قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ استاناسى ەر-رياد قالاسىندا وتكەن «اقش – يسلام الەمى» سامميتىنە قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى سامميت اياسىندا بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن جانە دەلەگاتسيا جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى.
ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردەگى ەركىن اڭگىمە
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميت اياسىندا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن اڭگىمەلەستى. اڭگىمە بارىسىندا ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارى, سونىڭ ىشىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ پەرسپەكتيۆاسى تالقىلاندى. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندە دە پىكىر الماستى. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرى جونىندە كۋۆەيت مەملەكەتىنىڭ ءامىرى ساباح ءال-احماد ءال-دجابەر اس-ساباحپەن, قاتار ءامىرى شەيح تاميم بەن حاماد ءال تانيمەن, باحرەين كورولى حاماد بەن يسا ءال حاليفامەن, ءابۋ-ءدابيدىڭ تاق مۇراگەرى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناحايانمەن, يەمەننىڭ پرەزيدەنتى مەن ماۆريتانيا پرەزيدەنتى موحاممەد ۋلد ابدەل-ازيزبەن, پاكىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ن.شاريفپەن پىكىرلەستى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى يۋسەف بەن احمەد ءال-ۋسايمينمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرىن تالقىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اقش – يسلام الەمى» ءسامميتى بارىسىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسونمەن دە كەزدەستى. كەزدەسۋدە قازاقستان پرەزيدەنتى مەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى احۋالى مەن ونىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرىن دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى مەن ر.تيللەرسون مەيلىنشە وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل كوپتەگەن باعىتتار بويىنشا دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيىنە كوتەرىلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
وتكىزۋشى تاراپتىڭ ۇستانىمى ايقىن
ال ەر-ريادتاعى تاريحي مانگە يە القالى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن مەملەكەتتەر ليدەرلەرىن قوس كيەنىڭ ساقشىسى كورول سالمان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋد قارسى العان بولاتىن. جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ جانە سامميتكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا مادەني, ساياسي ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋدى مۇرات تۇتقان جيىنعا الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىنىڭ ليدەرلەرى جينالدى.
ءسامميتتى وتكىزۋشى تاراپتىڭ ۇستانىمى اگرەسسيۆتى ەكسترەميستىك يدەولوگياعا قارسى تۇرۋ, سونىمەن قاتار, ساۋد ارابياسىنىڭ اقش-پەن, يسلام ەلدەرى ىشىندەگى وداقتاستارىمەن ارىپتەستىك قاتىناستاردى نىعايتۋ, سول ارقىلى ۇجىمدىق ەكونوميكانى نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى.
بارىس-كەلىس باسەڭدەگەن ەمەس
جالپى, اراب مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى بولىپ تانىعان ەلدەردىڭ ءبىرى ساۋد ارابياسى كورولدىگى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءلازىم. قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1994 جىلدان بەرى جولعا قويىلعان. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس تۋرالى ايتقاندا, سوناۋ حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ساۋد ارابياسىندا ديپلوماتيالىق ميسسيامەن قىزمەت اتقارعان قازاقتىڭ كورنەكتى تۇلعاسى, ەسىمى الاش قايراتكەرلەرىمەن قاتار اتالاتىن ءنازىر تورەقۇلوۆ ءتىل ۇشىنا ورالاتىنى تۇسىنىكتى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى جولعا قويىلعاننان كەيىن, ياعني 1995 جىلى جيددا قالاسىندا ەلىمىزدىڭ كونسۋلدىعى اشىلدى. 2007 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كورولدىكتىڭ كونسۋلدىعى جۇمىس ىستەيدى.
سودان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني قاتىناستار جىل ساناپ دامىپ كەلەدى. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى بايلانىستار ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ساۋدياعا 1994 جىلعى رەسمي ساپارىنان باستالدى. 2000 جىلى ساۋد ارابياسى كورولدىگى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قورعانىس جانە اۆياتسيا ءمينيسترى, باس ينسپەكتور سۇلتان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋد حانزادا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ارنايى ساپار جاساپ, دوستىق بايلانىستاردىڭ ودان ءارى ورىستەۋىنە ىقپالىن تيگىزدى. 2004 جىلى قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆ ساۋد ارابياسىنا جاساعان ەكىنشى رەسمي ساپارى اياسىندا تاق مۇراگەرى ابداللا بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋدتى ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتاعان بولاتىن. ءوز كەزەگىندە تاق مۇراگەرى قازاقستان باسشىسىن كورولدىكتىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى – « ۇلى بادر» وردەنىمەن ماراپاتتادى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ساۋد ارابياسىنا ءۇشىنشى رەسمي ساپارىن جاسادى. وسى ساپار بارىسىندا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق, 2016-2017 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن-ءدى. ساپار اياسىندا جالپى كولەمى 190 ميلليون دوللاردى قامتيتىن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
وتكەن جىلى ءساۋىر ايىندا ىستانبۇل شاھارىندا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ XIII ءسامميتى وتكەن بولاتىن. سامميت اياسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى كەزەكتى مارتە كەزدەسىپ, ءوزارا كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G-20 ءسامميتى الاڭىندا ەلباسى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ ءىزباسارى مۇحامماد بەن سالمانمەن كەزدەستى.
