ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ قازاق تىلىندەگى ادەبيەتتەر ءبولىمىنىڭ ۇجىمى مەن «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى قارلىعاش بالاپانوۆا بىرلەسىپ, ستۋدەنت جاستار اراسىندا ءداستۇر-سالت تۋرالى بايقاۋ وتكىزدى. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى قوستانايداعى جاستار اراسىندا ءداستۇر-سالتتى, ونەردى ناسيحاتتايتىن «جىگىت سۇلتانى», «قىز سىنى» سەكىلدى بايقاۋلار سايابىرسىعانداي بولىپ ءجۇر ەدى. جاستار ءار ءسوز, ءار قيمىل جۇرەكتەن وتەتىن ۇلتتىق بوياۋعا باي شارالارعا ءشولدەپ قالعانداي ەكەن. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ, قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ, گۋمانيتارلىق جانە پەداگوگيكالىق كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرى بايقاۋعا قىزۋ اتسالىستى.
جاستار بايقاۋدىڭ جەتى شارتىن ورىنداۋى كەرەك بولدى. الدىمەن ءوزىن تانىستىرىپ, بويىنداعى ونەرىن كورەرمەنگە ۇسىنعاننان كەيىن, بەسىككە سالۋ, تۇساۋ كەسۋ, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ داستۇرلەرىن كورسەتتى, ۆيكتورينالىق سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ءبىر قاراعاندا, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى كىمگە دە بولسا دا بەلگىلى سەكىلدى.
– حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى وتە باي عوي. ءاربىر سالتىمىزدىڭ مازمۇنى دا تەرەڭ جانە بارلىعىنىڭ تاربيەلىك ءمانى بار. كوپتەن بەرى قازاقتىڭ قولونەرىن, سوعان وراي سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەندىكتەن, بايقاۋ وتكىزبەس بۇرىن ءوز اينالامداعى جاستارمەن سويلەستىم. جاستىڭ اتى جاس, ولاردى بۇگىنگى ينتەرنەت ارقىلى باتىستىڭ انايىلاۋ, ۇلتتىق سيپاتى جۇتاڭ مادەنيەتىنىڭ ەلىكتىرەتىنى راس. دەگەنمەن ءتۇپ-تامىرىنا تارتپايتىن ەشكىم جوق. جاستار قازاقتىڭ ءداستۇر تاريحىن جەتە بىلمەسە دە, ۇلتتىق كيىمدەردى, اۋەندەردى ۇناتاتىنىن ايتتى. وبلىستىق كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنە مەنىڭ باستامام ۇناپ, جاستار اراسىندا سالت-ءداستۇر تۋرالى بايقاۋ وتكىزۋ كەرەك دەپ شەشتىك, – دەيدى «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى قارلىعاش بالاپانوۆا.
ستۋدەنتتەر ءسابيدى بەسىككە سالۋدى, بالانىڭ تۇساۋكەسەرىن, قىز ۇزاتۋ مەن كەلىن ءتۇسىرۋدى ءاپ-ادەمى تەاترلاندىرىپ قويىپ بەردى.
– حالقىمىزدا ۇمىت بولىپ كەتكەن ءداستۇر, سالت كوپ ەكەن. ولاردى ستۋدەنتتەر كىتاپتاردان تاۋىپ الىپ, كورسەتتى. سالت- داستۇرگە كۇندەلىكتى ومىردە ءاتۇستى قاراپ كەتەتىنىمىز جاسىرىن ەمەس, – دەيدى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى زارىپگۇل سماعۇلوۆا.
راسىندا, جاستار بايقاۋ كەزىندە سەلتەتكىزەر, ۇيقىاشار, كوگەنتۇپ, قازان جارىس, جيەنقۇرىق, يت كويلەك دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن عۇرىپ-سالتتاردى ءتۇسىندىرىپ بەرۋدە كۇمىلجىدى. جاستار تۇرماق ورتا جاستاعى كىسىلەردىڭ ءوزى مۇدىرەرى حاق. ويتكەنى, وسى سالتتاردىڭ كوپشىلىگىن كىتاپتان وقيمىز. ال ومىردە قولدانباق تۇگىلى ولاردى قۇلاعىمىز شالا بەرمەيدى. «قازاق – قاشان دا قازاق» دەگەندەي, سول عۇرىپتار كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كەزدەسكەنىمەن, ولاردى عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ءسوز مايەگىندەي بولعان ادەمى اتىمەن اتاۋدى ۇمىتقاندايمىز. قاي جىگىت مەرەكەدە قىزعا ۇناتقانىن ءبىلدىرىپ, العاشقى سىيلىعىن ۇسىنبايدى دەيسىز. الايدا, ونىڭ «سەلتەتكىزەر» ەكەنىن بويجەتكەن دە, بوزبالا دا ەلەمەيدى, بىلمەيدى, ءوز اتىمەن اتامايدى دا. نارەستەنى قىرقىنان شىعاراردا يت كويلەگىن ءيتتىڭ موينىنا بايلاعان قانداي ماعىنالى ەدى! بالانى قىرقىنان شىعارۋ ىرىمى قازىر دە ساقتالعان. بىراق يت كويلەك تۋرالى سالتتىڭ كومەسكىلەنگەنى شىندىق. اركىم-اق قىدىرا كەلگەن تۋىسىنىڭ بالاسىنا مالىنىڭ ءتولىن سىيلار, بىراق ونى كوگەنتۇپ دەپ ءجۇرمىز بە؟ جيەنىنىڭ ناعاشىسىنان ۇناتقانىن قالايتىن سىيلىق – جيەنقۇرىق تا سولاي. ومىردە بار, بىراق ءوز اتىمەن اتالا بەرمەيدى. اتالماعان سوڭ اتى دا, زاتى دا كومەسكىلەنە بەرمەك.
قوستانايداعى ستۋدەنت جاستاردىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى تۋرالى بايقاۋى وسىنداي ويعا تۇرتكى بولدى.
– «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىن وسى حالىقتىق سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قۇردىم.ەندى جىل بويى جاستار اراسىندا سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتايتىن ءتۇرلى شارالار وتكىزۋدى قولعا الامىن, – دەپ قارلىعاش ءاليحانقىزى الاقانىنا تۇكىرىپ وتىر. – جاستاردىڭ زەردەسىنە قۇيا بەرسەك, ول جۇرەكتە قالادى, ۇمىتىلمايدى, ءبارىبىر جاڭعىرادى, جاستار شولدەپ ىزدەيتىن بولادى!
بايقاۋدا باس جۇلدەنى قوستاناي مەملەكەتتىك ينستيتۋتىنىڭ, ءبىرىنشى ورىندى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ەكىنشى ورىن مەن ءۇشىنشى ورىندى گۋمانيتارلىق جانە پەداگوگيكالىق كوللەدجدەر ستۋدەنتتەرى ءبولىستى. كوپ بالالى انا, كاسىپكەر, بىرنەشە جىل قاتارىنان قوستاناي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قارلىعاش بالاپانوۆانىڭ باستاماسى جاستاردىڭ دا, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىققانداي. وبلىستىق كىتاپحانادا وتكەن ستۋدەنت جاستاردىڭ بايقاۋىنان ءبىر بايقاعانىمىز – ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق سالت-ءداستۇرىمىز ءار كوڭىلگە كوكتەمنىڭ كۇنىندەي شۋاق سەبەلەيدى ەكەن.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي