رەسپۋبليكامىزدا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردا تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنان سانالادى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان تۇرعىندارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىن «ورلەۋ» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى دا سوندىقتان. ول ءاربىر ازاماتتىڭ, ءتىپتى قوعام مۇددەسىن قوزعايدى.
جالپى العاندا, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتۋگە تالپىنعان ەلدەردىڭ قاتارىندا. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتارداعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى مەن تابىسى ماڭىزدى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قارجىلاي كومەك كورسەتۋدى ەندىرۋ جونىندەگى «ورلەۋ» جوباسى وسىنداي مىندەتتەردى شەشۋدەن تۋىنداعانى انىق. مەملەكەت قاشاندا تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ كەلەدى. اقمولا وبلىسىندا دا الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاج جاندارعا باعىتتالعان «ورلەۋ» قاناتقاقتى جوباسى وسىمەن ءتورتىنشى جىل قاتارىنان جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتالعان باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – وتباسىنداعى ناقتى كىرىستى ارتتىرۋ. نەگىزىنەن «ورلەۋ» جوباسى – ەڭبەككە جارامدى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا جانە قاجەتتى جاعدايدا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋگە بەلسەندى ارالاسۋىنا قاجەتتى قارجىلاي كومەك كورسەتۋ باعدارلاماسى. ال تۋىنداعان اقشالاي كومەك – مەملەكەتتىڭ جەكە تۇلعالارعا نەمەسە ءار ادامعا شاققانداعى ايلىق كىرىستەرى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن 60 پايىزعا تومەن بولعان جاعدايدا تاعايىندالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. وسىلايشا وتباسى بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن كەلىسىمشارت بويىنشا تۋىنداعان اقشالاي كومەك اي سايىن تولەنىپ وتىرادى. جۇمىسپەن قامتۋعا ىقپال ەتۋدىڭ بەلسەندى شارالارى وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارامدى مۇشەلەرىن ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى, اۋىل كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ, سونداي-اق, وقىتۋ جانە ەرىكتى تۇردە باسقا جاققا كوشىرۋدى قاراستىرادى. اي سايىنعى اقشالاي كومەك تۇرىندەگى قارجىلىق قولداۋدان وزگە «ورلەۋ» جوباسى وعان قاتىسۋشىلارعا بىرقاتار مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بىرىنشىدەن, ول جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەك كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, تاڭداپ العان ماماندىعى بويىنشا وقىتۋ نەمەسە قايتا وقىتۋدى قاراستىرادى. ۇشىنشىدەن, قاجەتتى جاعدايدا از قامتىلعان وتباسى مۇشەلەرىنە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ. اتاپ كورسەتكەندە, مەملەكەت ءوز ازاماتتارىن قولداۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرۋدە: ەگەر جۇمىسسىز قالسا جۇمىسپەن قامتيدى, ماماندىعى بولماسا وقىتادى, ال اقشاسىز بولسا باستاپقى كەزدە جاردەماقىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ەڭ باستىسى, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ شيراق قيمىلداپ, جۇمىس ىستەپ, دامۋعا دەگەن ىنتاسى بولسا بولعانى. بۇل ءوز كەزەگىندە كەيبىر قاتىسۋشىلاردىڭ ءوز كاسىبىن وربىتۋىنە سەرپىن بەرۋى دە عاجاپ ەمەس, ال وتباسىنىڭ جاعدايىن قالاي تۇزەيمىن دەيتىن وزگە بىرەۋ ءۇشىن ول بارلىق الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەردى قاراستىراتىن تولىققاندى ءومىر ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋى قولدانىستاعى ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى زاڭناماعا سايكەس ولاردىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىن, سونداي-اق, وزگە دە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تولەنەتىن قارجى مەن وزگە دە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قاراستىرادى. جالپى, تۋىنداعان اقشالاي كومەك وتباسىنا ونىڭ ەڭبەككە جارامدى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس قامتىلىمىنا جانە قاجەت بولعاندا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەۋدەن وتۋىنە بەلسەندى ارالاسقانىندا عانا تولەنەدى. وتباسى بەلسەندىلىگىنىڭ الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتى جانە تۋىنداعان اقشالاي كومەك كورسەتۋ كەزىندە ادرەستى الەۋمەتتىك كومەك توقتاتىلاتىندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. تۋىنداعان اقشالاي كومەكتى تاعايىنداۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋ ءۇش ايدا الىنعان ورتاق كىرىستى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسقا بولۋمەن ەسەپتەلىپ, وتباسى بەلسەندىلىگى الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتى مەرزىمىنىڭ اياقتالعانىنا دەيىن قايتا قارالمايدى. تۋىنداعان اقشالاي كومەكتى تولەۋ التى اي بويىندا جۇزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا وتباسى كىرىستەرىن ارتتىرىپ, قيىندىقتان شىعىپ, ەڭبەك نارىعىندا ءوزىن كورسەتە الادى. تارقاتىپ ايتقاندا, 2014 جىلدان باستاپ قۇرامىندا 6865 ادام بار 1748 وتباسى جوباعا قاتىستى. وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنە تولەنەتىن ورتاشا اقشالاي كومەك 3376 تەڭگەنى قۇراعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى كەزەڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى فورماسىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن 1767 ادام نەمەسە «ورلەۋ» جوباسىنا جالپى قاتىسۋشىنىڭ (2058 ادامنىڭ) 85,9 پايىزى باعىتتالدى. سونىڭ ىشىندە 1227-ءسى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, قوعامدىق جۇمىستارعا جانە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا – 401 ادام, ال 120 ادام «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى اتانسا, سونىڭ ىشىندە 19-ى قايتا دايارلانىپ, بىلىكتىلىگى ارتتىرىلدى جانە ماماندىقتار بويىنشا وقىتىلىپ, كاسىبى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. تۇراقتى تابىس, جۇمىسى مەن بالالارعا تولەنەتىن جاردەماقى جانە تۋىنداعان اقشالاي كومەك وتباسىنىڭ اياقتان نىق تۇرىپ كەتۋىنە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. ءتورت جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «ورلەۋ» قاناتقاقتى جوباسى ءوزىنىڭ ناتيجەلى ەكەندىگىن جانە الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن دالەلدەدى. وعان قاتىسقان وتباسىلار وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتىپ الدى. قازىرگى تاڭدا «ورلەۋ» جوباسىنا قاتىسۋعا ىنتا بىلدىرگەندەردى تىركەۋ جالعاسىن تابۋدا.
اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى