ءبىرىنشى كەزەڭ – اگرارلىق قوعام وسىدان 10 مىڭ جىل بۇرىن مەسوپوتاميادا, قازىرگى يراك, سيريا, تۇركيا, يران ەلدەرىندە باستالعان. ادامزات تەرىمشىلىك-اڭشىلىق داۋىرىنەن ەگىنشىلىككە اۋىسىپ, جابايى جانۋارلاردى قولعا ۇيرەتىپ, وتىرىقشى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرعان. بۇل ەجەلگى وركەنيەتكە قازىرگى قازاق دالاسى 4 مىڭ جىل بۇرىن الما جەمىسىنىڭ تۇقىمىن, 3 مىڭ جىل بۇرىن اساۋ ۇيرەتىپ, ءۇي جىلقىسىن قوسقان. سونداي-اق, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 120-جىلداردان باستاپ, ورتالىق ازيا ۇلى جىبەك جولىنىڭ نەگىزگى بولىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان.
ەكىنشى كەزەڭ – يندۋستريالىق توڭكەرىس انگليادا XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا باستالعان. قول ەڭبەگى مەحانيزاتسيالانىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگى كۇرت وسەدى. العاشقى كەزەڭنىڭ عالامشارعا تۇگەل تاراۋىنا مىڭداعان جىلدار قاجەت بولسا, جالپى الەم يندۋسترياليزاتسيانىڭ يگىلىگىن باردى-جوقتى كورۋگە ەكى-اق عاسىر جەتكىلىكتى بولىپتى.
ءۇشىنشى كەزەڭ – اقپاراتتىق قوعام 1960-جىلدارى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا باستالدى. «پوست-يندۋسترياليزم» (دەنيەل بەلل), «تەحنوكراتيالىق زامان» (زبيگنەۆ بجەزينسكي), ء«ۇشىنشى تولقىن» (ەلۆين توففلەر) جانە «بايلانىس قوعامى» دەگەن ءتۇرلى اتاۋلارمەن بەلگىلى قازىرگى زامان ادامزاتتى تاعى دا سىناق كوپىرىنەن وتكىزۋدە.
جاڭا زامان جاقسىلىعىن بارشا ادام بىردەي كورە قويادى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇكىل الەم باسشىلارىنىڭ باسىن جىلدا داۆوستا قوسىپ جۇرگەن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ قۇرىلتايشىسى ءارى باسشىسى كلاۋس شۋاب ء«تورتىنشى يندۋستريالىق توڭكەرىس» كىتابىندا «يندۋستريالدى رەۆوليۋتسيانىڭ سيمۆولى – ەلەكتر قۋاتىنسىز الەمنىڭ 17% حالقى نەمەسە 1,3 ملرد ادام كۇن كورۋدە. الەمنىڭ جارتىسىنىڭ نەمەسە 4 ملرد حالىقتىڭ قولى اقاپارتتىق زاماننىڭ يگىلىگى – ينتەرنەتكە ءالى جەتە قويعان جوق» دەپ جازىپتى.
ءار كەزەڭنىڭ قىزىعىن سول زامانعا ءتان تەحنولوگيا مەن ەنەرگيا كوزىن يگەرگەن حالىقتار العاش بولىپ كورىپ وتىرعان. ماسەلەن, اگرارلىق قوعامنىڭ قۇرالى – اربا مەن سوقا, ال قۋات كوزى – جان-جانۋار كۇشى بولسا, يندۋستريالىق قوعامنىڭ تەحنولوگياسى – ەلەكترومەحانيكا, قۋاتى – قازبا بايلىقتارى – كومىر, مۇناي, گاز, ۋران... بۇگىنگى اقپاراتتىق زاماننىڭ ەڭبەك قۇرالى – كومپيۋتەر, ساندىق تەحنولوگيا, جاساندى زەردە, قۋات كوزى – جاسىل ەنەرگەتيكا – كۇن, جەل, سۋدان الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسى.
