الەمدىك يادرولىق ەنەرگەتيكا قاجەتىنىڭ 39 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەلىمىزدە وتكەن جىلى 24 700 توننا ۋران وندىرىلگەن, بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 76 پايىزعا كوپ. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 12 كاسىپورىن ۋران وندىرىسىمەن شۇعىلدانادى, ولاردىڭ 11-ءى فرانتسيا, كانادا, جاپونيا, قحر, رەسەيمەن سەرىكتەستىكتە قۇرىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىندار. وندىرىلگەن ۋراننىڭ بارلىعى قىتاي, ەۋروپا, ءۇندىستان, اقش جانە كاناداعا ەكسپورتتالادى. قازاقستانداعى ۋران قورىنىڭ 87 پايىزدان استامى جەراستى ۇڭعىمالى شايمالاۋ ادىسىمەن يگەرۋگە جارامدى. بۇل تەحنولوگيانى ماگاتە كەن ورنىن يگەرۋدىڭ ەكولوگيالىق ەڭ تازا ءارى ءتيىمدى ءادىسى دەپ تانىعان. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, 2015-2016 جىلدارى 12 ۋران ءوندىرۋشى كاسىپورىننىڭ كەڭسەلەرى الماتىدان ۋران وندىرىلەتىن وڭىرلەرگە – قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا قونىس اۋدارعان, ناتيجەسىندە ايماق بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق تولەمدەرىنىڭ كولەمى 10 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. كاسىپورىندار جۇمىس باستاعالى بەرگى ۋاقىت ىشىندە 38 ملرد تەڭگەلىك الەۋمەتتىك جوبالار قۇرىلىسىن قارجىلاندىرعان. وسىنشاما الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعانداردىڭ اراسىندا ءوزى تۋىپ-وسكەن سوزاق اۋدانىنداعى شۋ اۋىلى دا بار. ءيا, ۋران ءوندىرۋشى كومپانيا مۇنىڭ اۋىلىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ, جىلدار بويعى كۇردەلى ماسەلەنى شەشىپ بەردى ەمەس پە؟ ال اۋدان كولەمىندە ۋران ءوندىرۋشى كومپانيا كومەگىمەن شەشىمىن تاپقان الەۋمەتتىك ماسەلە دە از ەمەس. اۋىلى ەسىنە تۇسكەن ع.نۇرمانوۆ وتكەن جىلدارعا وي جۇگىرتىپ, تەرەزەدەن سىرتقا كوز سالدى. ونەگەلى اتا-انانىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الىپ وسكەن مۇنىڭ جادىندا « ۇلىم, ادال بول, ەڭبەك ەتسەڭ جامان بولمايسىڭ» دەگەن اكە ءسوزى ساقتالىپ قالىپتى. قارشادايىنان ەڭبەكتەنىپ, قيىندىقتان قايمىقپاي وسكەن بوزبالا اكە جولىن قۋىپ, زووتەحنيك بولعىسى كەلدى. شۋدىڭ بويىندا ورنالاسقان اۋىلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە جاراپ تۇرعانى دا ءتورت ت ۇلىك ەدى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مامانىنا سۇرانىس بولۋى زاڭدىلىق. تەرىسكەي الاتاۋى مەن قىرعىز الاتاۋىنان باستاۋ الاتىن شۋ وزەنىنىڭ ماڭىزىن ەڭ اۋەلى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاقسى بىلەدى. وزەن بويلاي قونىس تەپكەن شۋ, تاستى, جۋانتوبە, سوزاق, قاراتاۋ, قاراعۇر سىندى التى اۋىلدىڭ كاسىبى – مال شارۋاشىلىعى. مال ازىعىن دايىندايتىن سوياۋلى ءشوپتىڭ باسىم بولىگى وزەن سۋى جايىلعان جەرلەردەن دايىندالادى. ءيا, سول ءبىر جىلدارى شارۋاسى ورلەپ تۇرعان شۋ كەڭشارىنىڭ جاس وركەنى سارىاعاشتاعى زووۆەتتەحنيكۋمعا تۇسكەن. الايدا, مال دارىگەرى بولۋ بۇعان بۇيىرماپتى. وداق تاراپ, شارۋاشىلىقتىڭ بەرەكەسى كەتتى. كۇنكورىسكە جارار دەگەن مالدىڭ قۇنىن «بارتەر» دەگەن بالەكەت تىم قۇنسىزداندىرىپ جىبەردى. جاستار جۇمىس ىزدەپ قالاعا قاراي اعىلدى. كەڭشاردىڭ دۇنيەسى بولىسكە ءتۇسىپ, اركىم ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە كىرىستى. زووتەحنيك ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. ءتىپتى, اۋىلداعى