– بيىلعى 11 ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ اسكەري سوتتار جۇيەسىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولعالى وتىر. اڭگىمەمىزدى اسكەري سوتتاردىڭ قۇرىلىمى, ونىڭ وزگە سوتتاردان ايىرماشىلىعى, قىزمەتى تۋرالى ايتۋدان باستاساڭىز.
– ءيا, جاقىندا قازاقستان اسكەري سوتىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولادى. ونىڭ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە الاتىن ورنى ەرەكشە دەۋگە بولادى. سەبەبى, اسكەري سوتتار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى مامانداندىرىلعان سوتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1992 جىلعى 11 ماۋسىمداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري سوتتارى مەن اسكەري پروكۋراتۋرالارى تۋرالى» №802 قاۋلىسىمەن اسكەري سوتتار قۇرىلىپ, قىسقا دا بولسا وزىنە ءتان تاريحىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى. قازىرگى تاڭدا, اسكەري سوتتار قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي سوت جۇيەسىنىڭ قۇرامىندا جانە جالپى يۋريسديكتسيالىق سوتتارعا جۇكتەلەتىن قىزمەتتەر مەن وكىلەتتىكتەردى ەنشىلەيدى. سونداي-اق, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا ورتاق قاعيداتتار بويىنشا قىزمەت ەتەدى.
جالپى, اسكەري سوتتار قۇرىلىمىنىڭ باسقا سوتتار قۇرىلىمىنان وزگەشەلىگى جوق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىنىڭ مارتەبەسى وبلىستىق سوتتارعا تەڭەستىرىلگەن جانە اپەللياتسيالىق ساتىداعى ىستەردى قارايدى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا 10 گارنيزوندىق اسكەري سوت بار, ولار قالالىق جانە اۋداندىق سوتتارمەن تەڭەستىرىلگەن. بۇل سوتتار مەملەكەتىمىزدىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. سونداي-اق, استانا قالاسىندا اسا اۋىر قىلمىستارمەن بايلانىستى ىستەردى قارايتىن قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اسكەري سوتى ورنالاسقان.
اسكەري سوتتاردىڭ ەڭ باستى ايىرماشىلىعى دەپ ولار قارايتىن ىستەردىڭ ەرەكشەلىگىن ايتۋعا بولادى. مىسالى, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تاراپتاردىڭ ءبىرى اسكەري قىزمەتشى, اسكەري باسقارۋ ورگانى, اسكەري ءبولىم بولۋى شارت. ال قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتالۋشى اسكەري قىزمەتشى بولۋى قاجەت.
– ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە اسكەري سوت جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا, ونىڭ ىشىندە بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە كوشۋ قانداي مۇمكىندىكتەر بەردى؟
– قازىرگى ۋاقىتتا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى وزىنە قويىلعان تالاپتاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ سۋديالارى الەمدىك الدىڭعى قاتارلى ستاندارتتارعا سايكەس, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا وزدەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەستەرىن قوسۋدا. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ورىندالۋى جوعارعى سوتقا جۇكتەلگەن, ۇلت جوسپارىننىڭ 11-قادامىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەنى ءمالىم.
سوت تورەلىگىنىڭ باستى باسىمدىقتارى رەتىندە زاڭ ۇستەمدىگى, سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبيلىگى, سوت ءوندىرىسىن وڭتايلاندىرۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگى, داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تۇرلەرى مەن جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بەلگىلەنگەن. وسىعان بايلانىستى سوت جۇيەسىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ەڭ باستى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – بەس ساتىلى سوت تورەلىگىنەن ءۇش ساتىلى جۇيەگە كوشۋى. سونىمەن قاتار, ىستەردىڭ باسىم بولىگى قارالاتىن ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتارلىقتاي كۇشەيتۋ مىندەتى قويىلعان. اتالعان شارالار سوتتاعى اۋرە-سارساڭنىڭ الدىن الىپ, سوت شەشىمىن قابىلداۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتادى.
ەگەر بۇرىنعى سوت تورەلىگى جۇيەسىندە كەيبىر ساناتتاعى ىستەر ءبىر جارىم جىلعا دەيىن قارالاتىن بولسا, قازىر ولار ەڭ كوپ دەگەندە 6-9 اي ىشىندە اياقتالاتىن بولدى. وعان قوسا, جاڭا زاڭدارمەن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارى جوعارىلاتىلىپ, ىرىكتەۋ تەتىكتەرى قاتايتىلدى. داۋلاردى رەتتەۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىنىڭ ينستيتۋتتارىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جاڭاشىلدىقتار دا از ەمەس. سوت جۇيەسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلگەن سوڭ, ولار جۇمىستى وڭتايلاندىرىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتتى جانە حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن قولجەتىمدىلىك مۇمكىندىگىن جەڭىلدەتتى.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە جانە جەتىلدىرۋگە ارقاشان ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل ءوزىنىڭ جالعاسىن ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا دا كورىنىس تاپتى. پرەزيدەنت تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن كوتەرۋگە جانە ەكونوميكا سالالارىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «تسيفرلى قازاقستان» اتتى جەكە باعدارلامانى ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى تاپسىردى. سوت جۇيەسى دە بۇدان قالىس قالمايدى. ەلەكتروندىق سوت تورەلىگىنىڭ سەرۆيستەرىن ءارى قاراي جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ بولاشاقتا سوتتىڭ ءبىر باعىتى بولۋى ءتيىس. سول سەبەپتى, سوت جۇيەسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە.
– مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ بويىنشا ماسەلەلەردى كوتەرگەن بولاتىن. وسىعان قاتىستى نە ايتاسىز؟
– شىنىندا دا, بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز زاڭناما جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ جولىندا كەلەدى, ول الەمدە جاعىمدى قابىلدانىپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا تۇرمەدەگى ادام سانى ازايىپ كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا جوعارعى سوت زاڭنامالاردى جەڭىلدەتۋگە جانە ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار نوۆەللالار دايىنداۋدا. سونىڭ ىشىندە, ايىپپۇل جازاسىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جانە ونى قيسىندى مەرزىمدە تولەنۋىن بەلگىلەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. قىلمىستىق ىستەردى ازايتۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى بارلىق ەكونوميكالىق جانە قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرىنە قاتىسى بار قوعامدىق قاۋىپ دارەجەسى جوعارى ەمەس قۇقىق بۇزۋشىلىق قۇرامدارى تەكسەرىلىپ, تالداۋلار جاسالۋدا. سونىمەن قاتار, باسقا دا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا جازا تاعايىنداۋ پراكتيكاسىنا تالداۋ جاسالىپ, ولاردى ىزگىلەندىرۋ بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزىلمەك.
– قارالاتىن ىستەردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءتيىستى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ قانداي دەڭگەيدە؟ سونداي-اق, اسكەري سوتتاردىڭ جۇكتەمەسى قانداي؟
– اسكەري سوتتاردا جۇمىس ىستەيتىن سۋديالاردىڭ باسىم بولىگى – ۇلكەن ەڭبەك وتىلدەرىنە يە ازاماتتار. ولاردىڭ اراسىندا اسكەري سوتتاردىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ جۇمىس ىستەيتىن سۋديالار دا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىزدە اسكەري سالانى جاقسى مەڭگەرگەن كاسىبي كادرلار جەتەرلىك. ال وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن جايت قازىرگى ۋاقىتتا اسكەري سوتتاردىڭ جۇكتەمەسى كوپ ەمەس. بىراق, اسكەري سوتتاردىڭ سوتتىلىعىن كەڭەيتۋدىڭ بىرقاتار باعىتتارى قولعا الىنىپ جاتىر.
اسكەري سوتتار قارايتىن ىستەردى ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ قۇزىرىنا ارنايى مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەردى زاڭنامالىق نەگىزدە بەرۋ. سەبەبى, بۇل قىزمەتتەگىلەر ءوز وكىلەتتىگى شەگىندە ارنايى اتاق پەن سىنىپتىق شەندەر يەلەنىپ, ءوز مارتەبەلەرى بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەرگە ۇقساس بولىپ كە- لەدى, اسكەريلەرگە قاراستىرىلعان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى.
مەملەكەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋداعى ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسى, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق قورعالۋى كوپ جاعدايدا اسكەري قىزمەتشىلەرگە ۇقساس. سونىمەن قاتار, اسكەري سوتتاردىڭ قۇزىرەتتىلىگىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سۋبەكتىلەرىن بەرۋ ارقىلى كەڭەيتۋ جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ جۇكتەمەسىن ەلەۋلى تۇردە ازايتىپ, ەڭ باستىسى, بىركەلكى سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى داۋسىز.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە كەز كەلگەن تۇردەگى جانە سيپاتتاعى لاڭكەستىك پەن ەكسترەميزمنىڭ ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا بارلىق ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن قاۋپى بولىپ تانىلعان, الەمدەگى لاڭكەستىك دەڭگەيىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, لاڭكەستىك پەن ەكسترەميزمگە قاتىستى ىستەر اسكەري سوتتاردىڭ قاراۋىنا بەرىلۋى قاجەت دەپ سانايمىز. مۇنداي جاعدايدا ايىپتى تۇلعالاردىڭ ارەكەتىن زاڭدىق سارالاۋ مەن جازا تاعايىنداۋ بويىنشا بىرىڭعاي تاجىريبەسى ورناتىلادى.
كەلەسى ءبىر ماسەلە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, اسكەري سوتتار تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرا المايدى. سەبەبى, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكس نورمالارىمەن اسكەري سوتتاردىڭ تەرگەۋ سۋدياسى قۇزىرەتىن اتقارۋى قاراستىرىلماعان. وسىنىڭ سالدارىنان گارنيزونداردىڭ اسكەري سوتتارىندا قۇقىق سالاسىنىڭ جاڭا ينستيتۋتى – تەرگەۋ سۋدياسى جۇمىس ىستەمەي وتىر. ياعني, اسكەري سوتتار اسكەريلەردىڭ بوستاندىعى مەن زاڭدى قۇقىقتارىن سوتقا دەيىنگى وندىرىستە قورعاۋ سىندى ماڭىزدى قىزمەتتەن تىس قالۋدا.
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا سۋديالار قاۋىمىنا ارناعان لەبىزىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز.
– مەملەكەت تاراپىنان سوت بيلىگىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق جاعدايلار جاسالىپ وتىر. ەندى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي, سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ جولىندا العا قاراي قانشالىقتى ناتيجەلى قادامدار جاساۋىمىز تەك ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. وسىعان وراي, سۋديالار وزدىگىنەن ءبىلىم الىپ قانا قويماي, ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا ۋاقىت ءبولىپ, ءوزىن كۇندەلىكتى جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. سوندا عانا ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدا سۋديالار ءتيىستى دەڭگەيدە قىزمەت اتقارا الادى.
قورىتىندىلاي كەلە, سۋديالارعا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جاۋاپكەرشىلىك پەن ادىلدىك تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»