جوعارىداعى ءۇش ءتۇرلى قوعام, ءۇش ءتۇرلى تاريحي كەزەڭ تىپ-تىنىش كەلە سالماپتى. قوعام اۋىسقان سايىن قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شيەلەنىستەر ورىن الىپ وتىرعان. ماسەلەن, انگليادا مەحانيزاتسيالانعان العاشقى زاۋىتتار پايدا بولا باستاعاندا توقىماشىلار, تەمىرشىلەر جانە باسقا دا قول ونەر شەبەرلەرى ىرگەسى ەندى قالانعان زاۋىت-فابريكالارعا بۇزاقىلىق شابۋىل جاساعان. اعىلشىنشا «لۋدديتتەر» دەگەن (luddites) اتاۋ كەيىننەن جاڭا تەحنولوگياعا قارسىلاردى سۋرەتتەيتىن ورتاق تەرمين سوزگە اينالىپ كەتتى. ولاردىڭ قارسى شىعىپ جۇرگەن سەبەبى كەز كەلگەن تەحنولوگيالىق وزگەرىس ءداستۇرلى جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوعادى. جاڭا زامانعا ۇيرەنە الماعاندار جاڭالىققا قارسىلاسقاننان باسقا امال تاپپايدى. كوپتەگەن سوعىستار مەن توڭكەرىستەر قوعامدىق فورماتسيا كەزىندە ورىن العان ەكەن. ءتىپتى امەريكا ازاماتتىق سوعىسى (1861-1865) قۇليەلەنۋشىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ ەمەس, اگرارلىق وڭتۇستىك پەن يندۋستريالىق سولتۇستىك اراسىندا بولعان قاقتىعىستىڭ جارقىن كورىنىسى دەسەدى.
ال ەندى قازىر اقپاراتتىق قوعامعا وتپەلى كەزەڭدە دە سولاي بولىپ جاتىر. تاعى دا كلاۋس شۋابتىڭ جازۋىنشا, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا اقش-تاعى جۇمىس كۇشىنىڭ 90%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىندا بولسا, قازىر ءدال سول جۇمىستى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 2%-ى عانا يگەرىپ وتىر. وتكەن ەكى عاسىردى ەمەس, سوڭعى جيىرما بەس جىلدى الساق, امەريكا اۆتوكولىك يندۋسترياسىنىڭ وتانى دەترويتتاعى كاپيتاليزاتسياسى ەڭ كوپ ءۇش كومپانيادا 1990 جىلى 1,2 ملن ادام جۇمىس ىستەسە, قازىر كاليفورنياداعى كرەمني القابىنداعى ەڭ الپاۋىت ءۇش كورپوراتسيادا نەبارى 137 مىڭ ادام جۇمىس جاسايدى. شيرەك عاسىردىڭ وزىندە ەكى كەزەڭنىڭ ەڭ ۇلكەن ءۇش كومپانياسى جۇمىسشىلارىنىڭ ايىرماشىلىعى 10 ەسەگە جۋىق.
***
وتكەن اپتاداعى عالامدىق ماڭىزى بار جاڭالىق – اقش-تىڭ پاريج كليمات كەلىسىمىنەن شىعۋى بولدى عوي دەپ ويلايمىن. اقشا پرەزيدەنتى دونالد ترامپ بۇل ارەكەتىن «امەريكا كومىر يندۋسترياسىنداعى 2 ميلليوننان استام جۇمىس ورنىن ساقتايمىن» دەپ ءتۇسىندىردى.
ترامپ مىرزا بۇل شەشىمىمەن جۇمىس ورىندارىن ۇزاق ساقتاپ تۇرا الماۋى ابدەن مۇمكىن. تورگە جىلىستاعان اقپاراتتىق قوعامنىڭ تالاپتارى ەندى اۋىزدىقتاتا قويماس! امەريكالىق عالىم كارل فرەي 2013 جىلى بولاشاق جۇمىس ورىندارى تۋرالى ەڭبەگىن جاريا ەتتى (The future of employment: How susceptible are jobs to computerization?). فرەي بولاشاقتا جويىلاتىن 702 كاسىپتىڭ ءتىزىمىن شىعارىپ, يندۋسترياسى دا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالارى دا دامىعان امەريكانىڭ وزىندە ەڭبەككەرلەردىڭ 47%-ىنا جۇمىسسىز قالۋ قاۋىپى ءتونىپ تۇرعانىن دالەلدەدى.
ترامپتىڭ پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتقانى باتىس الەمىن يدەولوگيالىق قايشىلىققا اكەلىپ تىرەدى. سەبەبى, 195 ەلدىڭ باسىن قوسىپ, بۇكىل الەمدى كومىرتەكتى جاعۋدى ازايتا تۇسۋگە كوندىرۋ باتىس ەۋروپا مەن اقش-قا وڭاي تيمەگەن ەكەن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 1992 جىلى قابىلداعان كليمات كونۆەنتسياسىنان (Framework Convention on Climate Change) 2015 جىلعى جەلتوقسانداعى پاريج كەلىسىمىنە دەيىنگى باقانداي 23 جىلعى ەڭبەك. اسىرەسە, دامۋشى ەلدەر كوپ تۋلاعان. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. باتىس ەلدەرى قازبا بايلىعىنىڭ كۇشىمەن مەملەكەتتەرىن يندۋستريالاندىرىپ الدى دا, ورلەۋدىڭ كەزەگى قىتاي, ءۇندىستان جانە باسقا دا دامۋشى ەلدەرگە كەلگەندە كومىرتەگىن پايدالانۋعا "شەكتەۋ" شىقتى.