ءۇيىن بۇزىپ اكەتكەندەر بولدى. شۋ كەڭشارى جول تورابى ەمەس, ەڭ شالعايداعى اۋىل. بۇل دا قالاعا كەلىپ تابىلعان جۇمىستى ىستەپ جۇرگەنىندە شاقىرۋ كەلىپ, اسكەري مىندەتىن اتقارۋعا اتتاندى. ازاماتتىق بورىشىن وتەپ كەلە سالىسىمەن وتاۋ قۇردى. وتباسى تىرشىلىگىن تۇزەۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلىپ, وقۋدىڭ كەيىنگە قالعانى دا سول شاق. ءيا, «ەرىنبەي ەڭبەك ەتسەڭ جامان بولمايسىڭ» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن, ومىردەن ەرتە وتكەن اكەسى جابىقباي ايتقانداي, بار قيىندىقتان ەڭبەكقورلىعى الىپ شىقتى. قارا جۇمىستان قاشپادى. ۇل-قىزدارىن قاتارىنان كەم قىلمادى. ۋاقىت وتە ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى دا جاقسارا باستادى. سول ءبىر كەزەڭ تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. 25 جىل بۇرىن كسرو-نىڭ قيراندىسىنان شىعىپ, ءوز جولىمىزدى قالاي باستاعانىمىز جادىمىزدا تۇر. سول كەزدە ءبىزدىڭ بۋىن ىرگەتاسىنان باستاپ قولعا الىپ, الەم كارتاسىندا بولماعان جاڭا مەملەكەت قۇردى. جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىز بىرلەسىپ, سول كەزدە ەلىمىزدى كۇيرەۋگە, ازامات سوعىسىنا, ەكونوميكالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراتپاعانىمىز مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن. عابيتتىڭ ويىن قاسىنداعى جىگىتتىڭ اڭگىمەسى ءبولىپ جىبەردى. ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ جاتقان ساپارلاسى الدەكىمگە تاپسىرما بەرۋدە. اڭگىمەسىنە قاراعاندا وبلىس ورتالىعىنان جەر الىپ, جەكە ءۇي سالىپ جاتقانعا ۇقسايدى. سونىڭ شارۋاسىن پىسىقتاپ, كۇيگەن كىرپىشتى قايدان جانە قانشا الۋ كەرەكتىگىن ايتۋدا. ءيا, قازىر وزىمەن بىرگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «ورتالىق مىڭقۇدىق» كەن ورنىندا جەراستى ۇڭعىلاپ شايمالاۋ ءادىسى ارقىلى ۋراندى ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن «ورتالىق» ءوندىرۋشى كاسىپورىن» جشس-ىندە جۇمىس ىستەيتىن جاستاردىڭ كوبى جەكە ءۇي تۇرعىزىپ, تۇرمىسىن جاقسارتا تۇسۋدە. ەندى بىرەۋلەرى جەكە كولىكتى بولىپ, اتا-انالارىنا كومەكتەسۋدە. ويتپەگەندە شە, تۇراقتى جۇمىسى, قوماقتى تابىسى بار. مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە قوسىمشا سىياقى تولەنەدى. جۇمىس ىستەۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ءار جۇمىسشىنىڭ دەنساۋلىعى دا باسشىلاردىڭ باقىلاۋىندا. قاجەت بولسا ەمدەلەدى, دەمالادى. ءجيى وتكىزىلەتىن مادەني, سپورتتىق شارالاردان قالمايدى. جاسىراتىنى جوق, جاستارىمىزدىڭ دەنى جۇمىسشى ماماندىقتارىنان قاشقاقتاپ, زاڭگەر, قارجىگەر سيياقتى كاسىپتى نەمەسە كۇزەت, تاكسيشى سيياقتى جەڭىل-جەلپى جۇمىستى قالايتىن بولعان. ۇل-قىزدىڭ ءبارى جوعارى وقۋ ورنىنا تالپىنادى, گرانتقا تۇسە الماسا, قىرۋار اقشا شىعىنداپ, اقىلى بولىمدە وقيدى. قولىنا ديپلوم الىپ, جۇمىس تابا الماي كوشە كەزىپ جۇرگەندەر قانشاما؟ ال بۇلار جۇمىسشى ماماندىعىن قوش كوردى. «ەڭبەك ەتپەگەن ادام ءىشىم-جەمگە جارىمايدى, ەڭبەكتەنگەن ادام ءىشىپ-جەمنەن تارىلمايدى», دەيدى حالىق دانالىعى. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىق دانالىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, سانالى ادامدارعا ساۋلە تۇسىرەردەي ەتىپ تۇجىرىم جاساپ بەردى. «الەمنىڭ ءامىرشىسى – ەڭبەك. تەك ەڭبەكپەن عانا جەمىس ونبەك, تەك ەڭبەك قانا بار قيىندىقتى جەڭبەك», دەپ جۇرتتى, ونىڭ ىشىندە جاستاردى ەل يگىلىگى جولىندا تاباندى ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى. ەڭبەكتىڭ ءمان-ماڭىزىن تۇسىنگەن, وزىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە وندىرىستە وقىپ, تەحنيكالىق ماماندىق الۋدا. ديپلومدى جاستار دا وسى ارادا وسەمىز دەگەن ۇمىتتە. قازىرگى تاڭدا 2011 جىلدان باستاپ «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق كاسىپورىندارىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن, 500-دەن استام قىزمەتكەرى بار سەرىكتەستىك جوعارى بىلىكتى مامانداردان قۇرالعان شتاتقا يە. جۇمىسشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى سول سوزاق اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى. تابىس تا ماڭداي تەرمەن كەلەدى. بۇلاردىڭ جۇمىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, قيىندىعى بار. قىسى سۋىق, جازى ىستىق, قۋاڭ, اڭىزاقتى اۋماقتا ورنالاسقان كەن ورنىندا جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. توزىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى. ءيا, وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ع.نۇرمانوۆ ۋران وندىرىسىنەن سىرتتاي حاباردار بولاتىن. كەن الاتىن پوليگونداعى العاشقى جۇمىس كۇندەرى دە ەسىندە. جەراستى ۇڭعىلاپ شايمالاۋ ءادىسى ارقىلى ۋراندى ءوندىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن سەرىكتەستىككە گەوتەحنولوگيالىق ۇڭعىمالار وپەراتورى بولىپ ىسكە كىرىسكەن مۇنىڭ مىندەتىن العاش ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتكەن مۇحيت سەيداليەۆ بولاتىن. بۇگىندە ول قىزمەتتە ساتىلاپ جوعارىلاپ, ۋچاسكە باستىعى بولدى. بارلىق جاعدايدى جاساپ, ۇنەمى قامقورلىق تانىتىپ جۇرەتىن كەن ورنىنىڭ باستىعى يساحان ەسەنباەۆقا دا جۇمىسشىلاردىڭ ايتار العىسى كوپ. ع.نۇرمانوۆتىڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءمىنسىز ورىنداپ, ءوندىرىس ورنىنىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەنىنە دە سەگىز جىلدان اسىپتى. ءبىر اۋىسىمدا جۇمىسقا كىرىسەتىن ءوزى سەكىلدى 15 وپەراتور 200-300 مەتر ارالىقتا ورنالاسقان «ۋپ ي رر» بلوكتارىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. اشىق اسپان استىندا, تىنىمسىز سوعاتىن جەلدى ەلەمەي, اۋا-رايىنىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ جۇمىس ىستەيدى. اۋىسىمنان سوڭ دەمالاتىن جايلى ورىن بار, زامان تالابىنا ساي جابدىقتالعان. سپورتزال, فۋتبول, ۆولەيبول الاڭدارى جانە بار. كەن ورنىنا ارنايى اۆتوبۋس اپارادى. جالپى, ەڭبەك ادامىنا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. بارلىق قىزمەتكەرلەر بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەدى. وسى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ع.نۇرمانوۆ تۇرمىسىن اناعۇرلىم جاقسارتىپ الدى. وبلىس ورتالىعىنان جەكە ءۇي سالدى. جارى حاديشا ەكەۋى ۇل-قىزدارىن وقىتتى, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. ەندى عابيت ەڭبەكتەن قول ۇزبەي, سىرتتاي ءبىلىم الۋدى جوسپارلاپ ءجۇر. ارينە, تەحنيكالىق ماماندىق بويىنشا... وبلىس ورتالىعىنان شىعىپ, بەتپاقدالانى بەتكە الا جۇيتكىپ بارا جاتقان كولىكتەگى كەيىپكەرىمىز عابيت نۇرمانوۆ تا – جۇمىسشى ەكەنىن ماقتان تۇتاتىن ەڭبەك ادامىنىڭ ءبىرى.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»