىداعى ايتقان 16,4 مىڭ وتباسىن نەبارى 33 754 ادام قۇرايدى ەكەن. تۇڭعىش قۇرىلتايدىڭ قارساڭىندا شەت ەلدەن شەكارا اسىپ وتكەن 10 مىڭ وتباسىنىڭ ساپىندا 600 مىڭ ادام ءوتتى ەمەس پە؟ الدە شەت ەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ وتباسىندا ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى شىن مانىندە ازايىپ كەتتى مە؟
الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ۇلى كوشى تۋرالى ماسەلەنى ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستان» اركەز-اق نازارىندا ۇستاپ كەلدى. گازەتتىڭ 1997 جىلعى شىلدەدەگى «كوش-كەرۋەن كەرى بۇرىلىپ كەتپەسە ەكەن...» اتتى وتكىر جازىلعان سىن ماقالاسىنا نازار اۋدارىپ كورەيىك. وندا باۋىرلارىمىزدىڭ ءوز وتانىنا ورالۋىن تەجەيتىن قاساقانا ارەكەتتەر جاسالۋدا دەپ دابىل قاققان گازەت ءتىلشىسى گۇلزەينەپ سادىرقىزى بۇگىنگى مينيسترلىكتىڭ سول تۇستاعى جاڭادان تاعايىندالعان باسشىسىن – كورجوۆا حانىمدى قاتتى سىنعا الادى. ونى تەز ارادا ۇلتتىق مۇددە مەن مەملەكەتتىك ساياساتقا وڭ قاباق تانىتۋعا شاقىرادى. حالىق دەپۋتاتى, مەملەكەت قايراتكەرى, حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانى ساراپشىلىققا شاقىرادى.
سوندا شەر-اعام بىلاي دەيدى: «...پرەزيدەنتتىڭ شەت ەلدەگى وتانداستارعا قامقورلىق جونىندە تاياۋدا شىعارعان جارلىعى ادامگەرشىلىك, يماندىلىق قاسيەتتەرمەن قوسا, مەملەكەت بولاشاعىنا كوز تىككەن جارلىق. ونىڭ ورىندالۋى كىمدەرگە جۇكتەلدى؟ كىمدەرگە سەنىپ تاپسىرىلدى؟ كوشى-قون ءىسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولسىن دەگەن كىم؟ كوشى-قون ءىسىنىڭ, پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ ناعىز جاۋى – سول!».
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ بۇگىنگى ابىز-اقساقالى شەرحان مۇرتازانىڭ بارشاعا تانىس جانايقايى. ودان بەرى ارادا اتتاي 20 جىل ءوتىپتى. بۇگىن كەشەگى جانايقاي پروبلەما ەمەس! بۇگىنگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر باسقادا. ەڭ قۋانىشتىسى, 1 ميلليوننان استام قازاق – ءوز وتانىندا! دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ ايتقاندارىنا قۇلاق تۇرەيىك, ول دا «ەگەمەن قازاقستاندا» (14 ماۋسىم 2017 جىل) جاريا كوردى.
ەتنوستىق كوشتىڭ تۇيتكىلدەرىنە توقتالعان ءبىرىنشى ورىنباسار ماسەلەنىڭ باستى سەبەپتەرى – كوشى-قونعا بايلانىستى زاڭدار مەن ەرەجە-تارتىپتەردىڭ ءجيى وزگەرۋىندە, دەيدى. ودان ءارى ونى قانداستارىمىزعا ءتۇسىندىرۋدىڭ ناقتى ديناميكالىق جۇيەسى جوق, ءتىپتى, سىرتتان كەلەتىن اعايىنداردىڭ بۇعان دەيىن مەكەندەگەن جەرىنەن ءتيىستى قۇجاتىن دۇرىستاپ تا كەلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. وزگە دە كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ قۇرىلتايدىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلاتىنى تۋرالى مالىمەت بەردى.
ارينە, بۇگىنگى بۇل تۇيتكىلدەردى ءدال 1991-92 جىلعى كوكەيكەستى ماسەلەلەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەس. ارادا شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. زامان وزگەردى, زاڭ تۇرلەندى, ناقتىلاندى. الەم قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىنىڭ كوپشىلىك الدىندا تالقىلايتىن ماسەلەسىنىڭ اۋقىمى دا ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەشە بولارى حاق. وتانىنىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسىنا زار بولعان كەشەگى تۇلكىباستىق جۇماگەلدى اتامىزدىڭ ۇرپاعى ەڭسەسىن كۇن ساناپ كوتەرگەن قازاقستان سەكىلدى جاس مەملەكەتتىڭ الەۋەتىنە, ونىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي سالماعىنىڭ قۋاتتىلىعىنا تالداپ زەيىن سالاتىنداي قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ىشىندە ايقارا اشىلعان شەكارادان قانشاما قازاق ەل تانىپ, جەر تانۋ ءۇشىن مۇحيت اسىپ كەتتى!؟ ولاردىڭ دا بولاشاقتا وتانىنا ورالۋ ويى بولسا, ەندىگى جەردە بەلگىلى ءبىر زاڭ باپتارىنا سۇيەنۋگە ءماجبۇر! اڭگىمە – ءبىر كەزدە شىمكەنتتەن اتتانىپ, قازىر كۇللى نيۋ-يوركتىڭ بۇزاقىلارىن دىرىلدەتكەن 26 جاسار كوپ-پوليتسيا قىزمەتكەرى ديماش نيازوۆ حاقىندا. ء«تۇپتىڭ تۇبىندە ءبارىن دە قالدىرامىن دا, ەلىمە ورالامىن», دەمەدى مە تاياۋدا امەريكالىق ديماش-كوپ!
قالىڭدىعىنىڭ قىتايعا زاڭ جولىمەن قايتارىلعانى تۋرالى كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇلاعىن شۋلاتىپ جۇرگەن تۇرسىنباي ءبورىبايدىڭ كەلىنشەگىنىڭ بار كىناراتى – ۋاقىتشا تىركەۋگە ۋاقىتىندا كەلمەگەنى. ءيا, بارى سول. ەندىگى جەردە ءبورىباي مەن جازيرا جالپىعا بىردەي زاڭ تالاپتارى بويىنشا 2021 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىنا دەيىن قازاقستاندا باس قوسا دا, كەزدەسە دە المايدى. زاڭ سولاي! قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ كۇيزەلە مەڭزەگەنى دە وسى – دۇرىس ءتۇسىندىرۋ, دۇرىس ءتۇسىنۋ, جۇيەلى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنىڭ اقساپ جاتۋى شىعار, بالكىم! مۇنىڭ ءبارى دە الەم قازاقتارىنىڭ كوشى-قونعا قاتىستى بۇگىنگى كۇننىڭ, V قۇرىلتايدىڭ پىسىقتايتىن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى.
...ەركىن كوكەمىز سوناۋ جىلدارى پاريجدە كۋا بولعان كوزىنەن زار تامشىلارى سورعالاعان جۇماگەلدى اتامىزدىڭ تۇيتكىلى مۇنىڭ قاسىندا اسپان مەن جەردەي-اۋ دەگەن وي كەلەدى ەكەن وسىندايدا...
تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى