تۇركىلەردىڭ, ءور التاي, توركىنى ەدىڭ

دۇنيەدەن ەرتە كەتكەن دارىندى جازۋشى, قالامداس باۋىرىم ورالحان بوكەەۆتىڭ رۋحىنا _______   فاريزا وڭعارسىنوۆا.   جولدا التايدىڭ تاۋلارى قانداي كيە جەرىمدەي, شىڭ, تاسىن, قالىڭ ورمانىن سۇيەم ەلىمدەي. اق بۇلتتار جۋسايدى اۋناپ جوتالارىندا قوس وركەش ماڭعىستاۋ جاقتىڭ تۇيەلەرىندەي.   جوتالار جاتىر جامباستاپ قاتار جاعالاي, جول قيىن, تابيعات مۇندا قاتال ما, قالاي... قوس تاۋدىڭ اراسىمەنەن كەلەمىز ۇشىپ تيتىمدەي تىكۇشاقپەنەن كاتونعا قاراي.   بۇل جاقتى ءان-جىرعا قوسقان تالاي جولداسىم, ادامى-بيىك, تاۋلاردى جاناي تۋعاسىن. عاسىرلار داق سالا الماعان مىناۋ ولكەدە الىپتار ورالحان سىندى قالاي تۋماسىن!   تالايدىڭ «كەربۇعىنى» وقىپ اڭساعان ەلى, مۇندا ەشكىم كۇتىپ المايدى جار سالا مەنى. كەرىلىپ كەربۇعىلارداي كەربەز قىلىقپەن ورالحان ءتىرى بولسا ەگەر قارسى الار ەدى.   كاتوندا جانىمەن قۇشتار اركىم ولەڭگە, ولمەيدى ۇلتىمنىڭ رۋحى سالتى بار ەلدە! بۇل جەردە تۋادى ءالى تالاي ۇل-قىزدار جاياتىن قازاق ەلىنىڭ داڭقىن الەمگە!   كاتون شىعىستىڭ ساف اۋاسى, ءدارى-بالى ساقتاپ ءجۇر ادامداردىڭ جانىن ءالى. قالىڭ جۇرت الماتىدان, استانادان جاز بويى شىعىس جاققا اعىلادى.   بۇل جاقتا ادام ۇزاق جاسايدى انىق, وسى-اۋ دەپ جۇماق دەگەن ماسايرادىق. كۇندىز-ءتۇن كەلىپ جاتقان قوناقتاردان بەردىبەك* جۇرگەن شىعار باسى اينالىپ.   شىعىسقا نەگە حالىق شۇبىرادى, تاڭسىق پا الدە مارال, بۇعىلارى؟ مارالدىڭ قانى قۋات بەرەدى دەيدى, اشقان جوق ەشكىم بىراق سىرىن ءالى.   جازعى شار شىجعىرعاندا جانىپ-ىسىپ, قۇلايدى تاۋدان بۇلاق, قار ىعىسىپ! ەركەكتەر قۋاتتانادى دەسەدى جۇرت مارالدىڭ مۇيىزىنەن قانىن ءىشىپ.   ەل ايتادى: «تاۋدا تۇنەپ, مۇز جايلادىق, مارالدى ءۇيىر-ءۇيىر قۇزعا ايدادىق. قان ىشسە شالدىڭ ءبارى جىگىت بولىپ, كەتەدى كەمپىر بىتكەن قىزعا اينالىپ!»   ال, راس, مۇندا ايەلدىڭ سىلقىم ءبارى, شىنىندا مارال قانى-مۇمكىن ءدارى؟ ەل بەكەر ايتپايدى عوي, راس شىعار, شالداردىڭ تەگىن ەمەس قۋتىڭداۋى.   شىڭعىستاي... قالاي كەتەم وعان قونباي, كيەلى مەكەن كەرەك ماعان دا ونداي. ەمدەيتىن سەزىمىمەن جۇدەگەندى كاتوننىڭ كارى-جاسى امان بولعاي! ____________________ *بەردىبەك ساپارباەۆ – شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى   «بايان»   «شىعىسقا بارام» دەگەن ءۇنىم جەتىپ, جار سالىپ اكىمدەردى دىرىلدەتىپ, «كاتونعا فاريزا اپام كەلەدى» دەپ داريعا* جۇرگەن شىعار دۇبىرلەتىپ.   «باياننىڭ» ەڭ تاڭداۋلى بولمەسىنە قول جەتسە, بۇگىن بىزگە سول نەسىبە. جازيرا*: «ساعان ۇيقى بەرمەسپىن» دەپ, ءبولىنىپ قاشتى مەنەن ول نەسىنە؟   قوناق ءۇي «بايان» دەگەن, ەمى قانداي, كوگوراي, سىڭعىر بۇلاق-جەرى قانداي! ساۋمال ما, سارى قىمىز, بەستىسى مە – باس قويىپ قىلعىتاسىڭ تەگى قانباي.   دوس بولۋ – ادامزاتقا قاشان دا سىن, دوستارىم قالماسا ەكەن تاسامدا شىن. جازيرا قان قۇيىلعان سۋعا ءتۇسىپ, شال ىزدەپ كەتپەگەي تەك جاسارعاسىن.   ول ءوزى, مەن اۋىرسام, شوشىر كەرىم, مەن كۇلسەم, الادى ول دا سوسىن دەمىن. كەتسە دە شالعا ءتيىپ قايتەم ەندى – ايتەۋىر امان بولسىن دوسىم مەنىڭ! __________________ *داريعا – كاتونداعى «بايان» شيپاجايىنىڭ ديرەكتورى *جازيرا – وسكەمەننەن شىققان بەلگىلى قايراتكەر, اقىننىڭ دوسى   شىڭعىستاي شىڭعىستايدىڭ كەلبەتىن كوكتەمدەگى كورسەم دەۋشى ەم, ارمانداپ كوپتەن بەرى. قۇشاعىنا اپ التايدىڭ وت شەڭبەرى جابىرقاعان كوڭىلىم كوككە ورلەدى. جىلۋ بەرىپ جانىما مۇزتاۋ جاقتان جۇگىرىپ كەپ بەتىمنەن وپكەن جەلى. وسى ەكەن عوي شىڭعىستاي – ورالحاننىڭ ورمان كەزىپ, وي كەشىپ وسكەن جەرى. دوس-قۇربىسى بار ما ەكەن – مەن بىلمەيمىن, الدە تاپپاي ءوتتى مە دوس پەندەنى... ارداقتاي ما بۇگىنگى ەل ورالحانىن, كەلگەنىم جوق مەن مۇنى تەكسەرگەلى. اسىلداردى اياققا باسۋعا ءازىر وت قولقالى عاسىردىڭ شوق شەڭگەلى, قازى, جالدى ىسىرىپ بۇگىنگىنىڭ جەيتىنىندەي تامسانىپ ءشوپ-شوڭگەنى. كەربۇعىنى, و عاجاپ, قارا مىنا! بىرەۋدى ىزدەپ تاۋعا ورلەپ بارادى ما... جالت بۇرىلدى, كىلت توقتاپ, ماعان قاراي كوزىن سالىپ مۇڭ تۇنعان قاباعىما. ...جاس ىركىلىپ ونىڭ دا جانارىنا.   عاشىقتىق شىڭعىستاي جەرى – التىن باق – كوزىڭدى سالشى كوك بەلگە! شىڭىندا سۇڭقار ساڭقىلداپ, مارال ويناعان بوكتەردە.   تاريحىن ەلدىڭ, مۇراتىن اڭىز عىپ ايتادى بىلگەندەر. عاشىق بوپ, جانىپ ۇلى اقىن سۇلتانماحمۇت جۇرگەن جەر. عاشىقتىق – الەم اسپانىن قايعى مەن باقىت تورلاعان. قاسىرەت جۇتىپ, باسقانى سۇيە الماي وتسەڭ, سول جامان.   باعيلا قىزدىڭ كوركى – ولەڭ, ەرەك-ءتى اقىل, ونەرى. اقىننىڭ جانىن ورتەگەن ايماڭداي سۇلۋ سول ەدى.   سۇلۋ دا تالاي كۇيىنگەن, تۇندەردە جاسىن سىعاتىن. سول قىزدى ەسسىز سۇيۋمەن ارمانداپ ءوتتى ۇلى اقىن.   تالاي جان ولگەن ورتىنەن, تاعدىردىڭ جولى سان قيلى. شىڭعىستاي جەرى كوركىمەن سۇيۋگە عانا باۋليدى.   تالپىنىس پەرزەنتى ەم شەت-شەگى جوق سارى دالانىڭ, تاۋ دەيتىن توبەنىڭ دە جارقاباعىن, «ادامدار تاۋدا وسپەگەن تاۋ كيەسىن ۇقپايدى», - دەسە بىرەۋ شامدانامىن. مەن, راس, كورمەي ءوستىم الما باعىن, تاۋ-تاسقا ولەڭ-جىر دا ارنامادىم. التايدىڭ تىر جالاڭاش شىڭ-قۇزىنا شالقالاپ قارايمىن دا تاڭدانامىن.   كورسەڭ عوي تاۋلى ولكەنىڭ تاڭعى الابىن! بۇل ەلدى سۇيمەۋگە ەندى بار ما امالىم, التايدى كورمەگەنگە ورالحاننىڭ ءار ءسوزى – ۇلگىسى عوي جارنامانىڭ.   «باياندا» ساۋمال ءىشىپ, جال جامادىم, تامسانا ايۋعا ۇقساپ بال جالادىم. سامىرسىن, بالقاراعاي وسكەن سوناۋ بيىككە جەتسەم-اۋ دەپ قارمانامىن.   كورەم دە سامعاپ ۇشقان قارشىعانى, التايدىڭ قولدار دەيمىن ءار شىنارى. ۇمتىلام, بىراق جەتەم دەگەن سايىن شىڭدارى كوك كۇمبەزگە شانشىلادى.   قوشتاسۋ قوش ەندى, قاراتايدىڭ اسقاق ەلى, جاسقانباي جان بىتىرگەن تاسقا دەمى. بيىككە سۇقتاندىرىپ شاقىراتىن سامىرسىن, بالقاراعاي, جاس تەرەگى. امان بول, قىران مەكەن – بۇركىت شىڭى, قاتىنسۋ, بۇقتىرماداي باستى وزەنى, «باياندا» وتكەن كۇندەر ەستە ماڭگى – ءمولدىر سۋ, جۇپار اۋا – جاقسى ەدى ەمى. شىعىستا تۋعانىمداي باۋىر باسقان ۇل-قىزدى قيماي كوزىم جاس توگەدى. جانىما قۋات بەرگەن وسىناۋ ەل كەنەلتتى ءىنى-ءسىڭلى, دوسقا مەنى. بولعانمەن ءوڭىم اسقاق, كوڭىل جۇدەۋ – مەندەيلەر مەيىرىمگە اش كەلەدى. وزگە جۇرت ماقتانسا دا, اسقار التاي, الەمنىڭ سەندەي بولماس باسقا جەرى. بولعاسىن كوڭىلىڭ اق, ءىسىڭ جارقىن, كيەسىن كەزدەسۋدىڭ ءتۇسىندى اركىم. قوشتاسۋ كەرەك شىعار قيماستارمەن ساعىنىپ قايتا ورالۋ ءۇشىن بالكىم...   ساعىنىش كوڭىلىم – جۇدەۋ, ءسوزىم – مۇڭ, سونگەندەي مەندە كوپ ءۇمىت. قاراشىعىنان كوزىمنىڭ تامشىلار جاتىر توگىلىپ.   ساعىنىش تولى سەزىمنەن جانشىلىپ ءبىتتى-اۋ جۇرەگىم. شاتتانىپ كۇلگەن كەزىم كەم – قالاي تابامىن ءبىر ەمىن؟   ساعىنىش مەنى جىلاتىپ (تۇسىنەر بىراق مۇنى كىم... ). سول سەزىم جاندى جۇباتىپ, جالعاسىپ جاتىر عۇمىرىم.   ءسۇيۋ – ادامنىڭ باعى ما – ساعىنىپ كۇندە كوز ىلەم. اڭساۋدان دەرتتى جانىڭا ساعىنعانىڭنىڭ ءوزى دە ەم.   وتكىزسەڭ باقىت كەش, ءتۇندى ويلاۋمەن اڭساپ ول جايلى. سەلت ەتپەي جۇرەك, ەشكىمدى ساعىنا الماساڭ, سول قايعى.   اعا تەلەفون شىر-شىر ەتتى. تۇرا قالدىم. - كىم ەكەن, فاريزا ما؟ / مىنا جاننىڭ باتىلى-اي, بۇل كىم ءوزى؟/ - ءيا, مەن ەم... - شىعىستان, بوشاي* دەگەن ءبىر اعاڭمىن.   جانسىڭ عوي بۇكىل جۇرتقا ەڭبەگى ۇلگى, ەستىپ ەم كاتون جاققا كەلگەنىڭدى. جەتە الماي وسكەمەننەن مەن وتىرمىن, ايتپەسە كورسەتەر ەم ەل-جەرىمدى.   وسكەنمىن ءومىرىمدى جەكە بيلەپ, جازىپ ەڭ – سول ولەڭىڭ كوكەيىمدە ەد: «جۇيرىك بەر ماعان, اعا, جورعاڭدى قوي – ءبىر زۋلاپ نە دە بولسا وتەيىن!» - دەپ.   وزىڭە جاراسادى-اق ەركەلىگىڭ, جاسىڭنان اقتاپ ءجۇرسىڭ ەل سەنىمىن. ات مىنبەي اتتانىپسىڭ, وكىنىشتى, قايتەيىن, قالقام, قولدىڭ كەلتەلىگىن...   - جوق, اعا, ءمان بەرمەڭىز بۇعان دارا, بۇل كۇندە جوق قوي ەلدە بۇلاڭقارا. كەلگەم جوق ات مىنۋگە, ءوزىمنىڭ دە زاۋقىم جوق سىيلىق, قىلاڭ-سىلاڭعا دا.   ...تالايلار ءسوندى ومىردەن جانباي جاتىپ, ماڭگىلىك تۇراتىنداي الدايدى ۋاقىت. الىستان قامقورشىڭ بوپ سەنى ويلايتىن, بولعانى اعالاردىڭ قانداي باقىت! ________________ *بوشاي كىتاپباەۆ – بەلگىلى قوعام قايراتكەرى   مۇزتاۋ ياپىر-اي, بۇل اتاۋدى كىم تانداعان, تاڭدانار ەستىگەندە مىڭ سان عالام. شانشىلىپ تۇرعان تاۋدىڭ تۇلا بويىن جارقىراپ كوكپەڭبەك مۇز قۇرساۋلاعان.   جولى جوق باستايتۇعىن جوسىپ العا, سۇسىنان ادام تۇگىلى شوشىر اڭ دا. رۋحى ۇلىلاردىڭ مەكەندەگەن كيەلى شامبالا دا وسى ماڭدا.   مۇزتاۋدىڭ ءىشى تولعان كەن بە, جەل مە, ال, ونى تۇسىنبەيمىز سەن دە, مەن دە. ءوزىنىڭ سۇڭعاق بويىن كورسەتپەيدى ول بىزدەردەي كۇناسى كوپ پەندەلەرگە.   ءبارىبىر وعان قىس پا, جاز ايى ما – مۇز قۇرساۋ دەنەسى دە, سامايى دا. تايعاق شىڭ الىبەككە* قۇشاق جايىپ, وزگەنى جولاتپايدى ماڭايىنا.   مۇزتاۋدان تارايتىنداي بار جاقسىلىق, جاسقانىپ ەتەگىندە العاش تۇرىپ قارادىم ءدىر-ءدىر ەتىپ, وسىناۋ شىڭ تۇر-اۋ دەپ جەر مەن كوكتى جالعاستىرىپ.   اڭىزدىڭ مۇزتاۋ جايلى شەت جاعاسىن ەستىگەم, قاتادى ءالى تەككە باسىم. كورگەندە وسى شىڭدى جۇماق جاققا اپارار باسپالداق پا دەپ قالاسىڭ. ___________ *الىبەك اسقاروۆ – جازۋشى.   مارقاكول اتىن ەستىپ, كورمەي-اق تولقىپ ەدىم, كوڭىلىمدى جاۋلادى كوركى مەنىڭ. مارقاكولدى كورسەم دەپ ارمانداۋشى ەم, ورىندالىپ تۇر بۇگىن سول تىلەگىم.   مۇحيت سىندى مارقاكول التايداعى, جامالىنان ءالى كۇن ءار تايمادى. ماعان قىزىق كوكمايسا جاعاسىندا تىنىس الىپ تاۋلاردىڭ جانتايعانى.   ساۋلە تۇسسە, ءجۇزىنىڭ ءوزى كۇندەي, سۋى ءمولدىر جاستىقتىڭ سەزىمىندەي. كەلىنشەكتەي قىرداعى كوركى, بىراق سۇلۋلىعىن جۇرەتىن ءوزى بىلمەي.   كوكورايدا شىق تۇنار, شاڭ شاشىلماي, سۇيەدى اعىن جاعانىڭ جارتاسىن جاي. تاۋ قورشاعان مارقاكول تۇركىلەردىڭ سۇلۋلارى تاعاتىن القاسىنداي.   كۇن تۋادى التايدان شاشىپ نۇرىن, سوندا مەنەن كەتەدى جاسىق مۇڭىم. تۇركىلەردىڭ, ءور التاي, توركىنى ەدىڭ, سودان شىعار وزىڭە عاشىقتىعىم.