قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىنا, حالقىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە سۇيسىنگەن ءبىر تۇستا: «...شالقايسا – تاريح شىڭى بار, ەڭكەيسە – يەن ەلى بار», دەگەن ەكەن. شىنىندا, ءبىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتىپ وتىرعان سول تاريح پەن تاۋەلسىزدىك. سانامىزعا كۇن ساۋلەسىندەي شۋاقتى شۇعىلاسىن قۇيعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىلىگى: قالىپتاسۋى مەن دامۋ كوكجيەگى» دەگەن تاقىرىپتا العاش رەت جەلى تارتقان تاريحشىلاردىڭ تۇڭعىش كونگرەسى كەشە ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت زالىندا ءوتتى.
بۇل القالى جيىنعا ۇيىتقى بولعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەكەنىن, سوڭعى كەزدەرى بۇل لاۋازىمدى مەكەمەدە وسىنداي رۋحاني قۇندىلىقتى ءسوز ەتەتىن زيالىلار قاۋىمىنىڭ ءجيى باس قوسىپ جۇرگەنىن اتاپ ايتا كەتسەك دەيمىز.
قازاق ەلى تاريحشىلارىنىڭ العاشقى كونگرەسىنە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشىلار, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى, وزگە دە ۇلت رۋحانياتىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار قاتىستى.
العاشقى ءسوزدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ الىپ, تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىرعان تاريحشىلار كونگرەسىنە قاتىسۋشىلاردى اكىمشىلىك اتىنان قۇتتىقتادى. بۇگىنگى بۇل كونگرەسس ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ وتىر. تاقىرىبى ايتىپ تۇرعانداي, ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن الداعى كوكجيەگى تۋرالى مازمۇندى اڭگىمەلەر, ساليقالى پىكىرلەر قوزعالادى دەگەن سەنىمدەمىن. جالپى, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى تاريح عىلىمىنا ءبىراز مۇمكىندىكتەردى اشىپ بەردى. كەڭەستىك كەزەڭدە تاريح كوبىنەسە كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا بولىپ, كوپ نارسە سول تۇرعىدا جازىلدى. ەگەمەندىگىمىزبەن بىرگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ شىنايى تاريحىمىزدى قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز, دەي كەلىپ, ماۋلەن ساعاتحان ۇلى قازاقستان تاريحى, ەلىمىزدىڭ تاريحى سان عاسىرلار قويناۋىنان تامىر تارتاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ساق, عۇن ءداۋىرلەرىنە بويلاپ, ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا توقتالدى. سوڭعى 20 جىلدىڭ ءوزى جەكە تاريح ەكەنىن, ونىڭ ىشىندە ەلدىك شەكارامىزدىڭ حالىقارالىق قۇجات دەڭگەيىندە بەكىتىلگەنىن, اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانعانىن, ارقا ءتوسىنەن ەلوردانىڭ بوي كوتەرگەنىن, ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتىپ, استانا ءسامميتىن ابىرويمەن جوعارى دارەجەدە وتكىزگەنىمىزدى تاراتىپ ايتىپ, تاريحتى ءبىلۋ ارقىلى تاريحي سانا قالىپتاسادى, تاريحي سانا ارقىلى ۇلتتىق سانا ءوسىپ جەتىلەدى, ۇلتتىق سانامىز بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلسە, ەگەمەندىگىمىز مىقتى بولادى, دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى.
ال ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ماماندىعى ماتەماتيك بولسا دا تاريح عىلىمىنىڭ ءوتكەنى مەن بۇگىنىنە تەرەڭدەپ بارىپ, ونى ءبىلىم بەرۋ ىسىمەن ۇشتاستىراپ, ءماندى بايانداما جاسادى. ول ءوزىنىڭ بايانداماسىندا 20 جىل كونە تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات ەكەنىن, الايدا, قازاقستان از ۋاقىتتا عاسىرعا بەرگىسىز دامۋ جولىنان وتكەنىن, وتانىمىز ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ءناتيجەسىندە ەڭسەلى مەملەكەتكە اينالعانىن ايتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىن ايقىنداپ بەرگەن ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىن بۇكىل الەم مويىندادى. تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ, تاريح عىلىمىن جەتىلدىرۋ ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارى بولىپ كەلەدى, دەگەن ول ودان ءارى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى» قابىلدانعانىن, 1998 جىل «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالانعانىن, ال 2004 جىلعى 13 قاڭتاردا «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ومىرگە كەلگەنىن جەتكىزدى.
مينيستر بۇدان كەيىن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تار شەڭبەرىندە قالعان تاريحىمىزدى الەمدىك بيىككە كوتەرۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, قازاق ەلى كوشپەلىلەر ءوركەنيەتىنىڭ ورتالىعى, تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاجۇرتى رەتىندە الەمگە تانىلا باستاعانىن, وسىنداي جاعدايدا وتكەن تاريحىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن جاساۋ ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالۋى قاجەتتىگىن نازارعا سالا وتىرىپ, ۇلت بىرلىگى مەن وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى تاريح ەكەنىن, ونىڭ حالىقتىڭ زەردەسى, قاينار كۇشى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءار حالىق ءوز تاريحىنان قۋات الا وتىرىپ, جاسامپازدىققا باستايتىن شابىت الادى, دەدى ول.
ب.جۇماعۇلوۆ جاھاندانۋ مەن الەمدىك باسەكەلەستىك قازاقستاندىق تاريح عىلىمىنا دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مىندەت جۇكتەگەنىن: «قازاقستان قانداي باعىتتا دامۋدا؟» «ءبىز قانداي قوعام قۇردىق؟» دەگەن ماسەلەلەر كۇن ءتارتىبىندە تۇرعانىن ايتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلت تاريحىن زەرتتەۋ مەتودولوگياسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
مەتودولوگيا – تاريحي شىندىقتى دايەكتەۋگە ارنالعان زاڭدىلىقتار مەن ءادىس-تاسىلدەر جيىنتىعى ەكەنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ مەتودولوگياسىن قالىپتاستىرۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى زور. پرەزيدەنتتىڭ «تاريح تولقىنىندا», «سىندارلى ون جىل», «قازاقستان جولى» ەڭبەكتەرى جاڭا ءداۋىردى ءتۇسىنۋدىڭ, زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان ءىرى ساياسي وقيعالار ەل تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە نەگىز بولدى, دەگەن مينيستر كەلەسى ىرگەلى ماسەلە – قازاقستاننىڭ دەربەس مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن دايەكتەۋ ەكەنىن العا تارتتى.
بۇدان كەيىن قازاق تاريحىن داۋىرگە ءبولۋ تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بارىن, بۇل تۇرعىدا كاسىبي تاريحشىلار قاۋىمى ناقتى دەرەكتەر نەگىزىندە ورتاق تۇجىرىمعا كەلگەنى ءجون ەكەنىن, مۇنداي قادامنىڭ بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى وتە زور دەگەن بايلامىن كولدەنەڭ تارتتى.
ول تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ۇلتتىق تاريحتى وقىتۋ جايىن قوزعادى. وقۋ ماتەريالدارى مەن وقىتۋ ادىستەرى وزگەرىپ وتىراتىنى بەلگىلى. بىراق تاريحتى وقىتۋدىڭ باستى قاعيداسى – فاكتىلەرگە سۇيەنۋ وزگەرمەيدى. سوندىقتان, وقۋلىق پەن مامانداردى دايىنداۋدا تاريحشىلار بىرىگۋى ءتيىس. بۇعان عىلىمي الەۋەت تە, ماتەريالدىق مۇمكىندىك تە جەتكىلىكتى. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ, سونداي-اق مەملەكەت تاريحى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا بەدەلدى تاريحشىلار ەڭبەك ەتۋدە. ەندى وسى ورتالىقتار ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرىگىپ, قازاقستان تاريحى بويىنشا ىرگەلى ەڭبەك دايىنداسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلە – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ جانە وقىتۋ دەسەك, بۇعان نەگىز بولاتىن تاجىريبە ەلىمىزدە بار ەكەنىن, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادان باستاپ, «جول كارتاسىنا» دەيىنگى ارالىق تۇتاس ءبىر تاريحي كەزەڭ ەكەنىن العا تارتتى.