امەريكا ساراپشىلارى اقش-تىڭ "الەمدىك كوشباسشىلىق ءرولىن قىتايعا بەرىپ قويىپ جاتقانىن" جازۋدا. وعان قوسا, بولاشاقتى كومىر, مۇناي مەن گازعا بايلاۋ - وسكەندىكتىڭ ەمەس, وشكەندىكتىڭ بەلگىسى دەپ باعالاپ جاتىر.
قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە, اقپاراتتىق قوعام يەك ارتاتىن جاسىل ەنەرگەتيكا قوزعالىسى توقتاماۋعا باعىت العان. ەۋروپا وداعى 2020 جىلعا تامان ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءبىر بولىگىن تازا كوزدەردەن الامىز دەپ كەلىسكەن. ونىڭ ىشىندە, يرلانديا مەن نورۆەگيانىڭ ەنەرگەتيكا سالاسى قازىردىڭ وزىندە تولىعىمەن قايتا قالپىنا كەلەتىن كوزدەرگە وتكەن ەكەن.
قىتاي قازىر جاسىل ەنەرگەتيكا ءدۇمپۋىن باستان كەشىپ جاتقانداي. 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قىتايداعى كۇن قۋاتى ءوندىرىسى 80% وسكەن. قالپىنا كەلەتىن ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ (the International Renewable Energy Agency) مالىمەتىنە جۇگىنسەك, 2016 جىلى قىتاي كۇن قۋاتىنا قاتىستى سالادا 2 ملن ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرگەن. الەمدە كۇن ەنەرگەتيكاسىندا قىزمەت ەتەتىن ءار ءۇش ادامنىڭ ەكەۋى قىتايلىق ەكەن. كورشىمىزدىڭ كۇن قۋاتى ماماندارى وسى سالاداعى امەريكالىقتاردان 8 ەسە كوپ كورىنەدى.
"قايتا قالپىنا كەلەتىن" دەپ اتالىپ جۇرگەن (renewable) كۇن, جەل جانە سۋ قۋاتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى نەگىزگى قولبايلاۋشىسى – ونىڭ باعاسى. جەر استىنداعى "اعالارىنا" قاراعاندا قىمباتتاۋ.
بىراق بلۋمبەرگ اگەنتتىگى (Bloomberg New Energy Finance) 2030 جىلى كۇن قۋاتى الەمدەگى ەڭ ارزان ەنەرگيا بولادى دەپ بولجاپ وتىر. ال جەل قۋاتى 2040 جىلعا قاراي 40% ارزانداماق.
وسى جىلدىڭ اقپانىندا گارديان گازەتى لوندوننىڭ يمپەريال كوللەدجىندەگى گرەحەم ينستيتۋتى مەن كومىرسۋتەگىن باقىلاۋشى باستاما قورىنىڭ بايانداماسىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەر مەن كۇن پانەلدەرى باعاسىنىڭ ارزانداۋى 2020 جىلعا تامان مۇناي مەن كومىر ءوندىرىسى ءوسىمىن توقتاتادى» دەپ جازدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كومىرتەگىن بۇگىنگىدەي جاعا بەرسەك, 2100 جىلدارى كۇننىڭ قىزۋى 3.6 گرادۋسقا كوتەرىلەدى ەكەن. ال پاريجدە كەلىسىلگەن مەجەگە جەتسەك, تەمپەراتۋرا تەك 2.8 گرادۋسقا جوعارلاماق.
ادامداردىڭ كۇن قىزۋىنا قانشالىقتى قاتىسى بار ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن, ەكىۇداي كوزقاراس بار. سىرتتاي قاراعاندا, حالىقارالىق ساياساتتاعى ترەندتەر مەن تالاستاردىڭ جەر جىلۋىنا ەمەس, قوعامدار اۋسار الدىنداعى وتپەلى كەزەڭنىڭ كورىنىستەرىنە كوبىرەك ۇقسايتىنداي. اسا كورنەكتى بولاشاقتى بولجاۋشى ەلۆين توففلەر ءوزىنىڭ سوناۋ 1980 جىلى شىققان ء«ۇشىنشى تولقىن» كىتابىندا اقپاراتتىق قوعامعا وتپەلى كەزەڭ 2025 جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن جازعان.
