«اتقا سالدىم ەرىمدى, بەرمەدىم جاۋعا ەلىمدى. مۇسىلماننان جاۋ شىعىپ, سىندىردىڭ اللا-اۋ, بەلىمدى». تاعى ءبىر قابىرعاسىنداعى ءمارمار تاسقا وسى كەسەنەنى سالۋشى اۋباكىر قىلىشباي ۇلىنىڭ ءبىر اۋىز ولەڭى جازىلىپتى: «سۇلتان قايدا سۇيەگىن قورلاتپايتىن, ءولى-ءتىرى ارۋاقتى سورلاتپايتىن. حالقى ءۇشىن قور بولعان, قايران كەيكى, كورى دە جوق, سونى ويلاپ, جاي تاپپايمىن». كەيكى باتىر 1871-1923 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. 1916 جىلدارى تورعايدا بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – نۇرماعامبەت, جۇبايى – اقىجان. قازىرگى قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى, بايتۇما قوپاسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. بەس اعايىندى بولعان. وسپان, قوسجان, ومار, كەيكى جانە شۇبار.
كەيكىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى اڭىز بوپ ايتىلادى. اناسى كەيكىنى قۇرساعىندا كوتەرىپ جۇرگەن كەزىندە قاسقىردىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولعان ەكەن. اكەسى كوكەمباي اڭ اۋلاپ, ايەلىنە قاسقىردىڭ جۇرەگىن اكەپ بەرەدى. جالپى, باتىر بالۋان دەنەلى, ءتۇسى سۋىق ادام رەتىندە سۋرەتتەلەدى. اسىرەسە, كوزى وتكىر ەكەن. بۇرىنعىلاردان بىزگە «نۇرماعامبەت باتىر بوپ تۋعان ازامات قوي. كوزىنىڭ وتكىرلىگى سونداي, ونىڭ كوزىنە جاۋى تۇرماق دوسى دا تىكە قاراي الماعان. مۇنداي قاسيەت تەك باتىرلاردا عانا بولادى» دەگەن اڭگىمەلەر جەتكەن.
كەيكى كوكەمباي ۇلى كەشەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە امانگەلدى باتىردىڭ وڭ قولى, سەنىمدى سەرىگى بولا ءجۇرىپ مەرگەندەر جاساعىن باسقارادى. ونىڭ مەرگەندىگى جايىندا مىنانداي دا اڭگىمە بار. كەيكىنىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگىنە ساي ەل اۋزىندا «امانگەلدىنىڭ كوزى مەرگەن, كەيكىنىڭ قولى مەرگەن» دەگەن ءسوز قالعان. تورعاي مەن ۇلىتاۋدىڭ اراسىندا جولبارىستاي جالعىز جورتىپ, جاپاندا اڭ اۋلاعان باتىر بىردە نۇرتاي دەگەن كىسىنىڭ ۇيىنە قوناق بوپ تۇسەدى. زامانعا ساي داۋلەتى بار, ەلىنە سىيلى نۇرتاي مەن كەيكى ەرتەدەن سىيلاس ەكەن. ول اققۇمنىڭ بويىندا, ۇلى جىلانشىقتىڭ جاعاسىندا وتىرسا كەرەك. اتاعى الىسقا كەتكەن مەرگەندى ورتاعا الىپ, ءماجىلىس قىزعان شاقتا بالالار ويناپ جاتقان جاقتا شۋ شىعادى. سويتسە, وزەنگە قۇلاعان كيىكتەردىڭ ءبىرى الدەنەدەن ۇرىكتى مە, ايتەۋىر ۇيىرىنەن ءبولىنىپ, تىك جاردان جيەككە شىعا الماي جانتالاسىپ سۋدا ءجۇزىپ ءجۇر ەكەن. ءانى-مىنە دەگەنشە تۋرا مەرگەن وتىرعان ءۇيدىڭ تۇسىنا جاقىنداپ تا قالادى. اۋىلداعىلار باتىردىڭ مەرگەندىگىن سىناماق بولىپ, كەيكىگە قولقا سالادى. سوندا باتىر ءتۇرۋلى تۇرعان كەرەگەدەن مىلتىعىنىڭ ۇشىن شىعارىپ, ءوزى تەرىس قاراپ وتىرعان كۇيدە كيىكتى اتىپ ءتۇسىرىپتى.
قازاقتا شايقاس بارىسىندا جاراقاتتانىپ, بىراق ۇرىس دالاسىن تاستاماي, جانكەشتىلىك تانىتقان ەرلەردى قارا بەرەن دەپ اتاعان. ۇرپەك, دوعال شايقاسىنىڭ قىزعان شاعىندا كەيكى جاۋىرىنان وق ءتيىپ جاراقاتتانادى. الايدا, قاسىنداعى جاۋىنگەر سەرىكتەرىنە بىلدىرمەي, سوڭىنا دەيىن مايدان دالاسىن تاستامايدى. شايقاس بىتكەننەن كەيىن تاستىنىڭ بويىنداعى نيزامباي وتاشىدان جاۋىرىنىنداعى وقتى الىپ تاستاۋدى وتىنەدى. «وق سۇيەكتە ەمەس, ەتتە تۇر, الا المايمىن» دەپتى وتاشى. سوندا «ەگەر مەنىڭ قانسىراپ ولگەنىمدى قالاماساڭ, وقتى تەز الىپ تاستا» دەپ اقىرادى باتىر. وتاشى شىدامدى ەردىڭ جاۋىرىن ەتىن كەسىپ جىبەرىپ, ءبىر ءتۇيىر وقتى قارا بەرەن باتىرعا ۇستاتادى. كەيكى ول وقتى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, قوينىنا سالىپ العان كورىنەدى.
