ماسكەۋ قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىلىگىندە «بىرىنشىمەن بىرگە» (ريادوم س پەرۆىم) جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وندا ەلباسىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى تىزە قوسىپ, بىرگە قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان سەرىكتەرى وزدەرىنىڭ جادىندا ساقتالعاندارىن جازعان ەكەن.
تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وسى كىتاپتى قۇراستىرۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى, ءماسكەۋدىڭ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى گەورگي پرياحين اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. تۇساۋكەسەرگە رەسەي قوعامىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, عالىمدار مەن ساراپشىلار, ديپلوماتتار مەن پۋبليتسيستەر قاتىستى. جەتەكشى باق وكىلدەرى دە كەلىپ, كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن تانىتتى.
كىتاپ تۋرالى ايتقان ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە گ.پرياحين جيناق قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى جانىندا كەلە جاتقان جاقىن التى سەنىمدى سەرىگىنىڭ جازعاندارىنان تۇراتىنىن ايتتى. ولار: پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءتوراعالارى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن نۇرلان نىعماتۋلين, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, سەنات دەپۋتاتى نۇرتاي ءابىقاەۆ, ۆيتسە-پرەمەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ جانە جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ءمامي. باسپاگەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۆتورلار ءوز ويلارىن ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز ناق ءوز قولدارىمەن جازعان. ول پىكىرلەردىڭ اشىقتىعىنان, جاندىلىعىنان, كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن كەيبىر دەتالداردان انىق بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە, ەشقانداي ارتىق سۋرەتتەۋ, اسىرەلەۋسىز ىسكەر ادامدارعا ءتان ناقتىلىقپەن جازىلعان. تەك وزدەرىنىڭ كەيىپكەرلەرىن وتە جاقسى بىلەتىن ادامدار عانا وسىلاي جازا الادى, دەدى گەورگي پرياحين. وسىدان ءارى شەشەن ءوزىنىڭ قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنا تاڭعالىسپەن قارايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان تەك دۇرىس جولدى عانا تاڭداپ, العا قاراي نىق قادام باسىپ كەلە جاتىر, دەدى ول.
ودان ءارى ءسوز كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مارات تاجينگە بەرىلدى. ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلشى كەلگەن قوناقتارعا, اسىرەسە, سونشالىقتى كوپ جينالعان باق وكىلدەرىنە العىسىن جەتكىزۋدەن باستادى. كىتاپ اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا ءتورت ادام پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, ەكى ادام پرەمەر-مينيستر, ەكى مەملەكەتتىك حاتشى, ءتورت پارلامەنت پالاتالارىنىڭ باسشىلارى, ەكى قورعانىس ءمينيسترى, ەكى استانانىڭ اكىمى, باس پروكۋرور, ۇقك, جوعارعى سوت توراعاسى بار. قىسقا سوزبەن ايتقاندا, التى ادام وسى لاۋازىمداردى اتقارىپ, ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى بولا ءبىلدى. حح عاسىردا ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرى بىرىگىپ, وسىنداي ەڭبەك جازعان كوشباسشى بولعان ەمەس. سەرىكتەرىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ن.نازارباەۆ كوشباسشىلىعىنىڭ فەنومەنى ساياسي ليدەرلەرگە ءتان بولاتىن ءۇش ۇلگىگە نەگىزدەلگەن. ناقتى ايتساق, ولار جەكە ادامدىق قاسيەتتەر, كوشباسشىلىق ستيل جانە وزگەرمەلى تاريحي جاعدايلار. جەكە ادامدىق سيپاتتارى تۋرالى جازعاندا اۆتورلار ونىڭ ساياساتكەر جانە مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندەگى قالىپتاسۋى ەرتە كەزدەن بەلگىلى بولعاندىعىن تاريحي مىسالدارمەن ايعاقتايدى. كوشباسشىلىقتىڭ جاعدايلارعا يكەمدەلگىشتىكتىڭ تۇجىرىمداماسىن اشقاندا اۆتورلار ونى قازاقستاننىڭ باسىنان كەشكەن جاعدايلارىمەن ورنەكتەيدى. سول كەزدەردەگى كەيىپكەردىڭ ليدەرلىك الەۋەتىنىڭ قالىپتاسۋ جولى ناقتى مىسالدارمەن ناقىشتالعان. سونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋ ىستەرىنە جاسالعان تالداۋلار وقىرماندى قىزىقتىرارى ءسوزسىز.
كىتاپتىڭ سوڭعى سوزىندە ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنداعى پوستداعدارىستىق الەم جاعدايىنداعى ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى جاساۋداعى ن.نازارباەۆتىڭ ءرولى جان-جاقتى اشىلعان. بۇل قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ قازاقستان اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەي, عالامدىق مىندەتتەردى شەشۋ, سونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ يدەياسىن ۇسىنۋى ارقىلى بۇكىلالەمنىڭ ستراتەگيالىق بولاشاعىن كورە الاتىن ساياساتكەر ەكەندىگىن كورسەتەدى, دەي كەلىپ م.ءتاجين ناپولەوننىڭ «قىسقا ءارى تۇسىنىكسىز جازىڭدار» دەگەن بەلگىلى ءسوزىن ەسكە الدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپ يمپەراتوردىڭ ءبىرىنشى ۇسىنىسىنا ءدوپ كەلە وتىرىپ, ەكىنشىسىن جوققا شىعارادى, دەدى.
كىتاپ اۆتورلارىنىڭ پىكىرلەرىن جەدەل شولىپ وتكەننىڭ وزىندە ولاردىڭ كوپتەگەن ويلى جانە وزگەشە پىكىرلەر ايتقانىن كورۋگە بولادى. مىسالى, قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىلگىر ماماندارى تمد قۇرۋدىڭ باسىندا ن.نازارباەۆ تۇرعانىن بىلەدى جانە ونىڭ وسى قىزمەتىن جوعارى باعالايدى. سونداي-اق, شىۇ دا ن.نازارباەۆتىڭ كۇش سالۋىمەن ومىرگە كەلگەنىن بىلەدى, دەيدى ول. پرەزيدەنتتىڭ بۇكىلالەمدىك انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى بولىپ وتىرعاندىعىن دا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تانىعاندىعىن اتاپ ءوتىپتى. اوسشك, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى سياقتى فورۋمداردىڭ دا اۆتورى ن.نازارباەۆ ەكەندىگىن اۆتور ناقتى دالەلدەرمەن اتاپ وتكەن. پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان شەكاراسىن شەگەندەۋ كەزىندە ايتقان «شەكارانى تاسپەن ەمەس, دوسپەن شەگەندەۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن دە اۆتور ريزاشىلىقپەن ەسكە العان ەكەن. ق.توقاەۆ استانادا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋىن دە قاناعاتپەن ەسكە الىپ, ول ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقاندىعىن ايتىپ ءوتىپتى. نازارباەۆتى ك.اتاتۇرىك, دە گولل, د.سياوپين, لي كۋان يۋ سياقتى الەمدىك اۋقىمداعى ليدەرلەرمەن سالىستىرۋ وتە ورىندى, دەيدى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ جازبالارىندا.
نۇرتاي ابىقاەۆتىڭ جازعاندارى جاڭا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ جولىنا ارنالىپتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعى جىلدارىنىڭ وزىندە-اق ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋ جۇيەسىمەن پارتيالىق نومەنكلاتۋراعا ەنەتىن باسقالاردان وق بويى وزىق تۇراتىن ەدى, دەيدى اۆتور. سونىمەن بىرگە ونىڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى اشىق ايتا العان جانە ولاردى شەشۋ جولدارىن كورسەتكەن باتىل ۇسىنىستارى تاڭ قالدىرعانىن ەسكە الادى. ن.ابىقاەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ كسرو-نى قۇلدىراۋعا اكەلگەن سەبەپتەردى تەرەڭنەن تانىعان. ال رەسپۋبليكانىڭ باسىنا كەلگەن ساتتەن باستاپ ول وداقتى جاڭالاندىرۋ جولدارىن تالماي ۇسىنىپ وتىرعان. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالاردىڭ ءوزارا تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى قاتاڭ تالاپ ەتكەن.
ن.ابىقاەۆتىڭ جازبالارىنان ن.نازارباەۆتىڭ ءتۇرلى كيكىلجىڭدەردى, كۇردەلى جاعدايلاردى ەڭسەرۋگە باتىل كىرىسەتىنى جانە بۇل ىستەن ناتيجە شىعارا الاتىنى دا ايقىن كورىنەدى. اۆتور ونىڭ مىسالدارىنا بىرنەشە وقيعانى كەلتىرگەن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي دارىنى بارىنشا اشىلىپ, العا قويعان مىندەتتەردى تۇتاستاي ىسكە اسىرا باستادى. سونىڭ ارقاسىندا الەمدىك ساياسي كارتادا باسەكەلەستىككە قابىلەتى جوعارى قازاقستان دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى, دەيدى اۆتور.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ العاشقى مەرى بولعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ ءوزىنىڭ قىسقا ەستەلىگىندە جاڭا قالانى تۇرعىزۋ جولىندا ەلباسىمەن بىرگە كەشكەن قيىندىقتاردى ەسكە الىپتى. پرەزيدەنت اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان, ينفراقۇرىلىمداردىڭ جەتىمسىزدىگىنەن, قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاپشىلىعىنان تۋىنداپ جاتقان بارلىق پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە قىزۋ ارالاسىپ, بارلىق قيىندىقتاردى بىرگە بولىسكەنىن جازادى. سونىمەن بىرگە, ەلباسىنىڭ ەشقاشان دا وپتيميزمنەن ارىلماي, رۋحىنىڭ جوعارى بولعاندىعى وزىنە ۇلگى بولعاندىعىن جازادى. استانانىڭ باس جوسپارىن جاساعاندا پرەزيدەنتتىڭ قالا قۇرىلىسى الەۋمەتتىك اعزا ەكەنىن ايتىپ, قاتتى ويلانىپ, ۇزاق تولعانعانىن ەسكە الا كەلىپ, «ءبىز ەۋرازيالىق قالا سالامىز, سوندىقتان مۇندا الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن كەلگەن ادامدار ءوز ۇيىندەي سەزىنۋى كەرەك» دەگەن ءسوزىن ايتادى. ەلباسى ىسكەرلىگىنىڭ ناقتى مىسالدارى قاتارىندا ءا.جاقسىبەكوۆ استانانى ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ ءىسىنىڭ تۇيىققا تىرەلگەن كەزىندە كورگەنىن سيپاتتايدى. پرەزيدەنت جاعدايدى تەز بولجاپ, ەڭ وڭتايلى شەشىمدى ۇسىندى. سونى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا استاناعا تەز ارادا ەلەكتر قۋاتى بەرىلدى, دەيدى ول.
جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ سوت قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋداعى زور ەڭبەكتەرىنە توقتالىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بارىنشا قىسقا مەرزىم ىشىندە نەگىزگى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ينستيتۋتتار مەن زاڭنامانى رەفورمالاۋ قاجەت بولدى, دەپ ەسكە الادى ول. اۆتور سول كەزدەگى ن.نازارباەۆتىڭ رولىنە توقتالىپ, العاشقى كونستيتۋتسيانى جاساۋداعى ونىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرىپ ءوتىپتى. پرەزيدەنتتىڭ سوت جۇيەسىنىڭ ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ونى ىسكە اسىرۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرىلگەن.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ جازبالارىندا قازاقستان دامۋىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندەگى سايلاۋ ناۋقانى جۇمىسىنىڭ قىزىقتى وقيعالارىنا شولۋ جاسالعان. وسى وقيعالاردىڭ ءتۇرلى تاريحي ماتەريالدارى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان. سونىمەن قاتار, ن.نىعماتۋلين پرەزيدەنتتىڭ قوعام سۇرانىستارىنا دالمە-ءدال جاۋاپ تاباتىن الىمدىعىن اتاپ وتەدى. بارلىق رەفورمالار بىرنەشە جىل كەيىن بولاتىن بولاشاقتاعى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى, دەيدى ول. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار مەملەكەت باسشىسىنا ۇنەمى كارت بلانش بەرىپ, ونىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايدى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردىڭ جيىرما بەس جىلداعى وزگەرمەيتىن ناتيجەلەرى وسىنى كورسەتەدى, دەيدى اۆتور.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ جازباسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەكونوميكالىق كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى تاپقىرلىق, كورەگەندىك قىرلارى كورىنگەن. مىسال رەتىندە, ي.تاسماعامبەتوۆ ەلباسىنىڭ قۇپيا ۆاليۋتالىق قور قۇرعاندىعىنىڭ قانداي پايدا كەلتىرگەنىن ايتادى. وسى قوردىڭ قاراجاتى ەلدى 1997 جىلى ۇكىمەتتىڭ زەينەتكەرلەرگە 480 ميلليون دوللار قارىز بولىپ قالعانىندا جانە 1998 جىلى الەمدىك قارجىلىق داعدارىس بولعاندا قۇتقارعان ەكەن. سونىمەن قاتار, ي.تاسماعامبەتوۆتىڭ جازعاندارى ن.نازارباەۆتىڭ كوپ قىرلى, جان-جاقتى تۇلعا ەكەندىگىن اشا تۇسەدى. ول كوبىنەسە تاريحي كاتەگوريالارمەن ويلانىپ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا ۇلكەن نازار اۋدارادى. سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانىپ, ىسكە اسقاندىعى ايتىلادى. سول باعدارلامانىڭ ارقاسىندا قازاق دالاسىنداعى بارلىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جۇيەلەنىپ, تىزبە جاسالدى, دەيدى اۆتور.
كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ولەگ سوسكوۆەتس تە سويلەپ, ءوزىنىڭ ويلارىمەن ءبولىستى. قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىك دامۋ فاكتورى بولعانىن دالەلدەپ بەرگەن مەملەكەتكە اينالىپ وتىر, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ودان ءارى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى دوستىق, ارىپتەستىك, ەكونوميكالىق بايلانىستارعا ن.نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ايتىلدى. سونىمەن قاتار, ن.نازارباەۆتىڭ كسرو-نى ساقتاۋعا ۇلكەن تالپىنىس جاساعانىن دا جەتكىزدى. ونىڭ ارتىنان قۇرىلعان ەاەو-عا بۇگىنگى تابىستى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا اينالعانىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. ال كىتاپ تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ كەلەشەك ۇرپاققا وتە تابىستى رۋحاني ازىق بولارىن جەتكىزدى. ماعان بۇل كىتاپ بىردەن ۇنادى, ويتكەنى, ونى پرەزيدەنتپەن قاتار جۇرگەن جاندار شىنشىلدىقپەن جازعان, دەدى ول.
ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە بەلگىلى پۋبليتسيست, ن.نازارباەۆ تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى لەونيد ملەچين جيناق اۆتورلارىنىڭ ءبىرازىن بىلەتىنىن, بىراق وزىنە ولار بۇل پىكىرلەردى ايتپاعانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, ول 1991 جىلى كسرو-نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نازارباەۆ بولعاندا ءومىر باسقا جولمەن كەتەر مە ەدى دەگەن ويدىڭ ءوزىنىڭ باسىنان كەتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. مەن ساياسي مەمۋارلار مەن ساياسي پورترەتتەردى وقۋعا قۇشتار اداممىن. سوندىقتان, بۇل كىتاپ ماعان قاتتى ۇناپ وتىر. بۇل ءوزى ايرىقشا نارسە, مۇندا ءالى ءىس باسىندا جۇرگەن ساياساتكەرلەر ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت تۋرالى جازعان ەكەن. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وقيعانى كەزدەستىرمەپپىن, دەدى ول. مەنى باس كەيىپكەردىڭ شەشىمشىلدىگى مەن باتىلدىعى قايران قالدىرادى. ماسەلەن, جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «پرەزيدەنت ماعان كسرو-نىڭ سوت جۇيەسى ەندى بىزگە جارامايدى, بىزگە باسقا جۇيە كەرەك» دەپ قاتتى تالاپ قويعانىن جازادى. وسىنداي پرەزيدەنتتى قۇقىق سالاسىن بىلمەيدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ ودان ءارى شەشەن ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن جاس قازاقستاندىقتاردى شەت ەلدە وقىتۋ تاجىريبەسىنە دە تاڭ قالاتىنىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پۋبليتسيست كىتاپتىڭ تابىستى بولعانىن, سوندىقتان دا, ونىڭ ءومىرى ۇزاق بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن دە بىرنەشە ادام سويلەپ, ومىرگە جاڭا كەلگەن جيناقتىڭ جارقىن جولىنا سەنىم ءبىلدىردى. جيىندى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى م.ءتاجين قورىتىپ, جينالعاندارعا تاعى دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سونىمەن ەلباسى ن.نازارباەۆ تۋرالى جاڭا جيناق ومىرگە جول تارتتى. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى دەمەۋشىلىك جاساپتى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» ماسكەۋدەن