تاۋەلسىزدىك تۇمارى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «مەملەكەتتىك رامىزدەر – بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ ەگە­مەن­­دى­­گىمىزدىڭ بەرىك نەگىزىنىڭ ءبىرى. ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بى­رىك­تىرۋشى وبرازىن  بىلدىرەدى».

مەملەكەتتىك تۋ – مەملەكەتتىڭ ەگەمەن­دى­گى مەن بىرتۇتاستىعىن بىلدىرەتىن باستى را­مىز­دەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا تۋ ەلدىڭ حال­قىن بىرىكتىرۋ جانە ونى بەلگىلى ءبىر مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمعا سايكەستەندىرۋ مىن­دە­تىن اتقارادى.  تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەم­لەكەتتىك تۋى رەسمي تۇردە 1992 جىلى قا­بىلداندى. ونىڭ اۆتورى – بەلگىلى سۋ­رەت­شى شاكەن نيازبەكوۆ. ەلىمىزدىڭ تۋى – ور­تاسىندا شۇعىلالى كۇن, ونىڭ استىندا قالىقتاپ ۇشقان قىران بەينەلەنگەن تىك ب­ۇرىشتى كوگىلدىر ءتۇستى ماتا. تۋدىڭ سا­بى­نىڭ تۇسىندا تىك جولاق تۇرىندە ۇلتتىق ور­نەك ناقىشتالعان. كۇن, ونىڭ شۇعىلاسى, قى­ران جانە ۇلتتىق ورنەك بەينەسى التىن تۇس­تەس. تۋدىڭ ەنى مەن ۇزىندىعىنىڭ ارا­قا­تىناسى 1:2 بولىپ كەلەدى. گەرالديكا داستۇرىندە ءاربىر ءتۇس بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەدى. مىسالى, اسپان تۇس­تەس كوك ءتۇس ادام بويىنداعى ادالدىق, تا­زا­لىق, سەنىمدىلىك, مىنسىزدىك سياقتى قا­سي­ەت­تەردى بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار, كوك ءتۇس تۇركى مادەنيەتىندە تەرەڭ سيمۆولدىق مان­گە يە. ەجەلگى تۇركىلەر اسپاندى ءتاڭىر-اتا­عا بالاعان, ال ولاردىڭ كوك تۋى ارعى اتا-بابالارعا دەگەن ادالدىقتى بەينەلەدى. قا­زاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىندا ول اشىق اسپاندى, بەيبىتشىلىكتى, يگىلىكتى بىل­­دىرسە, ءتۇستىڭ بىركەلكىلىگى ەلىمىزدىڭ تۇ­تا­س­تىعىن مەڭزەيدى. جالپى, گەرالديكا قاعيداتتارىنا سايكەس, كۇن بايلىق پەن مولشىلىقتى, ءومىردى جانە كۇش-قۋات­تى بەينەلەيدى. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ تۋ­ىن­داعى كۇن شاپاعى داۋلەتتىلىك پەن با­قۋ­اتتىلىقتىڭ سيمۆولى – التىن ماساق پى­شى­نىندە بەرىلگەن.  ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىندە كۇن­نىڭ بەينەلەنۋى ەلىمىزدىڭ جال­پىادامزاتتىق قۇن­دىلىقتاردى قاستەرلەيتىنىن دالەلدەيدى جا­نە مەملەكەتتىڭ جاسامپازدىق كۇش-قۋا­تىن, سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن الەمنىڭ بارلىق ەلىنە اشىق ەكەنىن اي­عاق­تاپ تۇر. ال قىران بەينەسى – كوپتەگەن حا­لىقتاردىڭ ەلتاڭبالارى مەن تۋلارىن­دا ەرتە كەزدەن بەرى قولدانىلىپ كە­لە جاتقان باستى گەرالديكالىق اتري­بۋت­تار­دىڭ ءبىرى. بۇل بەينە ادەتتە بيلىكتىڭ, قى­­راعىلىق پەن مارتتىكتىڭ سيمۆولى رە­تىندە قابىلدانادى. كۇن استىندا قا­لىق­تا­عان بۇركىت مەملەكەتتىڭ كۇش-قۋاتىن, ونىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن, بي­ىك ماقساتتار مەن جارقىن بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسىن تانىتادى. بۇركىت بەي­­­نەسى ەۋرازيالىق كوشپەندىلەردىڭ دۇ­نيە­تانىمىندا ايرىقشا ورىن الادى جا­نە ولاردىڭ تۇسىنىگىندە بوستاندىق پەن ادال­دىق, ورلىك پەن ەرلىك, قۋات پەن نيەت تا­زالىعى ءتا­رىز­دى ۇعىمدارمەن ۇشتاسىپ جا­تادى. التىن بۇر­كىت كەسكىنى جاس ەگەمەن مەم­لەكەتتىڭ الەم­دىك وركەنيەت بيىگىنە دەگەن ۇمتىلىسىن كور­سە­تەدى. مەملەكەتتىك تۋدىڭ سابىنىڭ تۇسىنا تىگىنەن ۇزىنا بويىنا كەسكىندەلگەن ۇلتتىق ور­نەكتەر – ونىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. قازاق ويۋ-ورنەكتەرى – دۇنيەنى كوركەمدىك تۇر­عى­دان قابىلداۋدىڭ حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تال­عامىنا ساي كەلەتىن ەرەكشە ءبىر ءتۇرى. ءتۇر­لى فورمالار مەن جەلىلەر ۇيلەسىمىن تانى­تاتىن ورنەكتەر حالىقتىڭ ىشكى الەمىن اشىپ كورسەتەتىن مانەرلى كوركەمدىك قۇرال بولىپ سانالادى. تۋدىڭ سابىن جاعالاي سالىنعان ۇلتتىق ورنەكتەر قازاقستان حال­قىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن سيم­ۆولدىق تۇرعىدا بەينەلەيدى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبا دا – مەملەكەتتىڭ باس­تى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. ەلتاڭبا («گەرب») تەر­مينى نەمىستىڭ «erbe» (مۇرا) دەگەن سوزى­نەن شىققان. مەملەكەتتىڭ مادەني جانە  تا­ريحي ءداستۇرىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق ءما­نى بار ۇيلەسىمدى پىشىندەر مەن زاتتاردىڭ مي­راستىق ەرەكشەلىك بەلگىسىن بىلدىرەدى. قازىرگى قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن قولا ءداۋىرىنىڭ كوشپەندىلەرى كەيىن گرافيكالىق ۇعىمى «تاڭبا» دەپ اتالعان ەرەكشە سيمۆول ارقىلى وزدەرىن تانىتقانىنا تاريح كۋالىك ەتىپ وتىر. العاش رەت بۇل تەرمين تۇرىك قاع­ا­ناتى تۇسىندا قولدانىلا باستاعان. قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى 1992 جىلى رەسمي تۇردە قابىلداندى. ونىڭ اۆتورلارى – بەلگىلى ساۋلەتشىلەر جانداربەك مالى­بەكوۆ پەن شوت-امان ءۋاليحانوۆ. مەم­لەكەتتىك ەلتاڭبامىز دوڭگەلەك نىسان­دى بولىپ كەلەدى. بۇل – ۇلى دالا كوشپەندىلەرى اي­رى­قشا قاستەر تۇتقان ءومىر مەن ماڭ­گى­لى­ك­تىڭ سيمۆولى. ەلتاڭبانىڭ ورتالىق گە­را­لديكالىق ەلەمەنتى – كوگىلدىر ءتۇس ايا­سىن­داعى شاڭىراق بەينەسى. شاڭىراقتى اي­نالا كۇن ساۋلەسى سەكىلدى تاراعان ۋىقتار شان­­­شىلعان. شاڭىراقتىڭ وڭ جاعى مەن سول جاعىنا اڭىزدارداعى قاناتتى پى­راقتار بەينەسى ورنالاستىرىلعان. جو­عار­ى بولىگىندە – كولەمدى بەس بۇرىش­تى جۇل­دىز, ال تومەنگى بولىگىندە «قازاق­ستان» دە­گەن جازۋ بار. جۇلدىزدىڭ, شا­ڭىراق­تىڭ, ۋىقتاردىڭ, اڭىزدارداعى قا­ناتتى پى­راقتاردىڭ بەينەسى, سونداي-اق, «قا­زاقستان» دەگەن جازۋ التىن تۇستەس. كوك كۇمبەزىن ەسكە سالاتىن جانە ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى باستاۋىنىڭ ءبىرى بوپ سانالاتىن شاڭىراق – كيىز ءۇيدىڭ باستى جۇيە قۇراۋشى بولىگى. شاڭىراق بەينەسى – ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتاردىڭ ور­تاق قونىسىنىڭ, ءبىرتۇتاس وتانىنىڭ سيم­ۆولى. شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى مەن بە­رىكتىگى ونىڭ بارلىق ۋىقتارىنىڭ سە­نىم­دىلىگىنە بايلانىستى. ال قاناتتى تۇلپارلار مەملەكەتتىك ەل­تاڭباداعى وزەكتى گەرالديكالىق ەلەمە­نت بولىپ سانالادى. سەبەبى, باعزى زامانداعى تۇل­پار بەينەسى باتىلدىقتى, سەنىمدىلىكتى جا­نە ەرىك كۇشىن تانىتادى. پىراقتىڭ قاناتى قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى حال­قى­نىڭ قۋاتتى جانە وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى عاسىرلار بويعى تىلەگىن اڭعارتادى. ولار – شىنايى وي-ارمان مەن ۇدايى جەتىلۋگە جانە جاسامپاز دامۋعا ۇمتىلىستىڭ كورىنىسى. سونىمەن بىرگە, ارعىماقتىڭ التىن قاناتتارى التىن ماساقتى ەسكە سالادى, قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ­بەك­سۇيگىشتىگىن جانە ەلىمىزدىڭ ماتە­ري­الدىق يگىلىگىن تانىتادى. وتكەن عاسىرلاردا ءمۇيىز كوشپەندىلەردىڭ تا­بىنۋشىلىق عۇرىپتارىندا, سونداي-اق, ول جاۋىنگەرلىك تۋدىڭ ۇشىنا ورناتۋ ءۇشىن پايدالانىلعان. كوكتىڭ سىيىن, جەردىڭ يگىلىگىن, جورىقتىڭ جەڭىسىن ء ارتۇرلى جانۋارلاردىڭ ءمۇيىزى ارقىلى بەينەلەۋ كوپتەگەن حالىقتاردىڭ سيمۆولدىق كوم­پوزيتسيالارىندا ەلەۋلى ورىن الدى. سون­دىقتان, مولشىلىق اكەلەتىن ءمۇيىزى بار قاناتتى تۇلپار سەمانتيكالىق جانە تا­ريحي ءتۇپ-تامىرى تەرەڭ ماڭىزدى تيپو­لو­گيالىق وبراز بولىپ سانالادى. ەل­تاڭ­باداعى تاعى ءبىر دەتال – بەس بۇ­رىش­تى جۇلدىز. بۇل سيمۆولدى ادامزات ەجەلگى زاماننان بەرى پايدالانىپ كە­لەدى, ول ادامداردىڭ اقيقات ساۋلەسىنە, بار­لىق يگى اڭسارلارعا جانە ماڭگىلىك قۇن­دىلىقتارعا دە­گەن ۇدايى ۇمتىلىسىن بىل­دى­ر­ەدى. ەل­تاڭ­بادا جۇلدىزدىڭ بەينەلەنۋى قازاق­ستان­­دىقتاردىڭ الەمنىڭ بارلىق حالىق­تا­­رىمەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا نيەتتى ەل بولۋعا  دەگەن تالپىنىسىن بىلدىرەدى. قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جۇرەگى مەن قۇشاعى بەس قۇرلىقتىڭ وكىلدەرى ءۇشىن قاشاندا اشىق ەكەنىن ايعاقتايدى. ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگىزگى ءتۇس – التىننىڭ ءتۇسى. بۇل – بايلىقتىڭ, ادىل­دىك­تىڭ جانە كەڭپەيىلدىلىكتىڭ سيمۆولى. سو­نىمەن قاتار, كوگىلدىر اسپان تۇستەس تۋ­دىڭ ءتۇسى التىننىڭ تۇسىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, اشىق اسپان, بەيبىتشىلىك جانە باقۋات تىر­شىلىك ۇعىمدارىن تانىتىپ تۇر. مەملەكەتتىك ءانۇران (گيمن) دا – مەم­لە­كەت­تىڭ باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. گرەكتىڭ «gimneo» سوزىنەن شىققان «گيمن» تەرمينى «سال­تاناتتى ءان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. گيمن ەل ازاماتتارىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك-سايا­سي تۇرعىدان توپتاستىرىپ, ەتنومادەني تۇر­عىدان تەڭدەستىرۋ ءۇشىن نەگىزگى مانگە يە ماڭىزدى دىبىستىق ءرامىز سانالادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا ەلىمىزدىڭ مەم­ل­ەكەتتىك ءانۇرانى ەكى رەت – 1992 جانە 2006 جىلدارى بەكىتىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, 1992 جىلى قازاقستاننىڭ مۋزىكاسى مەن ما­تىنىنە بايقاۋ جاريالاندى. بايقاۋ قو­رىتىندىسى بويىنشا قازاق كسر گيمنى­نىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسىن ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى گيمنىنىڭ مۋزىكاسىنىڭ اۆتورلارى مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جانە لاتيف حا­مي­دي بولدى. سونىمەن قاتار, ۇزدىك ماتىنگە جا­ريالانعان بايقاۋدا اۆتورلار ۇجىمى, بەل­گىلى اقىندار مۇزافار الىمباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ جانە جادىرا دارىباەۆا جەڭىپ شىقتى. ەلدىڭ دىبىستىق ءرامىزىنىڭ تانىمال­دى­عىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2006 جىلى جا­ڭا مەملەكەتتىك ءانۇران قابىلداندى. ونىڭ نە­گىزى رەتىندە حالىقتىڭ اراسىندا كە­ڭى­نەن تانىمال «مەنىڭ قازاقستانىم» پات­­ري­وت­تىق ءانى تاڭداپ الىندى. ول ءاندى ءشامشى قالداياقوۆ 1956 جىلى اقىن جۇ­مە­كەن ناجىمەدەنوۆتىڭ سوزىنە جازعان بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ انگە مەملەكەتتىك گيمن جوعارى مار­تەبەسىن بەرۋ جانە اناعۇرلىم سالتا­نات­تى شىرقالۋى ءۇشىن مۋزىكالىق تۋىن­دى­نىڭ باستاپقى ءماتىنىن وڭدەدى. ءسويتىپ, قازاقستان پارلامەنتى 2006 جىلى 6 قاڭ­تار­دا پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىن­دا «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» جارلىققا ءتيىس­تى تۇزەتۋ ەنگىزىپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا مەم­لە­كەت­تىك ءانۇرانىن بەكىتتى. * * * مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلىمىزدىڭ تاۋ­ەل­سىزدىگى مەن دەربەستىگىن بۇكىل الەمگە جاريا ەتۋشى جانە مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەنى, بۇ­­گىنى مەن بولاشاعى اراسىنداعى سا­باق­تاس­تىقتىڭ جارقىن بەينەسى. حالقى­مىز­دىڭ اسقاق رۋحىن, ۇلتتىق سالت-ساناسىن, قاھارماندىعى مەن دانالىعىن, ارمان-تىلەگىن جەتكىزەتىن ەرەكشە قۇندى بەلگىلەر. بۇ­گىندە ۇلتتار مەن ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ نا­عىز وزەكتى ماسەلەلەرى ساياسات پەن ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس سالالارىمەن ەمەس, ول ۇلتتىڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ تا­بىلاتىن ۇلتتىڭ نىشاندارىمەن دە تىعىز باي­لانىستى. دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, رامىزدەر تاريحى العاشقى قوعامداعى سيمۆول-توتەمگە تابىنۋدان باس­تاپ, كەيىن تۇركىلەر داۋىرىندەگى كوك بورىگە تا­بىنۋ, ورتا عاسىرداعى حاندىقتار مەن پات­شالىقتاردىڭ تاڭبالارى مەن جالاۋ­لا­رى جانە تەڭگەلەرىندەگى ايشىقتى بەل­گى­­لە­رىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن كورۋگە بو­لادى. قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ مەم­لە­كەتتىك رامىزدەرى ونىڭ بەتكە ۇستار قۇ­جا­تى سيا­قتى بىرەگەي نەگىزدەرى مەن سالت-ءداس­تۇرىن اي­قىنداپ بەرەدى. وسى ىسپەن اينالى­ساتىن سا­راپشى-ماماندار مەملەكەتتىك بي­لىك­تىڭ را­مىزدەرى كەز كەلگەن ەلدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن تۇجىرىمداماسى – ۇلتتىق يدەيادا كورىنىس تابۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى.  رامىزدەر بوي­ىنشا ەلىمىزدى تانۋعا, ونى بۇكىل الەم جۇرت­شىلىعىنا تانىتۋعا بولادى. ويت­كەنى, ولار­دا حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن تاري­حى, ارعى-بەرگى مادەنيەتى جاتىر. سول سەبەپتەن دە رامىزدەرگە دەگەن قۇرمەت وتانسۇيگىشتىك سەزىمنىڭ باستاۋ كوزى بولماق. مەملەكەتتىك رامىزدەردى رەسمي تۇردە قولدانۋدىڭ ءتارتىبى ەل كونستيتۋتسياسىندا بەل­گىلەنگەن. مىنە, بۇل مەملەكەتتىك را­مىز­دەردىڭ مارتەبەسى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.  تاريحي مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر مەم­لەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ اسا ىج­داعاتتىلىقپەن قولعا الىنعانىن كور­سە­تەدى. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلىپ, سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى ەرىك اسانباەۆ جەتەك­شى­لىك ەتكەن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ تال­قى­لاۋىنا تۋدىڭ – 1200, ەلتاڭبانىڭ – 245, ءانۇراننىڭ 750 نۇسقاسى ۇسىنىلعان ەكەن.  بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىز­دە­رى بۇكىل الەمگە كەڭىنەن تانىلدى. قازاقستاندى وسى رامىزدەرىمىز ارقىلى حا­لىقارالىق قوعامداستىق تولىق مويىندادى. اسپانكوك ء تۇستى تۋىمىز بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ الدىندا جانە قازاق­ستان­­نىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرى مەن وكىل­دىكتەرى ورنالاسقان عيماراتتاردا جەل­بىرەپ تۇر. الەمدىك سپورت جارىستارىند­ا ەلىمىزدىڭ وليمپيادا چەمپيوندارى ءانۇرانىمىزدى شىرقاپ, تۋىمىزدى بيىكتەردەن كورسەتىپ ءجۇر. مىنە, بۇل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, دەربەستىگىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى, ناقتى مىسالى.

ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»