بىراق ول – الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى قازاقستاننىڭ باستى باسىمدىعى
ينفوگرافيكا جاساۋدىڭ الەمدەگى شەبەرلەرىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن دەۆيد ماككەندلەس جۋىقتا ءاربىر ەلدىڭ ەڭ ۇزدىك ناتيجەسىن كورسەتەتىن كارتانى جاساپ شىقتى. ول بۇل كارتاعا قاجەتتى دەرەكتەردى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ەسەپتەرىنەن باستاپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا دەيىنگى ارالىقتاعى اقپاراتتاردىڭ ءتۇرلى دە مول كوزدەرىن قامتي وتىرىپ جيناقتاعان كورىنەدى. ارينە, بۇل كارتاعا ءبىزدىڭ قازاقستان دا ەنگىزىلگەن. دەۆيد ماككەندلەستىڭ كورسەتۋى بويىنشا, قازاقستان الەمدە ۋران ءوندىرۋ جونىنەن ەڭ ۇزدىك ەل ەكەن.
ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ۋران ءوندىرۋ جانە ونى وتكىزۋ ءجونىندەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرىن ەسكە الاتىن بولساق, دەۆيد ماككەندلەستىڭ بۇل پىكىرى شىندىقتان الىس ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مۇنى ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەرى دالەلدەي تۇسەدى. بۇرىن ۋران ءوندىرۋ كولەمى جونىنەن كانادا, اۆستراليادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا كەلە جاتقان قازاقستان 2009 جىلدان باستاپ, اتالعان ەكى ەلدەن وزىپ شىعىپ, ۋران ءوندىرىسى جونىنەن الەم كوشىن باستادى. ناق وسى جىلى كانادا 10173 توننا, اۆستراليا 7982 توننا ۋران وندىرسە, قازاقستان 14020 توننا ۋران شىعاردى. ونان كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىش وسپەسە, تومەندەگەن جوق. ماسەلەن, 2012 جىلى 19451 توننا ۋران ءوندىرىپ, وزىندىك رەكوردقا قول جەتكىزدى.
ەكىنشىدەن, قازاقستان اۋماعىندا قۇرامىندا ۋرانى بار كەن ورىندارى مولىنان كەزدەسەدى. ولارداعى ۋران قورىنىڭ كولەمى 1 ميلليون توننا مولشەرىندە دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل – وسال سان ەمەس. ەگەر جەر شارىندا ازىرگە ۋراننىڭ انىقتالعان 5,4 ميلليون توننا قورى بار ەكەندىگىن ەسەپكە الساق, ونىڭ 20 پايىزعا جۋىعى ءبىر عانا قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە تيەتىندىگىن بايقايمىز. جالپى, الەمدە وندىرىلەتىن ۋراننىڭ 94 پايىزىن 9 ەل بەرەدى. ۋران كەندەرىنە ەڭ باي ەل كانادا دەپ ەسەپتەلەدى. دەمەك, بارلانعان ۋران قورى جونىنەن قازاقستان كانادادان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە.
الەمدە ۋران ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ جونىندە ارقيلى پىكىرلەر بار. شاماسى بۇعان سوڭعى جىلدارى مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى سالاسىنداعى داعدارىس, وسىعان وراي, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتىڭ ءارتۇرلى قۋات كوزدەرىنە قاراي ارتاراپتاندىرىلعان باعىت ۇستاۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى بۇكىل الەمدە جەل جانە كۇن ەنەرگياسىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ەرەكشە وزەكتى بولا تۇسكەندىگى سەزىلەدى. مۇناي مەن گاز تاپشىلىعىنا ۇرىنىپ وتىرعان ەۋروپا ەلدەرى ناق وسى باعىتقا قاراي ويىسۋدا.
مىنە, ەنەرگەتيكالىق وسى دۇرلىگىستىڭ اسەرىمەن الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارى باستى شيكىزاتى ۋران بولىپ تابىلاتىن اتوم قۋاتىن پايدالانۋ, ونى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. نەگە؟
سەبەبى, قازىرگى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ داعدارىسى, ودان تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالار, باعا ساياساتىنىڭ ۋشىعۋى وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن كومىرسۋتەگى قۋاتتارىنا بالاما كوزدەردى ىزدەستىرۋدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىقتارىن انىقتاپ بەردى. جالپى, قازىرگە دەيىن ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقان الەمدىك ەنەرگەتيكالىق تۇتىنۋ نارىعىنىڭ 95 پايىزى اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن شىعاراتىن كومىرسۋتەگى وندىرىسىنە, اتاپ ايتقاندا, مۇناي مەن گازعا, كومىرگە نەگىزدەلىپ كەلگەنى بەلگىلى. عالىمدار مەن ساراپشىلار وسىدان جەر پلانەتاسىندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ بارىنشا اسقىنىپ وتىرعاندىعىن ايتادى. كوپتەگەن عالىمدار قازىرگى كۇنى ءجۇرىپ جاتقان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ پايدا بولۋىنا اۋاعا كومىرقىشقىل گازىنىڭ مەيلىنشە مول تارالۋى اسەر ەتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ال ۋراندى وتىن رەتىندە پايدالاناتىن يادرولىق ەنەرگەتيكا بولسا, اۋاعا كومىرقىشقىل گازدارىن تاراتپايدى. تەك ونى ورنىمەن پايدالانا ءبىلىڭىز. سوندا ول جەر بەتىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ باعىتىندا كومىرسۋتەگى كوزدەرىنە بالاما رەتىندە ارەكەت ەتەدى. ماسەلەن, حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, دۇنيە جۇزىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن اتوم ستانسالارى سوڭعى 45 جىلدىڭ ىشىندە 56 گيگاتوننا كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا تارالۋىنىڭ الدىن العان.
اتوم ەنەرگياسىنىڭ ادامزاتقا بەرەتىن پايداسى مەن بولاشاعى ءۇستىمىزدەگى جىلى وتكەن «اتومەكسپو-2016» ءVىىى حالىقارالىق فورۋمىندا كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. بۇعان الەمنىڭ 55 ەلىنەن 4,5 مىڭ ادام جينالدى. بۇل فورۋمعا بۇرىن مۇنشاما ادام جينالمايتىن. وسىنىڭ ءوزى الەمنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا نازارى انىق اۋىپ وتىرعاندىعىن كورسەتتى. وسى فورۋمعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەگەر مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى توقتاعان جاعدايدا, ونىڭ ورنىن باسۋعا الەمدە ازىرگە ءبىر عانا ەنەرگيا ءتۇرى قابىلەتتى بولىپ تابىلادى. ول – اتوم ەنەرگياسى. ءويتكەنى, جەر بەتىندە جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ بارىنشا كەڭ تارادى دەگەننىڭ وزىندە ءدال قازىرگى ءساتتە ولاردىڭ ءوندىرىسى مۇناي مەن گاز سالاسىنىڭ بەرىپ كەلگەن قۋاتىنا قاراعاندا, تۇككە دە تۇرمايتىن كورىنەدى. وسىعان وراي بىرقاتار ساراپشىلار ادامزات الىس بولاشاقتا سۋتەگىن ءوندىرۋ, پايدالانۋ ماسەلەسىنە قاراي ويىسۋى ءمۇمكىن ەكەندىگىن ايتتى. سەبەبى, الەمدە سۋ كوپ. سۋ ءبىزدىڭ جەر شارىنىڭ 70 پايىزىن الىپ جاتىر. الايدا, وسى مول ءدۇنيەدەن قۋات ءوندىرىپ, ونى جەر بەتىنە تاراتۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەيتىن كورىنەدى. وسى ەنەرگيا ءتۇرىن پايدالانۋ ماسەلەسىن تولىق جولعا قويۋ ءۇشىن جانە ونىڭ باعاسىن رەنتابەلدى ەتۋ ءۇشىن ادامزاتقا ءالى دە ءبىر 70-80 جىلداي ۋاقىت قاجەت ەكەن.
دەمەك, وسىناۋ ارالىق كەزەڭدە, ياعني الداعى جىلدارى مۇناي مەن گازدىڭ ورنىن باساتىن بىردەن-ءبىر ەنەرگيا ءتۇرى بولسا, ول اتوم ەنەرگياسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, اتوم ەنەرگياسىمەن شۇعىلدانۋشى ماماندار وسىناۋ ارالىق كەزەڭ ىشىندە ادامزاتتى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان ساقتاپ قالا الاتىن بىردەن-ءبىر قۋات كوزى بولسا, ول – اتوم قۋاتى, ياعني يادرولىق ەنەرگەتيكا دەپ ەسەپتەيدى.
«روساتوم» اتوم ەنەرگياسى ءجونىندەگى مەملەكەتتىك كورپوراتسيانىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي كيريەنكونىڭ ايتۋىنشا, جەر شارىندا ساقتالعان بارلىق ەنەرگيا قورلارىنىڭ 98 پايىزى اتوم ەنەرگياسىنىڭ ازىعى بولىپ سانالاتىن ۋران-238, دەيتەري, توري جانە ليتي سەكىلدى ەلەمەنتتەرگە شوعىرلانعان. تەك قالعان 2 پايىزى عانا گاز, مۇناي, كومىر جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. جالپى, اتوم قۋاتى ەرەكشە سۇراپىل بولىپ تابىلاتىندىعىن ادامداردىڭ ءبارى بىلەدى. ال ەگەر ناقتى دەرەكتەرگە كەلەتىن بولساق, تاعى دا سول سەرگەي كيريەنكونىڭ ايتۋىنشا, 1 كيلو ۋران 1 كيلو كومىردى جاققان كەزدە ءبولىنەتىن ەنەرگيادان 88 مىڭ ەسە ارتىق قۋات بەرەدى. بىراق, سويتە تۇرا, ەشقانداي كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايدى. مىنە, وسى جاعدايدىڭ ءوزى جەر بەتىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى وتە زور ەكەندىگىن كورسەتەدى.
ۋراننىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, ونىڭ باعاسىنىڭ مۇناي مەن گاز باعاسىنا قاراعاندا تۇراقتى بولىپ كەلۋى. ءتىپتى, ونىڭ باعاسى قازىرگى مۇناي مەن گازدىڭ باعاسى سەكىلدى قۇبىلمالى بولعان جاعدايدىڭ وزىندە تۇپكىلىكتى ونىمگە تيگىزەتىن اسەرى سونشاما كوپ ەمەس ەكەن. ويتكەنى, ۋراننىڭ وزىندىك قۇنى اتوم ستانسالارىندا وندىرىلەتىن كيلوۆاتت-ساعات قۋاتتىڭ بار بولعانى 4-5 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن.
مىنە, وسىنداي ۇلكەن قاسيەتتەرگە يە بولا وتىرىپ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ ازىرگە ۇلكەن ءبىر كەمشىلىگى بارىن كورەمىز. بۇل كەمشىلىك ونى پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى تۋىندايدى. سوڭعى جىلدارى ۋكراينادا جانە جاپونيادا بولعان اتوم ستانسالارىنداعى اپات سالدارى ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىردى. دەمەك, ءبىز اتوم ەنەرگياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءالى دە بولسا تولىق مانىندە يگەرە الماي كەلەمىز. مىنە, ناق وسى ءبىر كەمشىلىك ازىرگە اتوم ەنەرگياسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا تۇساۋ سالىپ كەلە جاتقان سەكىلدى.
بۇل ءسوز بولىپ وتىرعان جايتتار ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن قاسيەتىن اشا تۇسەتىن سەكىلدى. قازاقستان – ۋرانعا باي ەل. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ونىڭ ءوندىرىسىن ءتورت ەسەگە جۋىق ارتتىرىپ, الەمدەگى كوشباسشىلىق تىزگىندى قولعا ۇستاپ وتىرمىز. دەمەك, ۋران ءوندىرىسى بۇگىنگى تاڭداعى ءبىزدىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتەگى ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز بولىپ ەسەپتەلەدى.
قازاقستان باسشىلىعى بەيبىت ماقساتتاعى وسى ارتىقشىلىقتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ باعىتىندا حالىقارالىق كەڭىستىكتە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەڭ اۋەلى ەلىمىزدىڭ انتيادرولىق باستامالارىنان كورىنىس تابۋدا. ماسەلەن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى نەگىزىندە سەمەي پوليگونى جابىلعان 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. ەكىنشى جاعىنان كەلگەندە, بۇل انتيادرولىق باستامالار قازاقستاننىڭ بەيبىت ماقساتتاعى ۋران ءوندىرىسىن سەنىممەن دامىتۋىنا ۇلكەن جول اشىپ وتىر دەي الامىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»