كوفە باۋىر راگى قاۋپىن ازايتادى
كوفە باۋىر گەپاتوتسەلليۋليارلى راگىنىڭ قاۋپىن تومەندەتەدى. بۇل تۋرالى عالىمدار BMJ Open جۋرنالىندا جازدى.
ساۋتگەمپتون مەن ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بۇرىن جۇرگىزىلگەن 2,25 ملن ادام قاتىسقان 26 زەرتتەۋ جۇمىستارىن قايتا قاراپ شىققان. ولاردىڭ ايتۋنىشا كۇنىنە 1 كەسە كوفە ىشكەن ادامداردا راك قاۋپى 20 پايىزعا تومەن بولعان. ال كۇنىنە 2 كەسە كوفە ىشەتىندەردە بۇل كورسەتكىش 35%, كۇنىنە 5 كەسە كوفە ىشەتىندەردە قاۋىپ ەكى ەسە ازايعان. سونداي-اق كوفەين قوسىلماعان كوفەلەر دە سولاي اسەر ەتكەن.
«كوفەنىڭ دەنساۋلىققا پايداسى بار ەكەنىن ايتىلىپ ءجۇر. سوڭعى زەرتتەۋ ونىڭ باۋىر راگىنىڭ قاۋپىن تومەندەتەتىنىن كورسەتتى. ارينە, ءبىز ادامدارعا كۇنىنە 5 كەسەدەن كوفە ىشىڭدەر دەمەيمىز. سەبەبى ءالى ونىڭ زيانى تۋرالى دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كەيبىر توپتارعا, مىسالى, جۇكتى ايەلدەرگە ونى ىشۋگە بولمايتىنى تاعى بار», دەدى ماقالا اۆتورى وليۆەر كەننەدي.
گەپاتوتسەلليۋليارلى راك – باۋىردىڭ ەڭ كەڭ تاراعان ونكولوگيالىق ءتۇرى. ول الەم بويىنشا باۋىر راگىنىڭ 84–89%-ىن قۇرايدى. جىل سايىن بۇل دياگنوز 600 مىڭ ادامعا قويىلادى.
اكەلەر ۇل مەن قىزعا ءارتۇرلى قارايتىنى انىقتالدى
ەموري جانە اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەيروبيولوگتارى مەن پسيحولوگتارى اكەنىڭ ۇل مەن قىزعا قامقورلىق تانىتۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى Behavioral Neuroscience جۋرنالىندا جاريالاندى.
عالىمدار اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى زەرتحانادا ەمەس, قالىپتى جاعدايدا, ياعني ۇيدە باقىلادى. زەرتتەۋگە 21-55 جاس ارالىعىنداعى 69 ەر ادام قاتىستى.
تاجىريبەگە قاتىسقان ادامدار بەلىنە 9 مينۋت سايىن قوسىلاتىن دىبىس جازاتىن ارنايى قۇرىلعى تاققان. ال تۇندە ول بالالاردىڭ قاسىندا قالدىرىلعان. سول ارقىلى عالىمدار تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا اكەنىڭ بالامەن قالاي قارىم-قاتىناس ورناتاتىنىن ءبىلىپ وتىرعان.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە انىقتالعانداي, اكەلەر قىزدارىنا ەرەكشە قامقورلىق تانىتىپ, ەموتسيالارىن اشىق بىلدىرگەن. ءتىپتى, قىزدارىنا ءجيى ءان سالىپ بەرەتىن بولعان. ۇلدارىمەن سالماقتى تىلدەسسە, قىزدارىن بارىنشا ەركەلەتىپ وتىرعان.
سونىمەن قاتار عالىمدار زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن اكەلەردى ماگنيتتى-رەزونانستى تاموگرافيادان وتكىزىپ, مي جۇمىسىن باقىلاعان. مرت بارىسىندا ەر ادامدارعا بوتەن بالانىڭ, ەرەسەك ادامداردىڭ جانە ۇلى مەن قىزىنىڭ سۋرەتتەرى كورسەتىلگەن. ءوز بالاسىن كورگەندە ميدا بەلسەندىلىك بايقالعان. اسىرەسە, قۋانىپ وتىرعان قىزدىڭ سۋرەتى اكەسىنە ۇلعا قاراعاندا ەرەكشە اسەر ەتكەن. باسقا جاعدايدا ۇلى مەن قىزىن كورگەندە ميداعى بەلسەندىلىك بىردەي بولعان. ازىرگە بالالار وسكەن سوڭ اكەنىڭ كوڭىلى قانداي بولاتىنى بەلگىسىز.
مۇحيتتا پلاستيكتى جوياتىن بەلگىسىز ميكروبتار بار
BioRxiv سەرۆيسى ۇسىنعان زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا مۇحيت سۋىنداعى قالدىقتاردىڭ جينالۋى قالىپتاعىدان 10 ەسە تومەن ەكەنى ايتىلعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, وعان بەلگىسىز باكتەريالار اسەر ەتۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانداي, پلاستيكتىڭ ءوندىرىسى مەن قولدانىسى, ارتقانىمەن, مۇحيتتاعى قالدىقتار دەڭگەيى تومەندەگەن. عالىمدار ماتەماتيكالىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ ءادىسىن قولدانا وتىرىپ قالدىقتاردىڭ ازايۋىنا ونى جويا الاتىن باكتەريالاردىڭ ارتۋى اسەر ەتكەن دەگەن پىكىردى ۇسىندى.