بيىلعى جىلى دا ەكى ەل اراسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلار جيىلەدى. ماسەلەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ ەر-ريادقا ساپارلاپ, كورول سالمان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋدقا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيالار جونىندەگى العاشقى سامميتىنە شاقىرتۋدى تابىستاعان-دى. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ جانە مينەرالدى رەسۋرستار ءمينيسترى حاليد ءال-فاليح استاناعا كەلدى.
رەسمي ەر-رياد قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن دا قىزۋ قولداپ كەلەدى. ساۋديا مەن دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ وكىلدەرى ەلوردا تورىندەگى بەس مارتە وتكەن سەزدىڭ بارلىعىنا قاتىسقانى دا بۇل اۋقىمدى شارانىڭ ماڭىزدىلىعىن باعالاعانى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ساۋد ارابياسى ماۋسىم ايىندا باس قالادا باستاۋ الاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دە اتسالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن ەلدەردىڭ قاتارىندا.
ساۋد ارابياسى مەن قازاقستان ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار سالاسىندا دا سەنىمدى سەرىكتەستەر بولىپ سانالادى. ءتيىستى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن اڭعارارىمىز حاق. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 44,3 ميلليون دوللاردى قۇراپتى, بۇل سومانىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكسپورتىنا تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتەيىك جانە بۇل بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ساۋدا قاتىناستارى بىرنەشە ەسە ارتقانىن كورسەتەدى. قازاقستان اراب ەلىنە نەگىزىنەن, استىق, قارا مەتالل ەكسپورتتايدى. ساۋد ارابياسىنان ەلىمىزگە موتور مايلارى, وندىرىستىك ماقساتتاعى مايلار, بوياۋلار جەتكىزىلەدى.
جالپى, ساۋد ارابياسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قارجىلىق دەمەۋشىلىك كورسەتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, ەلورداداعى سەنات عيماراتى, رەسپۋبليكالىق كارديولوگيالىق ورتالىق ساۋد ارابياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بوي كوتەرگەن. باسقا دا بىرقاتار مەديتسينالىق نىساندى, وبلىس ورتالىقتارىنداعى ءىرى مەشىتتەردى, كولىك جولدارىن سالۋعا قاراجات بولگەن بولاتىن. ساۋد ارابياسىنىڭ 2005-2015 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 85 ميلليون دوللاردان اسىپ تۇسەدى.
تورەقۇلوۆتىڭ تابانى تيگەن ەل
بۇگىندە قازاقستان مەن ساۋد ارابياسىنىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستىڭ ورناعانىنا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەن. دەگەنمەن, ەكى ەلدى ساباقتاستىرعان تۇلعالاردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ودان الدەقايدا ەرتە ۋاقىتتان تارقاتساق قاتەلەسپەيمىز. بۇل ورايدا, ەسىمى الاش قايراتكەرلەرىمەن قاتار اتالاتىن زاڭعار تۇلعا – قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات, كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان ساۋد ارابياسىندا ەلشىلىك ميسسيا اتقارعان ءنازىر تورەقۇلوۆقا توقتالماي كەتە المايمىز. تابيعاتى قاتال, سول تۇستاعى ساياسي ءومىرى كۇردەلى ارابتارمەن ارادا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى جولعا قويا بىلگەن زاڭعار تۇلعا 1927 جىلى كسرو اتىنان حيدجاز, نەدجد جانە بىرىكتىرىلگەن ايماقتارعا, ياعني قازىرگى ساۋد ارابياسىنا ەلشى رەتىندە اتتانعان.
