امەريكانىڭ اتاقتى جازۋشىسى فەنيمور كۋپەردىڭ XIX عاسىردا ومىرگە كەلگەن تاڭعاجايىپ رومانىنىڭ اسەرىمەن پايدا بولعان «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى» دەگەن ۇعىمدى قىزىلوردا وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ بايىرعى ارتىستەرىنىڭ ءبىرى ۇلباتاي بايادىلوۆاعا قاراتا ايتۋعا ابدەن بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, ول – وسى تەاتردى سىر توپىراعىندا قولمەن قۇرىسقانداردىڭ ءبىرى.
ءبىز بىلەتىن ۇلباتاي اپايدىڭ وزىنە سۇيسىنتە قاراتاتىن ءبىر قاسيەتى, ومىرلىك ۇستانىمىنا مىعىم جان جاسىنان تەاتردى كيەلى قۇتحانا ساناۋى. ونەردەگى باتىلدىعى مەن ىسكەرلىگى, ساحنادا جاساعان سان-قيلى بەينەلەرى مەن كوكتەن جاۋعان نوسەردەي توكپە شەشەندىگى ونىڭ پسيحولوگيالىق مەكتەپتەن شىڭدالىپ شىققانىنىڭ بەلگىسى. سوناۋ «60 جىلعىلار» اتالاتىن بۋىننىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن اكتريسا 1958 جىلى الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى جانىنداعى ەكى جىلدىق ستۋدياعا ءتۇستى. بۇلاردىڭ كۋرسىندا قازاق ونەرىنە وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان ءانۋار مولدابەكوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ, امانجول سالمەنوۆ, تاستان وتەباەۆ, تولەش تۇڭعىشباەۆ, شامەل ءجۇنىسوۆ, ساليحا قوجاقوۆا, ايىمتورى تايعارينا وقىدى.
بۇرىنعىنىڭ كىسىلەرى ءارتىس ماماندىعىنا ءبىر ءتۇرلى سەنىمسىزدىكپەن قاراۋشى ەدى. ال ونىڭ اتا-اناسى بۇل جاعىنا كەلگەندە كوزى اشىق كىسىلەر بولىپ شىقتى. اكەسى ءبايادىل ءان-كۇي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جان بولىپتى. ونىمەن ءبىر كىندىكتەن تاراعان اعاسى ايتىس ونەرىنىڭ كەرۋەنىن تۇزگەن وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن رەتىندە تانىلىپتى. وسىلاي ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزعا دارىن اكە قانىمەن, انانىڭ اق سۇتىمەن سىڭسە كەرەك. جاستايىنان ءان ايتۋعا قۇمار بولىپ ءوستى. قىزىنىڭ قالاۋىن قوش كورگەن ولار جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تۇرمادى.
اتا-انانىڭ اق تىلەۋى پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, العاشقى جانە اقتىق سىننان سۇرىنبەي ءوتكەن ول ءمامبەتوۆ سىندى سۋرەتكەردىڭ سىنىبىنا قابىلدانادى. ونىڭ باعىنا قاراي, بولاشاق تەاتر كوريفەيى سول جىلى ءماسكەۋدەن گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەلىپ, اكتەر شەبەرلىگىنەن ءدارىس بەرەتىن. ول ءورىمدەي جاس اكتەرلەردى ساحنا مانەرىن مەڭگەرۋگە بەيىمدەدى. سونىمەن بىرگە ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, راحيا قويشىباەۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, بيكەن ريموۆا سەكىلدى ونەر مايتالماندارىنىڭ ءمولدىر بۇلاعىنان سۋسىنداتتى. ەكى جىل ەكى كۇندەي بولىپ ءوتتى دە كەتتى. ەندى ەڭبەككە ارالاساتىن كەز كەلگەندە, سىنشى باعىبەك قۇنداقباەۆ 19 جاستاعى جاس اكتريساعا سەمەيدەگى اباي تەاترىنا جولداما بەرەدى.
ءسويتىپ, ول 1960 جىلى ءدام تارتىپ, ەڭبەك جولىن ەرتىس جاعاسىنداعى قالادا باستايدى. ستۋديا قابىرعاسىنان جاڭا شىققان قىز نەبىر ايتۋلى ساڭلاقتاردىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. كوپ ۇزاماي, مۇنداعى بەلدى اكتريسالاردىڭ قاتارىنان تابىلادى. وسى جەردە ءوزىنىڭ ءومىردەگى, ونەردەگى سەرىگى اكتەر ءىزباسقان شاكىروۆتى جولىقتىرىپ, وتاۋ قۇرادى.
اكتريسانىڭ شىعارماشىلىق ساپارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءمولدىر ماحاببات» دراماسىندا باتەس ءرولىن ويناۋدان باستالدى. مۇنان كەيىن ءارتىستىڭ ومىرىندە ويىپ ورىن الاتىن كەيىپكەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پوۆەسى نەگىزىندە جاسالعان پەساداعى «ءجاميلا» ءرولى بولدى. بۇل ءرول 1963 جىلى سەمەي وبلىستىق اباي اتىنداعى دراما تەاترىنان سىر شاھارىنداعى ونەر ورداسىنا جاڭا قونىس اۋىستىرىپ كەلگەن جاس ءارتىس ءۇشىن توسىن سىي ەدى.
وسى كۇنى ءوزىنىڭ قىزىلوردا تەاترىنداعى العاشقى شىعارماشىلىق جولى تۋرالى ايتىلا قالعاندا, ۇلباتاي ءبايادىلوۆا ءجاميلانى اتتاپ وتە المايدى. شىنىندا دا بۇل كەرەمەت ۇيلەسىمىن تاپقان قويىلىم بولدى. ساحناداعى العاشقى كورىنىستە ءجاميلا, دانيار, سەيىت ۇشەۋى استىق تيەلگەن ات اربانى شومەلەلەردىڭ جانىنا دوعارىپ قويىپ, ءوزارا ازىلدەسىپ وتىرادى. سول كورىنىستە پسيحولوگيالىق تولعانىس ساتتەرىن ءۇش اعىن, ءۇش دارىن وكىلدەرى كورسەتەدى. ساحنادا ءجاميلا بولىپ ۇلباتاي ءبايادىلوۆا, دانيار بولىپ تۇرىسجان ايناقۇلوۆ, سەيىت بولىپ وراز ءماسىمحانوۆ ويىندارى ءوزارا ورىلەدى. ولاردىڭ وسى كەزدەگى ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى مەن سوزدەرىنىڭ ۇندەستىگى كورەرمەنىنە دە اسەر ەتپەي قويماۋشى ەدى. كىسىگە اقىسىن جىبەرمەيتىن وجەت ءجاميلا ايتىسقانمەن ايتىسىپ, تارتىسقانمەن تارتىسىپ, ەركەك كىندىكتىلەرگە ءوزىن قورلاتپايتىن. سول قايسار ءجاميلاعا قىزىقپايتىن جان جوق. سەبەبى, وندا ايەلگە ءتان ناز دەسەڭ ناز, قىلىق دەسەڭ قىلىق, كورىك دەسەڭ كورىك بار. ءبىر كۇنى ايتقانىم زايا كەتپەيدى دەگەندەردىڭ ءبىرى وسمان ءجونسىز ىرجالاڭداپ, تيىسە بەرگەن كەزدە ويى بۇزىق وسپاداردى ول دەرەۋ قايىرىپ تاستايدى.
كەلەسى ءبىر ساحنادا از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن تۇيىق مىنەزدى جىگىت دانيار سوعىس جايىن ايتقاندا, ۇلباتاي – ءجاميلانىڭ ەكى كوزى بوتالاپ جىلاپ قويا بەرەتىن ءساتى بار. سونداعى ءجاميلا ۇلباتاي ءبايادىلوۆانىڭ تراكتوۆكاسىندا سەرتىنە ادال, سەنىمگە مىقتى, قايسار جان.
ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, تەاتر ساحناسىنا كەلگەن جارتى عاسىر ىشىندە اكتريسا ەكى جۇزگە تارتا ءرول ورىنداپتى. اتاپ ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپان» كومەدياسىنداعى – شولپان, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» – كۇنىكەي, «اقان سەرى – اقتوقتىسىنداعى» – ءمارزيا, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۇداعي كەلىپتىسىندەگى» – مارفۋعا, س.ءجۇنىسوۆتىڭ «اجال مەن اجارىنداعى» – اجار, ب.برەحتىڭ «كاۆكازدىڭ بور شەڭبەرىندەگى» – مارو جانە اسپاز ايەل, ب.ءمايليننىڭ «شۇعاسىنداعى» – كۇلزيپا, م.كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان ءتۇنىندەگى» – ءزۇبارجات, ت.احتانوۆتىڭ «اكە مەن بالاسىنداعى» – ساۋلە ءسارسەنوۆنا, س.جامالدىڭ «قارا گۇلدەرىندەگى» – امول, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدەسىندەگى» – ەۆا برويەر, س.ءشايمەردەنوۆتىڭ «ءانىم سەن ەدىڭىندەگى» – قارعاش, م.عاپپاروۆتىڭ «تۇزدى شولىندەگى» ءرابيا وبرازدارى ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنان وزىنشە سىر شەرتەدى.
– سوڭعى جىلدارى وبلىستا تەاتردىڭ جاي-كۇيىنە جاقسى كوڭىل بولىنە باستاعانىن ايتقىم كەلەدى, – دەيدى كەۋدەسىنە «قۇرمەت» وردەنىن تاققان اكتريسا. – جىلىنا بىرنەشە پرەمەرانىڭ تۇساۋىن كەسەتىن كەزەڭگە جەتتىك. بۇل تىڭ سەرپىلىس ايماقتى ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ناعىز جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باسقارىپ تۇرعان كەزدە باستاۋ الدى. پاراساتتى پايىمنىڭ يەسى بۇل باعىتتاعى قامقورلىقتى ەڭ الدىمەن ونەردىڭ كيەلى قۇتحاناسى – تەاتر عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىرىپ بەرۋمەن قولعا الدى. ونىڭ سوڭىنان جاڭا قويىلىمدارعا جول اشىلدى. سول ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسى ءبىزدى قۋاندىرادى.
كورەرمەنىنىڭ كوز الدىندا ءوسىپ, ولاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ساحناگەردىڭ ەڭبەكقورلىعى جاستاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا ۇلگى بولماق. ەسەيگەن شاعىندا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ءومىر بويى جيعان قورىن ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان جاستارعا ۇيرەتۋدى ءوزىنىڭ بورىشى سانايدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوشپەس ونەرگە, سونىڭ ىشىندە تەاترعا ارناپ كەلە جاتقان ۇلباتاي ءبايادىلوۆانىڭ جاستارعا بەرەرى ءالى دە كوپ.
جاڭاگۇل سەردالى, تەاترتانۋشى.
قىزىلوردا.