اقش-تىڭ پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋى تاياق بولىپ تەك ترامپقا تيە مە, الدە امەريكا جۇلدىزىنىڭ وشە باستاعانىنان xابار بەرە مە, ول جاعىنا ءدال شاتاعىمىمىز شامالى. ءبىزدى الاڭداتاتىنى – ەل تاعدىرى.
وسىدان مىڭداعان جىلدار بۇرىن باستالعان اگرارلىق قوعام اڭ اۋلاپ, جەمىس تەرىپ جۇرگەن ادام بالاسىنا وتىرىقشىلىق مادەنيەتتى الىپ كەلسە, كوشپەلى وركەنيەتتىڭ سوڭعى سۇلەيىندەي بولعان قازاق قوعامى وتكەن عاسىردا عانا ءبىر قونىسقا ات باسىن بايلادى.
يندۋستريالىق قوعامدى باعىت باستاعان انگليامەن ەمەس, سوڭعى ۆاگوندارىنا ءىلىنىپ كەتكەن كسرو-مەن بىرگە قۇرىپپىز. قازاقتىڭ جالپىسى باقىلاۋشى, جالقىسى عانا قاتىسۋشىسى بولعان. وسى ۋاجگە كورنەكى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتسەك, يندۋسترياليزاتسيا ەۋروپاعا ۋاقىتپەن ساناسۋشىلىقتى (punctuality) ۇيرەتكەن ەكەن. زاۋىت-فابريكادا ىستەيتىن ادامنىڭ ۋاقىتى شەكتەۋلى. جۇمىس ساعات 9-00-دە باستالىپ, 6-00-دە اياقتالادى دەگەندەي. ال ۋاقىتپەن ساناسپاۋ اگرارلىق قوعامعا ءتان ەكەن. قازاقتىڭ بويىندا كەشىگۋ, ۋاقىتىندا كەلمەۋ دەگەن قاسيەتتەر بولسا, ول وندا اگرارلىق زاماننىڭ سارقىتى.
ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, يندۋستريالاندىرامىز دەپ جاتقانىمىزدا جان-جاقتان اقپاراتتىق قوعامنىڭ تالاپتارى بۇيرەكتەپ قويار ەمەس.
بەينەلەپ ايتار بولساق, اقپاراتتىق قوعامنىڭ جەتىستىگى – سمارتفونمەن سويلەسىپ, يندۋستريالىق قوعامنىڭ جەتىستىگى – كولىككە ءمىنىپ, اگرارلىق زاماننىڭ قاسيەتى – جيىن-تويعا كەشىگىپ كەلەتىنىمىز راس بولسا, بۇگىنگى قازاقتىڭ بويىندا وسى ءۇش قوعامنىڭ دا قانى بار.
توففلەردىڭ پايىمداۋىنشا (40 جىل بۇرىن جازعان), قازىر بۇكىل الەم ەلدەرى اقپاراتتىق قوعام اتتى جارىستى باستار سىزىقتىڭ الدىندا تۇر. ونىڭ اقىلى بويىنشا, ءبىرىنشى تولقىنداعى (اگرارلىق قوعام) مەملەكەتتەر يندۋسترياليزاتسيانىڭ ماشاقاتىن تارتىپ, ۇلتتىڭ ءومىر سالتى مەن بولمىسىن وزگەرتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەن. سەبەبى, اگرارلىق جانە اقپاراتتىق وركەنيەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس. العاشقى تولقىنعا ءتان پاتريارحالدى اگرارلى قوعام ءومىر سالتىنا ءۇشىنشى تولقىننىڭ جوعارعى تەحنولوگياسىن كىرىكتىرسە, اقپاراتتىق زاماننىڭ جاڭا قوعامى پايدا بولاتىن كورىنەدى.
سوعان قاراعاندا, قايماعى بۇزىلماعان قازاق قوعامىنىڭ جاڭا زامان كوشباسشىلارىنا قوسىلۋعا ابدەن مۇمكىندىگى بار. اقپاراتتىق قوعامنىڭ قۋات كوزى – جاسىل ەنەرگەتيكاعا ارنالعان عالامدىق Astana EXPO – 2017 جوباسى قالىڭ قازاق بۇقاراسىنىڭ دامۋىنا ءدۇمپۋ تۋعىزاتىن وقيعاعا اينالسا ەكەن دەپ تىلەيمىز!
شىڭعىس مۇقان,
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى,
اقش, بوستون