«اۋزىڭنان شىققان ءسوز اۋدارمادا ءوز ءمانىن جوعالتادى» دەگەن ءوزىنىڭ قاعيداسىن بەرىك ۇستانعان, ورىس, وزبەك, تاتار, تۇرىك, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ديپلومات از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اراب ءتىلىن دە مەڭگەرىپ, ءدىني تاقىرىپتاردا پىكىر تالاستىرا الاتىن بولىپتى. تەرەڭ ءبىلىمدى, كاسىبي مىندەتىنە ادال, ادامي بولمىسى تارتىمدى ازاماتقا كورول مەن ونىڭ وتباسى ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراعان. كورول ابدەل-ءازيز ءال ساۋد «باۋىرىم» دەپ اتاعان ەكەن. حيدجاز, نەدجد جانە بىرىكتىرىلگەن ايماقتاردىڭ ساۋد ارابياسى اتالىپ, وزگە ەلدەرمەن ارادا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىستى جولعا قويعاندا دا ن.تورەقۇلوۆ ساۋدياعا كوپ كومەگىن تيگىزگەن.
ساۋد ارابياسىنىڭ حانزاداسى فەيسال يبن ابدۋل ءازيزدىڭ كەڭەس وداعىنا ساپارلاۋى, كسرو-نىڭ اراب ەلىنە جانار-جاعارماي ەكسپورتتاۋىنا جول اشقان «جانارماي كەلىسىمشارتى» جاسالعانى ءنازىر تورەقۇلوۆ ەلشى بولعان تۇستا قول جەتكىزىلگەن اسا ءىرى جۇمىستار سانالادى. «جانارماي كەلىسىمشارتى» كەزىندە كسرو تاراپى اعىلشىندىق «Shell», امەريكالىق «Standard Oil of California» سىندى ءمۇيىزى قاراعايداي كومپانيالاردى جولدا قالدىرعان. تاريحتا تۇڭعىش رەت ەكى ەل اراسىندا مادەني, عىلىمي بايلانىس ورناعان. وكىنىشكە قاراي, زاڭعار تۇلعا جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولدى. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ولىمىنەن كەيىن ساۋد ارابياسى كسرو-مەن اراداعى بايلانىسىن 1990 جىلعا دەيىن ۇزگەنى ءمالىم. 2006 جىلى قازاقستاندىق ديپلومات تايىر مانسۇروۆتىڭ ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەگى ساۋد ارابياسىندا اراب تىلىندە 10 مىڭ دانامەن باسىلىپ شىققان.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ رەسمي ساپارى اياسىندا ءدىن يسلامنىڭ كىندىگى سانالاتىن ەلگە كەلگەننەن كەيىن, ارينە, مەككە مەن مەدينەگە قاجىلىق ساپار ماسەلەسى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون بولار. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى مادەني, رۋحاني, گۋمانيتارلىق بايلانىستا وسى قاسيەتتى جەرگە قاجىلىق ساپار جاساۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. جىل سايىن قاجىلىق ساپارعا باراتىن بىرنەشە ميلليون ادامنىڭ ىشىندە 10 مىڭعا تارتا جەرلەسىمىز بايتوللاعا باس ءيىپ قايتاتىنىن ايتا كەتەيىك.
ەكى جىل بۇرىن ساۋد ارابياسى قاجىلىق مينيسترلىگى مەن قازاقستان مۇسىلماندارى وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ بىرنەشە قالاسىنان جيدداعا تىكەلەي اۋە رەيستەرى اشىلعان-دى. بۇرىن تۇركيانىڭ, ساۋد ارابياسىنىڭ اۋەجايلارىنا ايالداپ, تالاي ساعات سارسىلىپ وتىراتىن ساپارشىلاردىڭ قاجىلىق پارىزىن وتەۋى وسىلايشا اجەپتاۋىر جەڭىلدەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە جۇزدەگەن قازاقستاندىق ءبىلىم الۋدا. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق كىتاپحاناسى مەن يسلام زەرتتەۋ ينستيتۋتى اراسىندا, ەكى ەلدىڭ باسقا دا مەكەمەلەرىنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس ورناعان.
ەلۋدەن استام مەملەكەت ليدەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان سامميت بارىسىندا ساۋد ارابياسى تاراپى وسىنداي تاريحي مانگە يە جيىندى ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەنىن مارتەبە سانايتىنىن جەتكىزدى. ەر-رياد وسى جيىن ارقىلى كورولدىكتىڭ ايماقتاعى جانە الەمدەگى ىزگىلىكتى جاقتاۋشى ءىرى كۇشكە يە ەكەندىگىن پاش ەتۋگە ۇمتىلدى دەۋگە بولادى. وسى ارقىلى كورولدىك حالىقارالىق ارىپتەستەرىمەن اراداعى ۇنقاتىسۋدى ودان ءارى دامىتىپ, ءتيىمدى بايلانىستاردىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلۋىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى