كورمەنىڭ تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتالدى. بۇل زاماناۋي الەم ءۇشىن وتە وزەكتى تاقىرىپ. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ەلىمىزدىڭ تابيعي باي ەنەرگيا قورلارىنا قاراماستان, قۇرامداس بولىگى جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا بولىپ تابىلاتىن جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ كەلەشەگىن بولجاپ, ونى ۇلتتىق جوبانىڭ يدەياسىنا اينالدىردى. رەسپۋبليكامىزدا جاسىل ەكونوميكا جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز مەن ينجەنەرلەرىمىز پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى, «كۇن كلاستەرىن» دامىتادى. ۇشتوبە جانە قاراعاندى قالالارىنىڭ كاسىپورىندارىندا تازالىعى جوعارى مەتاللۋرگيالىق كرەمني ءوندىرىلدى. تمد-دا العاش رەت تازالىعى 99,6%, سودان كەيىن 99,99% قۇرايتىن جوعارى ساپالى كرەمني الۋ تەحنولوگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن «Kaz Silicon» زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. فرانتسيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ INES كۇن ەنەرگەتيكاسى ينستيتۋتى «Kaz Silicon» كرەمني زاۋىتىنىڭ بۇل قاسيەتتەرىن راستادى. جانە ول 2010 جىلدىڭ سوڭىندا فرانتسياعا رەسمي ساپارمەن بارعان ەلباسى ن.نازارباەۆقا ۇسىنىلعان كۇن ساۋلەلى ءمودۋلىن دايىنداۋ كەزىندە قولدانىلدى.
قازاقستاندا سونىمەن بىرگە جەل ەلەكتر ستانسالارى قۇرىلدى. وتاندىق عالىمدار جەك سالاسىنداعى وزدەرىنىڭ ازىرلەمەلەرىن ۇسىنىپ قانا قويماي, جوبالاردى دا جۇزەگە اسىردى. زەرتتەۋلەر, تاجىريبەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ, سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ, سونداي-اق, بۇۇدب ۇسىنعان ناقتى باعدارلامالار بويىنشا جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل جۇمىس جۇيەلىك سيپاتقا يە بولدى. «قازاقستان-2050 ستراتەگياسىندا بۇل مىندەتتەردى پرەزيدەنت بىلاي تۇجىرىمدادى: «كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ, ءبىز ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا, كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز».
قازاقستاننىڭ عالىمدارى مەن ينجەنەرلەرى تاريحي تۇجىرىمدى تىكەلەي باسشىلىققا الىپ, ءىرى جاھاندىق شارا – ەكسپو-2017 ولار ءۇشىن جاڭا عىلىمي جۇمىستارمەن, كورمەسىن جاڭا يننوۆاتسيالىق يدەيالارمەن, جوبالارمەن جانە جەتىستىكتەرمەن لايىقتى قارسى الۋعا جۇمىلدى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ەكى ءىرى عىلىمي ۇيىمدارى - قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسى (قازۇجعا) مەن قازاقستان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى (قر ۇيا) ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى اياسىندا WSEC-2017 ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن وتكىزۋ باستاماسىن كوتەردى.
ءبىزدىڭ بۇل فورۋمنىڭ تاقىرىبى: «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى: يننوۆاتسيالىق ستسەناريلەر جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ادىستەرى». كونگرەسس ەكسپو-2017 تاقىرىبىمەن بايلانىستى جانە وسى كورمە اياسىندا وتكىزىلەدى. ءبىزدىڭ كونگرەسس وتكىزۋدەگى باستى يدەيا الەمنىڭ جوعارى دارەجەلى عالىمدارىن, ەكولوگتارىن, ينجەنەرلەرىن, ەنەرگەتيكتەرىن الەمدەگى قازىرگى تاڭداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭالىقتارمەن جانە تۇجىرىمدامالارىمەن تانىستىرۋ, ونى دامىتۋداعى تاۋەكەلدەر مەن سىن-تەگەۋرىندەردى جەتەكشى ترەندتەر ارقىلى تالقىلاۋ جانە ءتۇسىنۋ, ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا, الەمنىڭ ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارىنا جانە يننوۆاتسيالىق فيرمالارعا پىكىرتالاس ءۇشىن ديالوگتىك الاڭ ۇسىنۋ بولاتىن.
ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىزدەنىستەر بويىنشا ناعىز كاسىبي جانە بىلىكتى ماماندار وسى ەكسپو-2017 كورمەسىنە جينالماق. ءبىزدىڭ كونگرەسس ءۇشىن مۇنداي ءساتتى ءارى بىلىكتى اۋديتوريا تابىلمايدى. سوندىقتان, ەكسپو جانە WSEC ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ابسوليۋتتىك سايكەستىگى كونگرەسس جۇمىسىنىڭ جوعارى ناتيجەلىلىگىنە كەپىلدىك بەرەدى, جوعارى سينەرگەتيكالىق ناتيجەنى قامتاماسىز ەتەدى.
ەكى اكادەميانىڭ ۇسىنىسىن ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا, سىرتقى ىستەر, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى قولدادى جانە وتە قيىن دايىندىق كەزەڭى بارىسىندا ءوزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس اتقارىلدى. كونگرەسكە دايىندىق 2014 جىلى باستالدى جانە ول رەسپۋبليكادا جانە الەمدە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. ءبىزدىڭ اتسالىسۋىمىزبەن كونگرەستىڭ نەگىزگى ورگاندارى قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە عالىمدار جانە بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى مەن 23 ەلدىڭ كومپانيالارى كىرەتىن حالىقارالىق باعدارلامالىق كوميتەتى دە بار. ونى باسقارۋ مىندەتى ماعان تاپسىرىلدى. قر ۇيا پرەزيدەنتى, اكادەميك باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ باسقارۋىمەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى قۇرىلدى. كونگرەسستى وتكىزۋگە دايىندىق بارىسىندا ءبىز وتاندىق جانە شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ونداعان كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسيالار, عىلىمي سەسسيالار, كەڭەستەر وتكىزدىك. ءبىز شەت ەلدەرگە ساپارعا شىعىپ, WSEC-2017 دايىنداۋدا جانە وتكىزۋدە كوپتەگەن سالالىق قۇرىلىمدارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدىق, قارقىندى جانە مۇددەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك, ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالاردىڭ الاڭدارىن پايدالاندىق.
قازىرگى تاڭدا ءبىز ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسىن جاساي وتىرىپ, ونىڭ جەمىستى بولعانىن اتاپ ايتا الامىز. كونگرەسكە 1000-نان استام جەتەكشى عالىمدار, ينجەنەرلەر, الەمنىڭ 51 ەلىنەن ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى قاتىسادى. وعان IRENA – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىگى, Masdar عىلىم جانە تەحنولوگيا ينستيتۋتى, «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىق كوميتەتى, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەس جانە باسقا دا ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر سياقتى بەدەلدى ۇيىمدار قاتىسۋىن راستادى. سونداي-اق, حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك (فرانتسيا); گەرمانيا جەل ەنەرگياسىنىڭ قاۋىمداستىعى; ينجەنەرلىك ءىستىڭ كورولدىك اكادەمياسى ( ۇلىبريتانيا); جاڭا تەحنولوگيا, ەنەرگەتيكا جانە ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋ بويىنشا اگەنتتىگى (يتاليا) استانادا وتەتىن باسقوسۋعا كەلمەك. قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندە الەمنىڭ جەتەكشى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى, نوبەل سىيلىعىنىڭ جانە «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تانىمال ساراپشىلار, عالىمدار, ينجەنەرلەر, دامۋ ينستيتۋتتارى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى دە بارشىلىق.
كونگرەستىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنىنا جانە ونىڭ باعدارلاماسىنا ءبىز الەمدەگى ەنەرگەتيكانىڭ ەڭ ماڭىزدى, قىزىقتى جانە پەرسپەكتيۆتى دامۋ باعىتتارىن كىرگىزۋگە تىرىستىق. ناتيجەسىندە ءتورت تاقىرىپتىق بلوكتاردى قامتيتىن فورۋمنىڭ تۇجىرىمداماسى ايقىندالدى: ءبىرىنشى بلوك «بۇكىلالەمدىك ەنەرگەتيكانىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ كەلەشەگى مەن ستسەناريلەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان. ونى اكادەميكتەر البەرت بولوتوۆ جانە قالىق ابدۋللاەۆ, پروفەسسور قايرات باكەنوۆ باسقارادى. ەكىنشى بلوك «ەنەرگەتيكالىق تريلەممانىڭ بالانسى: قاۋىپسىزدىك, قولجەتىمدىلىك جانە ەكو-لوگيالىق تۇراقتىلىق» تاقىرىبىن قاراستىرادى. وعان «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ باسشىلىق جاسايدى. اكادەميكتەر ۇزاقباي قارابالين, بولات وجكەنوۆ جانە ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى باقىتجان جاقساليەۆ «الەمدىك ەنەرگەتيكانى جانە ەنەرگەتيكالىق نارىقتى دامىتۋ ۇردىستەرى» تاقىرىبى بويىنشا ءۇشىنشى بلوكتىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرادى.
«عىلىمي كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ» ءتورتىنشى بلوكتى ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى باسقارادى. وسى بلوكتىڭ قوسالقى جەتەكشىلەرى رەتىندە جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى راحمان الشانوۆ جانە الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى ەرجان سىرعاليەۆ بەكىتىلدى. تاقىرىپتىق بلوكتار بويىنشا كونگرەسس بارىسىندا بەلگىلى تاقىرىپتىق باعىتتا ون مامانداندىرىلعان سەكتسيا وتەدى. سونداي-اق, ەكى پلەنارلىق وتىرىس, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, ءباسپاسوز-ءماسليحاتتارى جانە باسقا دا ءىس-شارالار وتكىزۋ جوسپارلانعان. وسىلايشا, سالانىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنا عىلىمي جانە پراكتيكالىق تۇرعىسىنان نازار اۋدارىلاتىن بولادى. تاقىرىپتىق قامتىلۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن الەمگە اتى شىققان بايانداماشىلار قامتاماسىز ەتەدى, ولاردىڭ ىشىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ ءتورت لاۋرەاتى, «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ وننان استام لاۋرەاتتارى, الەمنىڭ ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جەتەكشى عالىمدار مەن ماماندار بار.
ءبىز ۇسىنىلعان باياندامالاردىڭ كوپشىلىگى تاياۋ بولاشاقتا تاجىريبەلىك جولىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيا باعاسىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋىنىڭ جاڭا عاسىردىڭ باسىندا باستالعان جالپىالەمدىك ترەندىن جالعاستىراتىن تەحنولوگيالىق قانا ەمەس, سونداي-اق, ەكونوميكالىق شەشىمدەر تابىستى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋشى ەلدەر جادىگەرلەرىنىڭ كوبى, قازاقستاندا تاجىريبە جۇزىندە پايدالانۋ ءۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا.
جانە بۇل WSEC-2017 دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىندەگى بۇكىل الەمنىڭ ينجەنەرلەرى, ەكولوگتارى, عالىمدارى جاۋاپتارىن ىزدەيتىن جانە ۇسىناتىن پراكتيكالىق تاپسىرمالاردىڭ بولىگى عانا.
جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكانىڭ الەمدىك ترەندى ايقىن بەلگىلەنگەندىكتەن, كونگرەستە الىس بولاشاققا باعىتتالعان باياندامالار دا تىركەلگەن. ولار جاڭا عىلىمي جەتىستىكتەر مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقاسىندا ىسكە اسىرۋعا بولاتىن جاڭا يدەيالاردى ۇسىنادى. الەمدىك عىلىمي-ينجەنەرلىك قوعامداستىقتىڭ بىرەگەي فورۋمى قازىرگى زامانعى جانە بولاشاق ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىن شەشۋدە سۇبەلى ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىز,. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى بۇل جاھاندىق باسقوسۋدىڭ تابىستى وتەتىندىگىنىڭ شىنايى كەپىلى بولماق.
نۇرتاي ابىقاەۆ,
SEC-2017 حالىقارالىق باعدارلامالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى