راسىمەن دە, بەيبىت زامانعا بوي ۇيرەتكەنىمىز سونشالىق, كەشەگى تاريحتى ەستەن شىعارىپ العان سەكىلدىمىز. پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ وزبىرلىعى مەن وكتەمدىگى, تالاي ناۋبەت جىلدارىنىڭ ورنى تولماس زارداپتارى ۇمىت بولا باستاعانداي. توڭكەرىستەردىڭ ءتۇر-سيپاتى وزگەرگەنىمەن, تۇگەلدەي جوق بولىپ كەتپەيتىندىگىن ەسكەرتكەن ەلباسى دا ماقالاسىندا وسىعان ەرەكشە ءمان بەرگەن بولاتىن. ونىڭ «بۇگىندە رەۆوليۋتسيالار ءوڭىن وزگەرتىپ, ۇلتتىق, ءدىني, مادەني, سەپاراتيستىك پەردە جامىلدى» دەگەن سوزدەرىنىڭ قازىرگى تاڭداعى كەيبىر قۇبىلىستارعا باعىتتالا ايتىلعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سونىڭ ىشىندە, بۇگىندە يسلام اتىن جامىلعانداردىڭ جات پيعىلىنان ۇركۋگە ابدەن نەگىز بار. سەبەبى, ولاردىڭ ناق كوزدەگەنى – الەمگە يسلامدى جايىپ, رۋحاني يگىلىككە قول جەتكىزۋ ەمەس, جەكە مۇددەلەرىنىڭ جايى, جاھاندىق توڭكەرىس جاساۋ, جاۋلاپ الۋ مەن جاۋگەرشىلىك. ونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدىڭ بايلىعىنا كوز تىگىپ, سۇقتانا قارايتىندار دا جوق ەمەس. ۇلتتىق سانامىزدىڭ ۋلانۋىن بۇگىنگى ءدىن ۇستانۋشى جاستاردىڭ ارەكەتىنەن اڭعارۋعا بولادى. مىسالى, ءدىنشىل ۇل-قىزدىڭ اتا-انامەن ءبىر داستارقانعا وتىرماۋى – بۇگىنگى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىگەن سۇمدىق جايت. بۇل قوعامنىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنى انىق. بىرەر ۋاقىت ناماز وقىپ, «اقيقات» تاپقان كەيبىر جاستار بۇل ارەكەتىن يسلامنىڭ اسىل قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستىرعىسى كەلەدى. «ناماز وقىمايتىن ادام – كاپىر. مەنىڭ اكە-شەشەم دە سولاردىڭ قاتارىنان» دەپ ءمىز باقپاي ء«پاتۋا بەرەدى». ءھام وسى پيعىلى ءۇشىن ساۋاپقا كەنەلەتىندىگىنە يمانداي سەنەدى. قۇراننان دا, حاديستەن دە ءىلىمى از جاستاردى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانۋدى كوزدەيتىن سىرتقى كۇشتەردىڭ دىتتەگەنى دە وسى. سول سەبەپتى, ولار جاستاردى يسلام قۇندىلىعىنا ەمەس, ادەيى اسىرەدىنشىلدىككە باعىتتاۋدا. الايدا, اسىرەدىنشىلدىك – دىنسىزدىك سياقتى قاۋىپتى. بىزگە كەرەگى – دىندارلىق. بۇل ورايدا, ەكى ماسەلە تۋىندايدى. بىرىنشىدەن, ناماز وقىماعان كاپىر مە؟ ەكىنشىدەن, مۇسىلمان ەمەس اداممەن قارىم-قاتىناس قالاي بولماق؟ ارينە, ناماز – ءدىننىڭ تىرەگى. قيامەتتە پەندەدەن ەڭ ءبىرىنشى سۇرالاتىن امال – بەس ۋاقىت ناماز. دەسە دە, ء«لا ءيلاھا ءيللا اللا, مۇحامماد راسۋل اللا» دەپ ايتىپ, جۇرەگىمەن «اللادان باسقا قۇداي جوق, مۇحاممەد – ونىڭ ەلشىسى» دەپ يمان ەتسە, مۇسىلمان بولماق. ماسەلەنىڭ نازىك تۇسىن دۇرىس تۇسىنگەن ءجون. بەس ۋاقىت ناماز وقۋ – پارىز, بىراق وقىماعان ادامدى كاپىر دەۋ شاريعاتتا جوق.
ەكىنشى ماسەلە – مۇسىلمان ەمەسپەن قارىم-قاتىناس. قۇران كارىمدە: «دىندە ماجبۇرلەۋ جوق...», – دەپ ءامىر ەتەدى. بۇل ايات: «يسلام دىنىنە كىرگىزۋ ءۇشىن ەشبىر ادامدى ماجبۇرلەمەڭدەر. ياعني, ون سەگىز مىڭ عالامدا يسلامنىڭ اقيقات ءدىن ەكەنىن كورسەتەتىن اشىق تا انىق دالەلدەر كوپ-اق», – دەپ تۇرعانداي. اتالمىش اياتتىڭ ءتۇسۋ تاريحى انسار ساحابانىڭ وتباسىنا قاتىستى بولسا دا, ۇكىمى بارشا ادامزاتقا ورتاق. ساليم بين اۋف اۋلەتىنەن بولعان حۋسويني ەسىمدى ساحابانىڭ ەكى بىردەي بالاسى ناسارا دىنىندە بولادى. اكەسى – مۇسىلمان, ال – بالالارى ناسارا. حۋسويني پايعامبارعا (س.ع.س.) كەلىپ: «ول ەكەۋىن ماجبۇرلەۋىمە بولادى ما؟ ولار تەك ناسارا بولامىز دەپ تۇرىپ الدى», – دەپ مۇسىلمانشىلىقتى ماجبۇرلەپ قابىلداتپاق نيەتىن بىلدىرەدى. سوندا اتالمىش ايات ۋاحي ەتىلگەن ەكەن.
سونىمەن قاتار, قۇران كارىمدە دە يبراھيم پايعامبار (ع.س.) اللاعا يمان ەتپەگەن اكەسىنە: ء«اي, اكەتايىم! شايتانعا تابىنبا! انىعىندا, شايتان راحمان اللاعا بويۇسىنباۋشى بولدى», – دەپ جۇمساق سويلەيدى. نۇح جانە لۇت پايعامبارلاردىڭ (ع.س.) ايەلدەرى دە قۇراندا: «اللا نۇحتىڭ ايەلى مەن لۇتتىڭ ايەلىن كۇپىرلىك ەتۋشىلەردىڭ مىسالى ەتىپ كەلتىردى. ول ەكەۋى ءبىزدىڭ قۇلدارىمىزدان ەكى ىزگى قۇلدىڭ نەكەسىندە ەدى. ول ەكەۋى ولارعا قيانات جاسادى...», – دەپ باياندالعانداي, ناماز وقىماق بىلاي تۇرسىن, تىلدەرىن كاليماعا كەلتىرمەگەن ەدى. قوس پايعامبار دا ايەلدەرى كاپىرلەرمەن بىرىگىپ, كۇيەۋلەرىنە قارسى قيانات ەتپەيىنشە ءبىر شاڭىراقتا ءومىر سۇرە بەردى. دەمەك, اكە-شەشەسى, باۋىرلارىنىڭ مۇسىلمان بولماۋى ولاردان ءبىرجولاتا ات قۇيرىعىن كەسىپ, بەزىپ كەتۋگە سەبەپ بولمادى. بىرگە ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى ەتپەدى. قالا بەرسە, ولارمەن قارىم-قاتىناستا كوركەم مىنەز تانىتىپ, سابىرلىقپەن عۇمىر كەشتى. قۇران – بىرەۋ, الايدا, جاستار اياتتاردى ءتۇسىنىپ وقي ما قالاي؟ الدە, الگى جاستاردىڭ نۇح جانە يبراھيم (ع.س.) پايعامبارلاردان دا يمانى مىقتى بولعانى ما؟ ارينە, ماسەلەنىڭ بۇگە-شىگەسىنە قانىق بولماعان ادامنىڭ ءوزى پايعامبارلار ادامزاتتىڭ ەڭ ابزالى ەكەنىن بىلەدى.
ابايشا ايتقاندا, ادامزاتتىڭ بارلىعىن ءسۇيۋ – مۇسىلماننىڭ مىندەتى. ال اسىرەدىنشىل جاستاردىڭ بوتەن ءدىن وكىلى تۇرماق, ءوز اتا-اناسىنا مىنەز كورسەتۋى – دىنىمىزدە ۇلكەن كۇنا. اتا-انانى رەنجىتۋ – ەكى دۇنيەدە دە ادامدى باقىتسىز ەتەتىن كەسىر. سوندىقتان, جاستار اسىرەدىنشىل ەمەس, ءدىندار بولسا, دۇمشە ۋاعىزشىنى ەمەس, ءدىن تىرەگى قۇراندى دۇرىس ۇيرەنسە ەكەن دەگەن ىزگى تىلەك بار.