ءبىر جىلدارى تاستى وزەنىنىڭ اششىلى ساي قويناۋىن جايلاپ وتىرعان كەيكىنىڭ اۋىلىنا اقتاردىڭ 23 اتتى اسكەرى ساۋ ەتىپ كەلە قالىپتى. ولار ەسىكتەن كىرە ءتور مەنىكى دەگەندەي اۋىل ادامدارىنىڭ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتادى. اۋىلدا قانتوگىس بوپ كەتپەسە ەكەن دەپ قاۋىپتەنگەن اقساقالدار ءسال جىراق قونىستانعان كەيكىگە ادام جىبەرىپ, اسكەردەن سابىر ساقتاۋدى وتىنەدى. كەيىننەن بەكىش, توعىزاق دەگەن ەلدىڭ قادىرمەندى اقساقالدارى باتىرعا بولعان وقيعانى جۇمسارتىپ جەتكىزگەنىمەن, ول سەنبەي اتقا قامشى باسادى. سولداتتار قازىرگى قارىنسالدى اۋىلىنا قاراي قىر اسىپ بارا جاتقان كەزدە مەرگەن قۋىپ جەتىپتى. جاۋ سوڭىنان جالعىز ءوزى قۋىپ, الدارىن وراپ, قاسقايىپ تۇرا قالادى دا, سەگىزىن بىردەن اتىپ تۇسىرەدى. ءاپ-ساتتە قاتارى سەلدىرەپ قالعان سولداتتاردىڭ ەستەرى شىعىپ كەتىپ, بەت-بەتىمەن قاشا جونەلگەن ەكەن. سوندا سوڭىنان قۋىپ جەتكەن اۋىل اقساقالدارى باتىردى ءارى قاراي جىبەرمەي, ارەڭ توقتاتىپتى. سول ساتتە كەيكى باتىر «مەنىڭ قۇدايدان تىلەپ جۇرگەنىم قان مايداندا جۇرەگىمە قادالار جالعىز عانا وق قوي. مەنى امانگەلدى باتىر سياقتى قاپاسقا قاماپ, ازاپتاپ ولتىرگەنشە مەيلى, اق, مەيلى, قىزىل بولسىن قان مايداندا ولتىرسە ەكەن» دەپ ەگىلىپ تۇرىپ جىلاعان كورىنەدى.
1919 جىلى 18 مامىردا تورعاي ويازدىق سوعىس كوميسسارى, حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ ولتىرىلگەننەن كەيىن كەيكى باتىر دا قۋعىنعا ۇشىرايدى. بۇل سۇرگىن تورعايدا كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە تولاستامايدى. ءبىراز جىل ۇلىتاۋ, قىزىلقۇم جاعىندا بوي تاسالايدى. اقىرى, 1923 جىلدىڭ كوكتەمىندە ارنايى تاپسىرمامەن ءوزىن الداپ قولعا تۇسىرۋگە كەلگەن كوميسسار ا.توكارەۆتىڭ سوزىنە سەنىپ تورعايعا ورالعان كەيكى جولدا ونىڭ شىن نيەتىن سەزىپ قالىپ, الەكساندر توكارەۆتى سول جەردە اتىپ تاستايدى. بىراق كەيكىنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, ارتىنان الىستان اڭدىپ ەرىپ كەلە جاتقان قىزىل اسكەردىڭ سولداتتارى, ونى سول كۇنى تۇندە جاتقان جەرىندە قورشاپ الىپ, ايۋاندىقپەن ولتىرەدى. تورعاي ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا امانگەلدى باتىردىڭ نەمەرەسى, عالىم باتىلحان يمانوۆ رۋحى تولى تاريحىمىزدى جازۋدا وزىمشىلدىكتى قويىپ, عىلىممەن ۇشتاستىرىپ, حالىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى, وعان قاتىسقان ۇلتجاندى ۇلداردىڭ ءومىر جولدارىن ءالى دە تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە شاقىرعان ەدى. بۇل كوپشىلىككە ۇلكەن وي سالدى. شىنىندا, بۇل سالادا زەرتتەلۋى ءتيىس دۇنيە ءالى كوپ. سونىڭ ىشىندە كەيكى باتىردىڭ ءومىر جولى ءوز الدىنا ءبىر توبە ەكەنى انىق.
ازىمبەك تىلەشوۆ, ەڭبەك ارداگەرى تاراز