جاۋاپكەرشىلىگى مول ساياساتكەر
كىتاپتىڭ قازاقستاندا كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلەتىن تاماشا مەرەكە – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا باسىلىپ, تۇساۋى كەسىلۋىنىڭ ايتارلىقتاي نىشاندىق ءمانى بار. تۇساۋكەسەردە تاسس باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل گۋسمان اتاپ كورسەتكەندەي, «بۇل جولعى كەزدەسۋدىڭ وسى وقيعامەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى جاسىرىن ەمەس». شاراعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جاقسى بىلەتىن جانە باسىلىمعا وبەكتيۆتى باعا بەرە الاتىن ادامدار قاتىستى. سولاردىڭ ءبىرى – م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, «بۇل – ۇلى ساياسي قايراتكەر, ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى كىتاپ». – وتە قىزىقتى كىتاپ. مۇندا ءبىز ءبىر كەزدەرى ەستۋىمىز ابدەن مۇمكىن, بىراق 25 جىل ىشىندە كوپشىلىگى ەستەن شىققان قىزىقتى فاكتىلەر, داتالار, وي-پايىمدار جيناقتالعان. ۆيكتور سادوۆنيچي ءتۇسىندىرگەنىندەي, باسىلىمدا ءداۋىر رۋحى وتە جاندى كورىنىس تاپقان. وقىرماندار سول ءبىر كۇردەلى جىلداردى قۇددى ءبىر باستارىنان قايتادان وتكەرگەندەي بولادى. – كوپتەگەن بەتتەرىن تولقىماي وقي المايسىڭ, – دەپ اتاپ ءوتتى ول. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار كىتاپتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءومىربايانىنان بولەك, پرەزيدەنت قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلعان الەمدىك وقيعالار دا كورىنىس تاپقانىن ايتىپ جاتتى. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلى گكچپ-نى نەگە قولداماعانى, ەلىمىزدىڭ «ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردى» قالاي اينالىپ وتە العانى جانە كۇنى كەشەگى وقيعالار تۋرالى ايتاتىن بولساق, وتانىمىزدىڭ پۋتين مەن ەردوعاندى بىتىستىرۋدەگى ءرولى قانشالىقتى بولدى دەگەن سياقتى كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋعا بولادى. كىتاپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە قالاي دامىعانى مەن ەۆوليۋتسيالانعانىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن اشىپ كورسەتەدى. بىراق, پرەزيدەنتتىڭ العاشقى كۇننەن باستاپ-اق ءوزىن جاۋاپكەرشىلىگى مول ساياساتكەر رەتىندە كورسەتكەنىن جانە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ۇلكەن تانىمالدىققا يە بولعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. مەملەكەت باسشىسىنا كەزىندە كسرو باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋ ۇسىنىلعانى دا كەزدەيسوق بولماسا كەرەك. بۇل تۋرالى كىتاپتا جان-جاقتى اڭگىمەلەنەدى. كسرو پرەمەر-ءمينيسترى نيكولاي رىجكوۆ زەينەتكە شىققاننان كەيىن ءدال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ ءىزباسارى رەتىندە كورىنگەن-ءتىن. باسىلىمدا بيلىكتىڭ جاڭا ورگاندارىن جاساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن كەڭەستە ميحايل گورباچەۆتىڭ پرەمەردىڭ كانديداتۋراسىن قاراۋدى ۇسىنعانى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. اۋەلى اكادەميك پريماكوۆ پىكىر بىلدىرەدى: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى! كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترى ۆاديم باكاتين پريماكوۆتىڭ ۇسىنىسىنا قولداۋ بىلدىرەدى: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن! كىتاپ اۆتورى بىلاي دەپ جازادى: «ەكەۋى دە قازاقستان پرەزيدەنتىنە تاماشا مىنەزدەمە بەردى. گورباچەۆ ولاردىڭ پىكىرلەرىمەن كەلىسەتىنىن ءبىلدىردى, بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماسكەۋگە كوشۋگە كەلىسىمىن بەرەر مە ەكەن دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. وتكەن جىلى بولعان كوكپ-نىڭ ححVIII سەزىندە نازارباەۆتىڭ كوكپ وك باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا ۇسىنىلعانىن, الايدا, ونىڭ بۇل جوعارى قىزمەتتەن باس تارتقانىن ەسكە الدى. بۇل ۇسىنىسقا قازىر قالاي قارايتىنىن دا ايتۋ قيىن. نازارباەۆ گورباچەۆكە سەنىم كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرگەنىمەن, كسرو مينيسترلەر كابينەتىنە باسشىلىق جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستى قابىلدامادى. كەيىنىرەك, 1991 جىلدىڭ شىلدەسىندە گورباچەۆ ەلتسينمەن بىرگە تاعى دا وعان وداقتىق ۇكىمەتتىڭ باسشىسى لاۋازىمىن ۇسىندى». مەملەكەت باسشىسى وتە ءدال ولشەپ-پىشىلگەن ساياسات جۇرگىزدى. ءبىر جاعىنان ىدىراي باستاعان كسرو مەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءبارىن جاسادى, ەكىنشى جاعىنان رەسپۋبليكالاردىڭ ەركىندىگىن قابىلداعىسى كەلمەگەن ورتالىقتىڭ ديكتاتىمەن بەلسەندى كۇرەستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلدىڭ تامىزىندا ماڭىزدى سىناققا توتەپ بەرە الدى. پرەزيدەنت گكچپ-عا قارسى شىققانداردىڭ ءبىرى بولدى. «19 تامىزدىڭ كەشىندە نازارباەۆ حالىققا راديو ارقىلى ۇندەۋ جاسادى. سابىر ساقتاۋعا, اباي بولۋعا شاقىردى. كەز كەلگەن ادامنىڭ كوڭىل-كۇي اۋانىنا بەرىلىپ, ءىس-ارەكەتتى دۇرىس تۇيسىنبەۋى الەۋمەتتىك جارىلىس تۋىنداتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. قازاقستاندا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلمەيتىنىنە سەندىردى. ساياسي سەزىمتالدىعى ونى كۇردەلى جاعدايلاردا تىعىرىقتان تالاي مارتە الىپ شىققان ەدى, بۇل جولى دا قاتەلەستىرگەن جوق», – دەپ جازىلعان كىتاپتا.تاريحي باستامالارى
ممۋ رەكتورىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كىتاپتا «ساياسي قايراتكەرلەردىڭ پورترەتتەرى جاقسى قىرىنان كورسەتىلگەن, بىراق ولاردىڭ بارىندە باستى وقيعالار مەن باستى اقپارات نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىلىپ بەرىلەدى». ۆ.سادوۆنيچي وزىنە قازاقستان باسشىسىن وسىنداي بيىك تۇرعىدا كورۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەنىن ايتا كەلىپ, وسىدان 20 جىل بۇرىن بولعان كەزدەسۋدى ەسىنە الدى. – 1994 جىلى مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقۋعا شاقىردىم. بۇل تاريحي دارىسكە اينالدى. وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسى ۇسىنىلدى. كەيىنگى وقيعالاردىڭ بارلىعى باستامانىڭ دۇرىستىعىن قۋاتتاپ بەردى دەۋگە بولادى, – دەدى رەكتور. ۆ.سادوۆنيچي نيكولاي زەنكوۆيچتىڭ «تاماشا كىتابىن» جوعارى باعالاي كەلىپ, اۆتوردى وسى ۇلكەن وقيعامەن قۇتتىقتادى جانە باسىلىمنىڭ تاريحتى, ەكونوميكانى, پوليتولوگيانى جانە فيلوسوفيانى وقۋ تۇرعىسىنان قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە, كىتاپ تەك جاي ساياسي قايراتكەر تۋرالى عانا ەمەس. بۇل كىتاپ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۋرالى. – مەن ونى ءبىزدىڭ كىتابىمىز دەپ سانار ەدىم, ويتكەنى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكى بىردەي جوعارى اتاعىنا – قۇرمەتتى دوكتور جانە قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىنا يە بولعان, – دەپ قوستى ممۋ رەكتورى. ال دۇنيەجۇزىلىك ورىس باسپاسوزى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيتالي يگناتەنكو بۇل باسىلىم وراسان ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنىنە توقتالدى. – مەن وسى ۇلى ادامنىڭ ءومىربايانىن ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعان جوقپىن, ءتىپتى ءبىر كىتاپپەن جۇمىس ىستەگەن كەزىم دە بولدى. ايتايىن دەگەنىم, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىربايانىن جاقىنىراق زەردەلەگەن سايىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءرولى مەن ونىڭ الەمدىك ساياساتقا قوسقان ۇلەسى دە سونشالىق سالماقتى بولا تۇسەتىنى, – دەدى ۆ.يگناتەنكو. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان پرەزيدەنتى «بار ءومىرىن ءوز حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارناعان كوشباسشىنىڭ كورنەكتى مىسالى». ونىڭ يدەيالارى بۇگىندە بۇكىل الەمدە باعالانادى. ول – ءاردايىم ادامداردىڭ, حالىقتاردىڭ, ەلدەردىڭ اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى قادىرلەيتىن عاجايىپ دارىندى ادام. ۆ.يگناتەنكو قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن دا جوعارى باعالادى. – نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل يدەيانىڭ بىردەن بولماسا دا ءتۇبى قاجەت بولاتىنىن ءتۇسىندى. سىرتىنان اڭگىمە ايتۋ, ءدۇدامالدىق بولدى. الايدا, ءبىز بۇگىن ونىڭ قانشالىق كورەگەن بولعانىن كورىپ وتىرمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى دۇنيەجۇزىلىك ورىس ءباسپاسوزى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى. «جوعارى ەكونوميكا مەكتەبى» ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە الەمدىك ساياسات فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى سەرگەي كاراگانوۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋداعى رولىنە توقتالدى. بۇل رەتتەگى العاشقى قادامدار كسرو-نىڭ ەڭ ناشار جولمەن كۇيرەۋىن بولدىرماۋعا تالپىنىس ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورتاق ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاۋعا قانشالىق كۇش-جىگەر جۇمساعانى ەسكە تۇسەدى. كاراگانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىن رەسەيدە باستاپقى كەزدە, وكىنىشكە قاراي, تەرىس قابىلدادى. – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇرىس جايتتاردى ايتىپ وتىرعانى ايقىن ەدى. بۇگىندە ونىڭ يدەياسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا اينالدى, – دەدى س.كاراگانوۆ. ول سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ وزگە دە ماڭىزدى باستامالارى تۋرالى ايتتى. مىسالى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى جالپى ەۋرو-ازيالىق قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمىنىڭ تۇپكى ۇلگىسى بولا الار ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باتىستىڭ شىعىستان الشاق, ءوزارا ىنتىماقتاستىقسىز, ءوزارا تۇسىنىستىكسىز ءومىر سۇرە المايتىنىن, شىعىستىڭ ءداستۇرى مەن قۇندىلىقتارىن ەسكەرمەيىنشە ورنىقتى دامىمايتىنىن جاقسى بىلەدى. سول سەبەپتى دە اوسشك بازاسىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ جونىندەگى ۇيىم قۇرۋ باستاماسىن ۇسىندى. س.كاراگانوۆ بۇل يدەيانىڭ دا جۇزەگە اساتىنىنا سەنىمدى. ويتكەنى, ەقىۇ-نىڭ ەسكى جۇيەسى كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى ىسكە اسپادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسى «ۇلكەن ەۋرازيا» جوباسىنىڭ تۇپبەينەسىنە اينالدى, ونى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين مەن قحر توراعاسى سي تسزينپين الدەن-اق ءىلىپ اكەتتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى تاياۋ 2-3 جىلدا جۇزەگە اسىپ قالۋى دا مۇمكىن.ەكى ءداۋىردىڭ ادامى
تۇساۋكەسەر بارىسىندا اۆتور دا, ءداستۇر بويىنشا باسپاگەر دە ءسوز الدى. – مەن ءۇشىن بۇل كىتاپتى باسۋ زور قۇرمەت, ويتكەنى, مەنىڭ ءوزىم قازاقستاندا تۋىپ-ءوستىم. وسى جوبا ءۇشىن ءبىزدىڭ باسپانى تاڭداعان كەزدە البەتتە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ زور ەكەنىن تۇسىندىك, – دەدى «ياۋزا» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى پاۆەل بىستروۆ. ال جازۋشى نيكولاي زەنكوۆيچ كىتاپ جازۋ بارىسى كۇردەلى بولعانىن, قاجەتتى ماتەريالداردى جيناۋدى بىلاي قويعاندا, جازۋدىڭ وزىنە عانا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت كەتكەنىنە توقتالدى. – بيوگرافيا وتە كۇردەلى جانر, ال ول بۇعان دەيىن دە از جازىلماعان مىناداي ادامنىڭ ءومىربايانى بولسا ءتىپتى قيىن. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى شىعارعاندارىن ايتپاعاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى تەك ورىس تىلىندە 23 كىتاپ جازىلىپتى, – دەيدى جازۋشى. ن.زەنكوۆيچ ساياسي قايراتكەردىڭ تانىمالدىلىعىنىڭ ەكى تۇسىنا نازار اۋداردى, ولار – حالىقتىق ءسۇيىسپەنشىلىك پەن مامانداردىڭ كاسىبي باعاسى. – وسى ەكى قۇرامداۋىش ءجيى ءسايكەسە بەرمەيدى. الايدا ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل سيرەك كەزدەسەتىن جايتتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر – اتالعان ەكى ۇعىم دا ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرەگىندە توعىسقان, – دەپ اتاپ ءوتتى جازۋشى. ن.زەنكوۆيچ ەلباسىنىڭ ءومىربايانىن زەرتتەي وتىرىپ, ول تۋرالى وزگە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تەرىس باعا بەرگەن نەمەسە پىكىر ايتقان كەزدەرى بولدى ما دەگەن ماسەلەنى انىقتاعىسى كەلىپتى. الايدا, ەشتەڭە تاپپاعان. بۇل دا كوپ ءنارسەنى اڭعارتسا كەرەك. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – وتە كورەگەن ادام. ول ويلاعان نارسەنىڭ ءبارى دەرلىك ىسكە استى. مۇنداي سيرەك بولادى. ونىڭ يدەياسى كوپ. بۇل ەرەكشە جاعداي. مەن ءومىرباياننىڭ 25 جىلدان كەيىن جاڭاشا وقىلعانىن قالادىم. مەنىڭ كىتابىمداعى باستى نارسە دە وسى. ويتكەنى, ۋاقىت وتە كەلە باعا وزگەرەدى, جاعداي وزگەرەدى, ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ادامنىڭ ءوزى دە وزگەرەدى. ماعان وسى وقيعالاردىڭ ينتەرپرەتاتسياسى قالاي جۇرگەنىن كورۋ قىزىقتى بولدى, دەپ قورىتتى ءسوزىن جازۋشى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»