تۋعانىنان تەرىس اينالىپ كەتۋگە دە دايىن, ەكىنىڭ ءبىرىن دىنسىزگە بالاپ, دىننەن بەزدىرەتىن اداسۋشىلاردىڭ جانە ءبىر سيپاتى – اتا ءداستۇردى جوققا شىعارىپ, عاسىرلار بويىنا قالىپتاسقان مادەنيەتىمىزدى مانسۇقتاۋى. عۇرپىمىزدىڭ ءبىرازىن اللاعا سەرىك قوسۋ دەپ سەكەم الدىرىپ, ولىگە قۇران باعىشتاۋعا, قورىمنىڭ ماڭىنان وتكەندە نەمەسە دۇعادان كەيىن بەت سيپاۋعا بولمايدى دەگەن سياقتى ءتۇرلى تىيىمداردى ساناعا قۇيىپ العان ولار تاريحى مەن تامىرىنان ات-قۇيرىعىن كەسكەندەي وڭاي باس تارتا سالۋعا ءازىر. بۇل دا بولسا ءدىنىمىز بەن دىلىمىزدەن, تىلىمىزدەن ايىرىپ, جاپپاي قۇندىلىق ۇعىمىنان جۇرداي ەتۋدى قالايتىن, جاستاردى جالعان دىندارلىقپەن جەڭىل اربايتىن سىرتقى كۇشتەردىڭ قيتۇرقى ساياساتى ەكەنى انىق. ەلباسىنىڭ جاڭعىرعان قوعامنىڭ قالىپتاسقان رۋحاني كودىن ساقتاپ قالۋعا, ەسكى مەنتاليتەتتىڭ وزىعى مەن توزىعىن ەلەكتەن وتكىزە وتىرىپ, ۇلتتىق سانانىڭ اشىقتىعىن قالىپتاستىرۋعا, رۋحاني جاڭعىرۋعا ءجىتى ءمان بەرۋى دە سوندىقتان. سەبەبى تاريحىن تانىمايتىن, وتكەنىن قاستەرلەمەيتىن, ءداستۇرىن دارىپتەمەي, مادەنيەتىن مويىندامايتىن ۇرپاقتى اداستىرۋ وتە وڭاي. نەبىر ناۋبەتتى باستان وتكەرگەن قازاق حالقىنىڭ ەگەمەندىكتى ەڭسەرگەنىمەن, وتكەننىڭ ورنى تولماس زارداپتارى, ونىڭ ىشىندە حالىق شىعىنى قالىپقا ءالى كەلە قويعان جوق. ءبىر دەرەكتەردە 1917-1918, 1921-1922 جانە 1929-1933 جىلدارى اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان حالىق ىشىندەگى قازاق سانىنىڭ 1926-1939 جىلدار ارالىعىندا 1 ميلليون 247,7 مىڭعا نەمەسە 35,8 پايىزعا ازايعاندىعى ايتىلادى. بۇل – ءبۇتىن حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلدى دەگەن ءسوز.
ال مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما وكىلدەرىنىڭ 1933 جىلعى ەسەبى بويىنشا 47 578 قازاق بوسقىن ەلىن, جەرىن تاستاپ, كورشىلەس قاراقالپاق جەرىنە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. ءارى ولاردىڭ 2357-ءسى – پاناسىز بالالار. ايتكەنمەن, مۇندا دا قيىنشىلىق كورىپ, بوسقىنداردىڭ تەڭ جارتىسىنان دا از بولىگى, دالىرەك ايتقاندا, 22 مىڭ ادام عانا امان قالعان. وزگەسى جۇقپالى اۋرۋ, ءار ءتۇرلى دەرتتەن قازا بولىپ, ءتىپتى كەيبىر دەرەكتەردە ءبىر عانا حوجەلى اۋدانىندا ءبىر ايدىڭ ىشىندە 200 ادامنىڭ كوشەدە ولگەندىگى كورسەتىلگەن. قازىرگى سيرياداعى ءدىني قاقتىعىستار دا قولدان جاسالىپ وتىرعان ساياسي ويىن. بۇگىندە سيريالىقتاردىڭ وق پەن وتتان قاشىپ, بوسىپ كەتكەندەرىنىڭ سانى شامامەن 5 ميلليونعا جەتكەن. مىسالى, ليۆاننىڭ وزىندە جەر اۋىپ كەلگەن ميگرانتتار سانى ميلليونعا جەتكەن, يوردانيادا – 1 ميلليون 400 مىڭنان استام. حالىق كوشكەنىمەن, كوبىنىڭ كۇنكورىسى تومەن. ادامدارى اشقۇرساق, كۇيسىز, قورعانسىز. كەيبىر بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا, ەندىگى جەتىنشى جىلعا جالعاسقان سيريا ەلىندەگى ازاماتتىق سوعىس ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ, ميلليونداعان سيريالىقتاردى بوسقىنعا اينالدىرعان.
مۇنداي مىسالداردى الەم بويىنشا كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ال قاۋپى تونگەن توڭكەرىستەرگە توتەپ بەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ۇلتتىڭ تۇتاستىعى مەن حالىقتىڭ رۋح-جىگەرىنىڭ مۇقالماس مىقتىلىعى. قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن بولاشاققا باعدار دەپ بەلگىلەگەن ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى كورەگەندىلىكپەن جاسالعان كەزەكتى باتىل قادامدارىنىڭ ءبىرى.
تولەبي وcپان, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى
اقتوبە وبلىسى