ماقالادا تەڭىزدەگى قالدىقتاردىڭ ميكروبتى قۇرىلىمى وزگەشە ەكەنى ايتىلعان. بىراق ناقتى باكتەريالار ءالى انىقتالمادى. اۆتورلار پلاستيكتى جويا الاتىن باكتەريالاردىڭ بولۋى جاقسى جاڭالىق ەمەس دەگەن پىكىردە. سەبەبى ميكروبتاردىڭ قىزمەتى مەن قالدىقتاردىڭ ۇساقتالعان بولشەكتەرى تەڭىزدەگى ءىرى ورگانيزمدەرگە كەسىرىن تيگىزۋى مۇمكىن.
ۇيقى جەتىسپەۋشىلىگىنەن مي نەيروندارى جويىلادى
ۇيقى كەزىندە كلەتكالار نەيروندار ءۇشىن قاۋىپتى ونىمدەردى, ونىڭ ىشىندە بەتا-اميلويدتاردى جويادى. ياعني, ادامعا ۇيقى ميدى تازارتۋ ءۇشىن كەرەك. يتاليا بيولوگتارىنىڭ ايتۋىنشا, ۇيقى جەتىسپەۋشىلىگىنەن بۇل پروتسەسس جالعاسىپ ميعا قاجەتتى كلەتكالار دا جويىلا باستايدى. بۇل تۋرالى عالىمدار Journal of Neuroscience باسىلىمىندا جازدى.
ميدىڭ «تازارۋىنا» نەرۆ جۇيەسىنىڭ قوسالقى كلەتكالارى قاتىسادى. ميكروگليالدى جۇيە ەسكى جانە زاقىمدانعان كلەتكالاردى جويادى. ال استروتسيتتەر قاجەت ەمەس سيناپستاردى, نەيروندار اراسىنداعى كەرەكسىز بايلانىستاردى بۇزادى.
ماقالا اۆتورلارى زەرتتەۋ بارىسىندا جانۋارلاردى ءتورت توپقا بولگەن. ءبىرىنشى توپ 6-8 ساعات ۇيىقتاسا, ەكىنشى توپتىڭ ۇيقىسى ادەيى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت سايىن بۇزىلىپ وتىرعان. ءۇشىنشى توپ ءبىر تاۋلىك, ءتورتىنشى توپ 5 كۇن بويى ۇيىقتاماعان.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە 5 تاۋلىك ۇيىقتاماعان جانۋارلاردا استروتسيتتەر اسا بەلسەندىلىك تانىتىپ, سيناپستاردى جەيتىنى بايقالعان. ياعني, مي ء«وز-ءوزىن» جويا باستاعان. سونىمەن قاتار بۇل توپتا ميكروگليانىڭ, ياعني, التسگەيمەر مەن باسا دا نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋلارعا ۇشىراتۋى مۇمكىن كلەتكالاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتقان.
وقۋ مي بولىكتەرىنىڭ بايلانىسىن ارتتىرادى
وقۋ – كۇردەلى كوگنيتيۆتى پروتسەسس. وعان سيمۆولداردى قابىلداۋ, ءماتىندى ءتۇسىنۋ قىزمەتتەرى قاتىسادى. عالىمدار وقۋ ميدىڭ بىرنەشە بولىگى اراسىنداعى بايلانىستى جاقسارتاتىنىن انىقتادى. وسى كۇنگە دەيىن كىتاپ وقۋ تەك ميدىڭ ىشكى بولىكتەرىنە – ۇلكەن جارتى شاردىڭ قاباتىنا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى بولدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءماتىندى قابىلداۋ ميدىڭ تەرەڭ قۇرىلىمىنا دا اسەر ەتەدى. بۇعان گەرمانيا, نيدەرلاندى, ءۇندىستان عالىمدارىنىڭ زەرتتەتۋلەرى دالەل بولا الادى.
بۇل زەرتتەۋلەردىڭ بىرىنە قاتىسۋشىلار روبەرت ءحارريستىڭ «پومپەي» رومانىن وقىعان. توعىز كۇننەن كەيىن مرت نەيروندار اراسىنداعى جاڭا بايلانىستاردى انىقتاعان.
ءۇندىستاندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە 26-37 جاس ارالىعىنداعى 30 تۇرعىن قاتىسقان. ولاردىڭ 28-ءى ايەل, 2-ءى ەر ادام. يۋنەسكو مالىمەتىنە سەنسەك, مۇندا حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 81 پايىزدى قۇرايدى. سونداي-اق ەرلەردىڭ 81 پايىزى, ايەلدەردىڭ 63 پايىزى جازۋ جازا الادى.
زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلار كورشىلەس ەكى اۋىلدا تۇرعان جانە مۇلدەم وقي الماعان. التى ايدان كەيىن 21 ادام حيندي تىلىندە وقىپ ۇيرەنگەن. عالىمدار مرت ارقىلى ولاردىڭ ميدىڭ تەرەڭ قۇرىلىمدارىنىڭ وزگەرگەنىن بايقاعان. ماقالادا بۇل پروتسەسس اقپاراتتاردى ساراپتاۋعا, وقىعان ماتەريالدىڭ ىشىنەن قاجەتتىسىن ءارى ماڭىزدىسىن تەز انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن مي بولىگىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتاتىنى ايتىلعان.
ماقالا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ تەك وقۋ مەحانيزمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس. سونداي-اق ول سيمۆولداردى قابىلداماۋ, ساۋاتتى جازۋعا قابىلەتسىزدىك (ديسلەكسيا) سەكىلدى بەلگىلەرى بار اۋرۋلاردىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن انىقتاۋعا كومەكتەسە الادى.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
"ەگەمەن قازاقستان"