ب.جۇماعۇلوۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىمەن ۇشتاس كەلىپ وتىرعان وزگە دە اتاۋلى كۇندەردى جۇرت نازارىنا سالدى. تاريحتى زەرتتەۋمەن قازىر 4 ينستيتۋتتىڭ اينالىسىپ جاتقانىن, ونىڭ ۇشەۋى ەگەمەندىك جىلدارى اشىلعانىن, بۇل ەل تاريحىن زەرتتەۋگە دەگەن ەرەكشە قامقورلىق بولعانىن دا جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا ءبىراز ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە قىتاي, موڭعوليا, يران, تۇركيا, ەگيپەت, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلعانىن, كايردە بەيبارىس بابامىزدىڭ مەشىتى, مەدرەسەسى, كىتاپحاناسى قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقانىن ەسكە سالدى. وسىنىڭ بارىنە جاڭا قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭ ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. وسى قۇجات اياسىندا ەندىگى جەردە تاريحشى عالىمدار ەلدىك ىستە ۇلكەن قادامدارعا بارۋى قاجەت.
قازىر تاريحقا بايلانىستى كىتاپتار شىعىپ جاتىر, ونى بولاشاقتا جۇيەلى ساراپتاۋدان وتكىزۋ كەرەك, ءاربىر دەرەكتى ءتيىمدى پايدالانعان ءجون. اسىرەسە, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ جاتقان وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلەردى جازعاندا ەكىۇشتى پىكىرگە جول بەرمەۋ كەرەك, ونداي جاعدايلار كەزدەسىپ جاتسا, جاس ۇرپاقتى اداستىراتىنىمىز انىق. سونداي-اق مينيستر جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ جايىنا كەلگەندە, الدىڭعى تولقىن اعا عالىمدار كەيىنگى جاستاردى عىلىمعا تارتسا, بۇل يگىلىكتى ءىس كۇنى ەرتەڭ ءوز جەمىسىن بەرەتىنىنە ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىردى.
مينيسترلىك تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا قامقورلىق كورسەتۋگە قاشان دا ءازىر. ەگەر سۇبەلى جوبالار ءتۇسىپ جاتسا, وعان ءبىرىنشى كەزەكتە مۇمكىندىك جاسالادى. مەنىڭ ماماندىعىم ماتەماتيك بولعانمەن, ەل تاريحى, وتان تاريحى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇكىل بولمىسى قاشان دا جادىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى. قاي ماماندىق يەسى بولسا دا ەل تاريحىن جەتىك ءبىلۋى ءتيىس, پاتريوتتىق سەزىمىمىز, اتاتەگىمىزدىڭ ءتۇپ تامىرىن, جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن العا قويعان ماقساتتارىن بىلمەيىنشە, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا قىزمەت ىستەۋ استە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا عىلىمي مەكتەپتەردىڭ بازاسىن نىعايتىپ, ۇزدىك كاسىبي تاريحشىلاردى كوتەرمەلەۋ – باستى مىندەت. سول سەكىلدى جۇرت كوڭىلىنەن شىققان, ساۋاتتى جازىلعان مونوگرافيالارعا, جاس عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە باعالى سىيلىقتار بەرىلەتىن بولادى. بۇل تاريحشىلار كونگرەسى ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس, الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاۋىپ وتىرادى, دەدى مينيستر.
«تاۋەلسىزدىككە – 20 جىل جانە قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى» دەگەن تاقىرىپتا ءسوز العان مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ءبۇركىتباي اياعان تاۋەلسىزدىك جىلدارى وتاندىق تاريحنامادا ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر مازمۇنى تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن, وسىلايشا مەملەكەت ساياساتى ەلدىڭ نەگىزى بولعان قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن بيلىك ءداستۇرىن ساقتاعان وتان تاريحىن جازۋعا زور مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ول, سونىمەن قاتار, كونگرەستە ءۇش ماسەلەنى كوتەردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى –وتان تاريحى مەتودولوگياسى, ەكىنشىسى –تاريحتى داۋىرلەۋ, ءۇشىنشىسى – تاريحتى وقىتۋ مەن زەرتتەۋ.
ال ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور حانكەلدى ءابجانوۆ وتان تاريحىنىڭ مەتودولوگيالىق ءماسەلەلەرىن قوزعادى. عالىمنىڭ بۇل ماقالاسى گازەتىمىزدىڭ كەشەگى, 16 قىركۇيەك كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان ەدى. سوندىقتان وعان توقتالۋدى ارتىق كورىپ وتىرمىز.
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت ءابۋسەيىتوۆا تاريح عىلىمى تۋرالى ءاڭگىمە قوزعاعاندا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق باسىم باعىتتار جايلى وي ءوربىتىپ, ءدال قازىر وتان تاريحىن جازۋدا تاريحشىلارعا جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ زور بولىپ تۇرعانىن, ەگەر مۇنى ابىرويمەن اتقارعان جاعدايدا مارتەبەلەرى ارتىپ, مەرەيلەرى ءوسىپ, كەلەشەك ۇرپاق الدىندا جۇزدەرى جارقىن بولاتىنىن العا تارتتى. ول, سونىمەن قاتار, الەمدىك تاريحي اقىل-ويدىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىنە دەن قويىپ, وزىعىنان الساق, ۇتىلمايتىنىمىزدى دا قاپەرگە سالدى.
پلەنارلىق ماجىلىستەن كەيىن ءبىر توپ عالىمعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى توسبەلگىلەرى تاپسىرىلدى. ودان سوڭ تاريحشىلار دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا وقۋلىق ماسەلەسىن, ەل تاريحىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ بويىنشا تاجىريبە الماسىپ, وي ءبولىستى.
سۇلەيمەن مامەت.
-------------------------------------
سۋرەتتى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.
* * *
كونگرەسكە قاتىسۋشىلار ءسوز الادى
تاعىلىم الارلىق باسقوسۋ بولدى
ەرلان سىدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور.
ازاتتىعىمىزدى الىپ, ەلدىگىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقالى دا 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. بۇل ايتۋلى كەزەڭ – وتانداستارىمىزدىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولسا دا جۇرەگىنەن ەلەۋلى ورىن الاتىن ايتۋلى مەرەكە.
قازاق ەلىنىڭ تاريحى سوناۋ ارعى عاسىرلاردىڭ قويناۋىندا جاتىر. ءبىز ونى كەڭەستىك كەزەڭ كەزىندە تانىپ-بىلە المادىق. ەندى بارىمىزدىڭ باعاسىن ارتتىرىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەگەن كەزدە قاراساق, قازاق وركەنيەتى باياعىدا قالىپتاسقان ەكەن. ارحەولوگيالىق قازبالار كەزىندە تابىلعان قىرۋار قۇندىلىقتاردان ۇعاتىنىمىز, ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسىناۋ دالانى تەگىن مەكەندەمەپتى. ءتىپتى وي-ساناسىنىڭ بيىك, تالعامىنىڭ جوعارى بولعانىنا كوز جەتكىزگەندە بۇل نەتكەن عالامات حالىق دەپ تاڭقالاسىڭ.
وسىنداي حالىقتىڭ, بەرەكە-بىرلىككە ۇيىعان جۇرتتىڭ تاريحىن تارازىلاۋ بارىسىندا ەلىمىز بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار ۇشان-تەڭىز ەكەنى كۇمانسىز. جاريالانىپ جاتقان توم-توم كىتاپتار, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر, مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇپ قازىعى تەرەڭدە ەكەنىن سەزدىرىپ قانا قويمايدى, مەرەيىڭدى وسىرەدى.
ەندىگى جەردەگى بىزگە جۇكتەلگەن ماقسات پەن مىندەت وسى التىن ارقاۋلى قۇندىلىقتارىمىزدى جۇيەلەي كەلىپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىمەن ۇشتاستىرۋ بولسا كەرەك.
وسى جۇمىستى كەڭ وتىرىپ كەڭەسىپ, القالى جيىندا اقىلداسىپ ورىنداۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ تۇڭعىش كونگرەسىنەن الار تاعىلىم از بولمايتىنى انىق. بۇل – تاريحشىلاردىڭ ءتاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى تۇڭعىش باسقوسۋى. وسى جيىندا ەل تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ماسەلەسى جان-جاقتى اڭگىمە بولدى. وتكەنىمىزدى تۇگەندەي وتىرىپ, بۇگىنىمىزدى سارالادىق, بولاشاعىمىزعا كوز جىبەردىك. اسىرەسە, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ تاريحشىلاردىڭ باسىن قوساتىن ءبىر عىلىمي ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى پىكىرى وتە ورىندى دەپ بىلەمىز. بۇل ايتىلعان ۇسىنىستى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اۋماعىندا جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلىپ جاتسا, وعان ءازىر ەكەنىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, بولاشاقتا شىعاتىن تاريحي ەڭبەكتەرگە وقۋ ورىندارىندا قىزمەت جاساپ جۇرگەن عالىمداردى, اسىرەسە, وي ولشەمى بيىك جاس ىزدەنۋشىلەردى تارتىپ جاتساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى ءسوزسىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جيىننىڭ تاريحشىلار ءۇشىن بەرەرى مول دەۋگە نەگىز بار.
* * *
ماقساتتار ايقىندالىپ, مىندەتتەر بەلگىلەندى
بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور.
تاريحىمىزدى تارازى باسىندا تەڭشەپ, كەيىنگى ۇرپاققا تاپسىرۋ ءبۇگىنگى بىزدەرگە جۇكتەلگەن مىندەت دەپ ويلايمىن. اسىرەسە, ءتاۋەلسىزدىك جىلدارىنان باستالاتىن تاريحتى جازۋ ماسەلەسىندە زيالىلار قاۋىمى كەڭ وتىرىپ كەڭەسۋى كەرەك دەپ جۇرەتىن ەدىك. مىنە, سول جۇزەگە اسىپ, بۇكىل وتانىمىزدان كەلگەن 99 عىلىم دوكتورى مەن 103 عىلىم كانديداتى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە القالى جيىن وتكىزدى.
ءيا, قازىرگى كەزدە عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن زەرتتەۋلەر سانىنىڭ ەسەلەنگەنى سونشا, قاعازعا جازىپ ۇلگەرە الماي جاتقانىمىز بايقالادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن تاريحتى جۇيەلى زەرتتەۋگە ءمان بەرگەن دۇرىس. سوعان سايكەس يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەن, بىرنەشە تىلدەردى بىلەتىن, عىلىمعا بەيىم كادرلاردى دايىنداۋ مىندەتى تاعى بار. جالپى, قازاق تاريحىن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىنەن ارتىق زەرتتەۋشىلەر بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن.
قولدا بار دۇنيەلەرگە ەرەكشە ىلتيپاتپەن قاراۋ كەرەك. اسىرەسە, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن قىرۋار اقشاعا قايتارىلعان ءجادىگەرلەرىمىزگە ءسات سايىن جاناشىر بولعانىمىز ءلازىم. وسى ارادا مەنىڭ ويىما ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ الدىمىزدا وسى جىلدارى تابىلعان مۇرالاردى كەشەندى تۇردە جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەۋ مىندەتى تۇر. بۇگىنگە دەيىن شەتەلدەردەن قازاق تاريحىنا قاتىستى 5 مىڭعا جۋىق كوشىرمەلەر اكەلىنگەن ەكەن. شەتەل ارحيۆتەرىندە شاڭ باسىپ جاتقان مۇراعاتتاردى قىرۋار قارجىعا ساتىپ الىپ, ەندى ءوز ەلىمىزدە قايتادان شاڭعا كومىپ تاستاۋ ەشبىر قيسىنعا كەلمەيدى», دەگەن ءسوزى ورالىپ وتىر. وسى سوزدەن ساباق الۋىمىز كەرەك.
ەل تاريحى – جەر تاريحى. جەر تاريحى – مەملەكەت تاريحى. قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس تاريحىن جازۋ ىسىندە, كونگرەستە ايتىلعانداي, بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. مەنىڭ تاعى ءبىر ايتايىن دەگەن پىكىرىم, تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا تاريحى 1991 جىلدان باستالادى. بۇعان كەلتىرەر دالەل-دايەكتەرىم بارشىلىق.
وتان تاريحىنىڭ ساۋاتتى جازىلۋى, ءبىر ىزگە ءتۇسۋى كەلەشەك ءۇشىن كەرەك. ءار تاريحشى ءوزىنىڭ دايەگىن العا تارتۋىمەن شەكتەلسە, وندا ەل تاريحى داڭعىل جولعا تۇسە قويمايدى. تاريحشىلاردىڭ العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعان مىنا كونگرەسى دە وسىنى نەگىزگە العان بولۋى كەرەك. قولداۋعا يە بولعان ءبىر عىلىمي ورتالىق قۇرۋ تۋرالى پىكىرگە مەن دە قوسىلامىن. مۇنى ەلدىك ءىس دەپ بىلەتىن بارلىق ازاماتتار ۇيىمداسىپ جاتسا, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارسا, ەڭسەسى تىك وتانىمىزدىڭ اتا تاريحى ەشقانداي كۇمان تۋعىزباي, ارتىق سوزگە بەل الدىرماي قالىپتاساتىنىنا يمانىم كامىل.