ونىڭ سوڭعى اتقارعان قىزمەتىنە نازار اۋدارىڭىز. كسرو سەكىلدى الىپ يمپەريانىڭ تابيعات قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولۋ ءۇشىن تابيعات زاڭدىلىقتارى تۋرالى ءبىراز دۇنيەنى ءبىلۋ كەرەك. ونىڭ اراسىندا اسا كەڭ اۋماقتاعى اۋا رايىنىڭ قۇبىلىسى جانە ونىڭ بولجامدارى تۋرالى قۇپيا اقپاراتتاردىڭ بولعانى دا انىق. مىنە, سول فەدور مورگۋن بىزگە وسىدان 13 جىلداي ۋاقىت بۇرىنعى اڭگىمەسىندە بىلاي دەگەن ەدى. «مىنا سىزدەردىڭ ىلعال مەن جاۋىن-شاشىننىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ۇنەمى سارعايىپ جاتقاندىقتان سارىارقا اتانىپ كەتكەن الىپ دالالارىڭىز الداعى ۋاقىتتا كوگەرە باستاۋى مۇمكىن. ويتكەنى جەر شارىنىڭ عالامدىق جىلىنۋى داۋسىز شىندىققا اينالىپ وتىر. بۇل جاعداي امەريكا مەن ەۋروپاعا ءبىرشاما قولايسىزدىقتار اكەلگەنىمەن باستاپقى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىعىندا قىس قىسقارىپ, جاز ۇزارىپ, جاۋىن-شاشىن مولايا تۇسەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە استىق شىعىمدىلىعى ارتادى. بۇل ۇدەرىس ءبىراز جىلدارعا سوزىلۋى مۇمكىن. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە جاھاندىق جىلىنۋدىڭ قازاقستانعا دا قولايسىز اسەرلەرى بولۋى مۇمكىن...» دەپ ءسوزىنىڭ سوڭىن جۇمباقتاي اياقتاعان ەدى. قازىر ويلاپ قاراسام, كوپتى كورگەن, ونىڭ ۇستىنە تابيعات وزگەرىستەرى جونىندەگى اقپاراتتاردىڭ ورتالىق كوزىندە تۇرعان عالىمنىڭ وسى بولجامى شىندىققا اينالعان سەكىلدى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى قازاقستانعا ىلعالدىڭ مولىنان كەلە باستاۋىن ءوزىمىز دە بايقاپ ءجۇرمىز. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى قىستا قار مولىنان جاۋىپ, سونىڭ اسەرىمەن كوكتەمدە كول - كوسىر سۋ تاسقىنىنا تاپ بولۋ, جازىق دالانىڭ وزىندە اۋىلداردى سۋ باسىپ قالۋ قۇبىلىسى ورىن الۋدا. بىراق ءبىز بۇل قۇبىلىستىڭ وزىنەن دۇرىس قورىتىندى شىعارا الماي كەلەمىز. ءىس-ارەكەتىمىزدە كوكتەمنىڭ مول سۋىن پايدالانا بىلۋدەن كورى جايباسارلىق جاعى باسىم. سونىڭ سالدارىنان مول سۋدىڭ ازىرگە زاردابىن عانا تارتىپ كەلەمىز. اسىرەسە, بيىلعى كوكتەمگى تاسقىن بىزگە سۋدىڭ قاي جەرلەرگە مولىنان جينالاتىندىعىن كورسەتىپ بەرىپ كەتتى. ەندەشە نەگە سول جەرلەرگە بوگەندەر تۇرعىزىپ, سۋ قويمالارىن ۇيىمداستىرماسقا؟! وسى ماسەلەنى زەرتتەپ جۇرگەن ادامدار بىزدە بار ما ەكەن؟ بۇل جونىندە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىندە قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟ جەرلەرىن سۋ باسىپ قالىپ جاتقان وبلىستار اكىمدەرىنىڭ قانداي ويلارى بار؟ اتالعان پروبلەمانى ەڭسەرىپ, مول سۋدى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋدىڭ العاشقى قامىن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ جاساعاندىعىن بىلەمىز. بىلتىر بۇل وبلىستا اكىمنىڭ باستاماشىلىعىمەن 10 سۋ قويماسىن تۇرعىزۋ ماسەلەسى قوزعالدى. مۇنان كەيىن ەل كولەمىندە 22 سۋ قويماسىنىڭ سالىناتىندىعى تۋرالى اڭگىمە بولدى. بۇعان 58 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى قاجەت ەكەن. بۇل سۋ قويمالارىنىڭ الماتى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان سالۋ جوسپارلانعانىن ەستىدىك. بۇعان نەگە بيىلعى جىلى سۋ تاسقىنىنا ۇرىنعان قاراعاندى, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى ەنبەي قالعان؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سۋ قويمالارىنىڭ ورىندارىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ قۇرىلىسىن جوبالاۋ ماسەلەسىنە نەعۇرلىم بىلىكتى مامانداردى تارتقانىمىز ءجون. ايتپەسە, ولار كۇنى ەرتەڭ سالىنعانىمەن تيىمدىلىك بەرمەي, بوسقا اقشا شاشۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسىنە اينالۋى مۇمكىن. ال جاقسى تيىمدىلىك بەرگەن جوبا ونىڭ اۆتورىنا جىلما-جىل ديۆيدەند اكەلەتىندەي جاعداي ەسكەرىلسە, جوبالاۋشىلاردىڭ ىزدەنىستەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسەر ەدى دەگەن ويدامىز. 2013 جىلى «جاسىل» ەكونوميكا ماسەلەسىنە ارنالىپ وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىندە ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى ن.قاپاروۆ ەگەر ءدال قازىر دۇرىس شەشىمدەر قابىلدانباي جاعداي وسى بەتىمەن كەتە بەرەتىن بولسا, قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعىنىڭ دەڭگەيى 2050 جىلعا تامان 3 ەسە ارتاتىندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى پروبلەمانى ەڭسەرۋدىڭ ءبىر ۇلكەن جولى كوكتەمگى ارتىق سۋدى ەل يگىلىگى جولىندا دۇرىس پايدالانۋ ءۇشىن شاعىن سۋ قويمالارىن سالىپ, ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ جانە قازىر يەسىزدىككە دۋشار بولىپ وتىرعان سۋ قويمالارىن انىقتاپ, ولارعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, جەكە مەنشىككە بەرىلىپ كەتكەن سۋ قويمالارىن قايتادان مەملەكەتكە قايتارۋ نەمەسە ولاردىڭ يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشۋ قاجەت. دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستانداعى تازا سۋدىڭ قورى 539 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. مۇنىڭ 190 تەكشە شاقىرىمى ەل اۋماعىنداعى كولدەردە, 95 تەكشە شاقىرىمى سۋ قويمالارىندا, 101 تەكشە شاقىرىمى وزەندەردە, 95 تەكشە شاقىرىمى جەر استىندا, 58 تەكشە شاقىرىمى تاۋلار باسىنداعى مۇزداقتاردا شوعىرلانعان. ەلىمىزگە سىرتتان كەلەتىن سۋلار نەگىزىنەن وزەندەر ارقىلى قالىپتاسادى. ماسەلەن, ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى بىزگە جىلىنا رەسەيدەن 8 تەكشە شاقىرىم, قىتايدان 19 تەكشە شاقىرىم, وزبەكستاننان 15 تەكشە شاقىرىم, قىرعىزستاننان 3 تەكشە شاقىرىم سۋ كەلەدى ەكەن. ياعني, وزەندەردەگى 101 تەكشە شاقىرىم سۋدىڭ 45 تەكشە شاقىرىمى سىرتتان كەلەتىن بولسا, 56 تەكشە شاقىرىمى ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندە قالىپتاسادى. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا قازاقستانعا ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى سىرتتان كەلەتىن سۋ كولەمى الداعى ۋاقىتتارى ازايعان ۇستىنە ازايا بەرمەك. ويتكەنى بىزبەن كورشى مەملەكەتتەر, اسىرەسە قىتاي ىشكى قاجەتتىلىكتەرىنە بايلانىستى ەرتىس پەن ىلەدەن الاتىن ۇلەسىن بوگەندەر مەن سۋ قويمالارىن تۇرعىزۋ ارقىلى جىلدان جىلعا ارتتىرا تۇسۋدە. ال وزبەكستان بولسا, سۋدىڭ جوعارعى ساعاسىندا وتىرعان تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردىڭ وزەنگە بوگەن سالۋىنا بايلانىستى قازىردىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعىنا ۇرىنا باستادى. مۇنداي جاعدايدا بىزگە سىرتتان قار مەن جاڭبىر ارقىلى كەلەتىن سۋ كوزدەرىنە ەرەكشە ىقتياتتىلىقپەن قاراپ, ولاردى شاشاۋ شىعارماي ۇستاپ قالۋدىڭ جولدارىن ويلاستىرۋ كەرەك. ال ونىڭ ەڭ سەنىمدى جولى سۋ قويمالارىن سالۋ ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ەگەر يگىلىككە دۇرىس پايدالانىلسا, سۋ دەگەنىمىز ءومىردىڭ ناعىز ءوزى. ءبىزدىڭ جازىق دالالارىمىزدىڭ ويپاڭ تۇستارىندا جاڭادان شاعىن سۋ قويمالارى پايدا بولاتىن بولسا, ولاردا بالىق شارۋاشىلىقتارى ۇيىمداستىرىلىپ دامىتىلسا, ول سول سۋ قويمالارىنىڭ ماڭايىنداعى اۋىلدار ءۇشىن ىرىستىڭ ۇلكەن كوزىنە جانە جاڭا كاسىپ تۇرىنە اينالار ەدى. ال ەگەر سول سۋ قويمالارى جاعاسىنان دەمالىس ورىندارى سالىنسا, سۋعا ءتۇسىپ, قىزدىرىناتىن جاعاجايلار ۇيىمداستىرىلسا, بۇل جاز شىقسا بولدى شومىلۋعا سۋ اڭسايتىن سارىارقانىڭ قازاعى ءۇشىن ءومىردىڭ جارتىلاي جۇماعىنا اينالماس پا ەدى. «جۇماق قايدا دەسەڭىز, ول سىلدىراپ اققان بۇلاق باسىندا» دەگەن تەڭەۋ ءسوز بەكەردەن بەكەر ايتىلماسا كەرەك. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ باسىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن «احيللەستىڭ وكشەسى» اتتى ماقالامىزدا سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى قازاقستاننىڭ ەڭ وسال تۇسى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, كوكتەمدەگى مول سۋدى جىلما-جىلعى ۇلكەن پروبلەماعا ەمەس, كەرىسىنشە ىرىس كوزىنە اينالدىرۋ ءۇشىن سۋ قويمالارىن سالۋ جانە بۇرىنعىلارىنىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدىك. ءبىر قۋانىشتىسى, سوڭعى ەكى-ءۇش ايدىڭ بەدەرىندە بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت تە نازار اۋدارا باستاعان سەكىلدى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ 7 وبلىسىنان 22 سۋ قويمالارىن سالۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالىپ وتىر. ەندى وسىعان, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جۋىقتا عانا ەلىمىزدە بولىپ وتكەن سۋ تاسقىنى وزىندىك وزگەرىستەرىن ەنگىزۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە سارىارقانىڭ جۇرەگى سەكىلدى استانانىڭ ماڭايىن كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋلارىن پايدالانا وتىرىپ سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون بە دەيمىز. ويتكەنى ەگىلگەن اعاش, پايدا بولعان جاساندى كولدەر مەن سۋ قويمالارى بۇل وڭىرگە ىلعال شاقىراتىنى, جاعىمدى ميكروكليمات قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولاتىنى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»