وسى تۇستا اكادەميك ءا.قايداردىڭ باستاماسى ەسكە تۇسەدى. ويتكەنى, ول ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن تۇڭعىش كوتەرىپ ەدى. تاريح تەپەرىشى مەن بيلىك وكتەمدىگىن كوپ كورگەن – وسى ۇلتتىق جازۋىمىز. تۇمشالانىپ قالعان سانامىزدىڭ تۇكپىرىنەن ءتول دىبىستارىمىزدى ارشىپ الىپ, ەملە-ەرەجە قۇراستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جازۋ دەگەندى تەك ءارىپ جيىنتىعى دەپ قاراماۋ كەرەك. جازۋ ءالىپبي, تاڭبا جانە ەملە-ەرەجەدەن قۇرالادى. دىبىس – ۇلت ءتىلىن وزگە تىلدەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن ايعاق; تاڭبا سول دىبىستىڭ قورعانىش-قاۋىزى; ەملە-ەرەجە – دىبىستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءسوز ەتىپ تۇراتىن دانەكەر. كەز كەلگەن اۋقىمدى شارا, ول ەكونوميكالىق شارا بولسىن, الەۋمەتتىك شارا بولسىن, ەلدى ءبىر سەرپىلتپەي قويمايدى. ونداي شارانىڭ جاقتاۋشىلارى مەن قارسىلاستارى بولادى. بۇل ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىنە دە قاتىستى. قازاق زيالىلارىن ء«الىپبي ايتىسىمەن» تاڭعالدىرا المايسىڭ. قايتكەن كۇندە دە ارابتان لاتىنعا, لاتىننان كيريلل جازۋىنا كوشكەندەگى بۇرىنعى دالەل-دولبارلارعا تىڭ ۇسىنىس قوسىلا قويادى دەپ ويلامايمىز. ويتكەنى, بار-جوقتىڭ ءبارى بۇعان دەيىن, سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى-اق ورتاعا سالىنعان. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ ى, ءى, ۇ, ءۇ ء تارىزدى ءتول دىبىستارىن ىسىرىپ تاستاپ, ورىس ءتىلىنىڭ ي, ۋ, يا, يۋ ارىپتەرىن ءتول سوزدەرىمىزدىڭ جازىلىمىنا ەنگىزگەنىمىز بار. ونىڭ «جەمىسىن» كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەرىپ جەپ وتىرمىز: ورىستاقى ورفوگرافيامەن وسكەن ۇرپاققا ءتول دىبىستىڭ ايتىلىمى بەيتانىس كورىنەتىن بولدى. تىپتەن, ءتىل ماماندارىنىڭ اراسىنان ورىس ءتىلىنىڭ ي, ۋ ءتارىزدى كىرمە «جەتىستىكتەرىنەن» ايرىلعىسى كەلمەيتىندەر تابىلىپ جاتىر. ولار قازىرگى مي, كي, سۋ, تۋ دەگەن جازۋىمىزدى لاتىن نەگىزىندە mi, ki, tu, su دەپ جازۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەگەر قازاقتىڭ مىي, كىي, سۇۋ, تۇۋ دەگەن سوزدەرىن قايتادان mi, ki, tu, su دەپ قازاق ءسوزىنىڭ ءتۇبىر, بۋىن, مورفەم ايتىلىمىن بۇزىپ جازاتىن بولساق, وندا ءالىپبي اۋىستىرماي-اق ورىس جازۋىندا قالا بەرگەننەن ايىرما جوق. لاتىنعا قارسى ماماندار «42 ارىپتەن ايىرىلىپ قالامىز, سول ارقىلى كەز كەلگەن ءسوزدى جازا بەرەتىن ەدىك» دەگەندى العا تارتادى. ەشبىر عىلىمي جۇرتشىلىق ءالىپبي سانىنىڭ (قۇرامىنىڭ) كوپتىگىن ايتىپ ماقتانبايدى. ءارىپ سانى كوپ بولدى دەگەن ءسوز – ول ءتىلدىڭ الىپبيىندە ءبىر كەمشىلىك بار دەگەن ءسوز. ءارىپ سانى نەعۇرلىم از بولسا, ول سولعۇرلىم جەتىلگەن ءالىپبي بولىپ سانالادى. كىرمە دىبىستارعا بولا جاڭا تاڭبا الۋ دەگەن تەك بۇرىنعى كەڭەس قۇرامىنداعى تۇركى رەسپۋبليكالارىندا عانا بولدى, ولاردىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. ءالىپبي اۋىستىرۋدى بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ تىلىنە نە جازۋىنا قارسىلىق دەپ تۇسىنبەي, قازاق ءتىلىنىڭ جازۋىنا رەفورما جاساۋ دەپ باعالاۋ كەرەك بولادى. قازاق جازۋىنا جاسالار رەفورمانى ءتىل بۇزار ەملە-ەرەجەلەردەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر امالى دەپ ءتۇسىنىپ وتىرمىز. سوندىقتان, ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى دەگەندە, ورىستىڭ ءتىلىن ەمەس, ونىڭ توركىنى بولەك ەملە-ەرەجەسىنىڭ تۋىستىعى بولەك قازاق تىلىنە ورىنسىز تىقپالانعاندىعىن ايتامىز. ورىس ءالىپبيىن ورىس ءتىلىنىڭ ەملە-ەرەجەسىمەن قوسا العاندىقتان, قازاق ءسوزىنىڭ ايتىلىم ۇلگىسى سول جازۋ كەلگەن ءتىلدىڭ قانجىعاسىندا كەتكەنى راس. بۇل – عىلىم دالەلدەپ, تاريح كورسەتىپ وتىرعان جاي. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ, تىپتەن, جاس ۇرپاق قانا ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ دە ءتىلى بۇزىلىپ بارادى. مىسالى, مەكتەپتەن باستاپ «مىناۋ – ي» دەپ, ورىس تىلىندەگىدەي جىڭىشكە ايتقىزىپ ۇيرەتىپ, سونان سوڭ جارتىكەش ەملەگە سۇيەنىپ, قازاق ءسوزىن مي دەپ جازىپ قويامىز. ءسويتىپ, قازاقتىڭ ىي, ءىي دەگەن دىبىس تىركەسىن ورىستىڭ ي دەگەن داۋىستى تاڭباسىنا بايلاپ بەرىپ, مي دەپ جازىپ, كەيىنگى ۇرپاقتى مىي دەپ ايتقىزا الماي الەك بولىپ كەلەمىز. وسىدان كەيىن بالانىڭ قازاقتىڭ مىي دەگەن ءسوزىن مي دەپ جىڭىشكە ايتپاسقا امالى جوق. كەز كەلگەن قازاق ءتىلى وقۋلىعىنىڭ بەتىن اشىڭىزشى. قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان دىبىستارى دەپ 7-8 ءارىپتى ءبولىپ قويادى. سوندا نە, وزگە دىبىستاردىڭ ءبارى قازاقتىكى ەمەس پە؟ قازاق دىبىستارىن وسىلاي بولەكتەۋدىڭ ءوزى شاكىرت ساناسىن تۇمشالاپ, ەسەيگەندە ماڭگۇرت قىلادى. ءسويتىپ, 26 (28) دىبىسىمىزدىڭ ءبارىنىڭ دە ءوزارا تىركەسىم ەملە-ەرەجەلەرى مۇلدەم بولەك ەكەندىگى نە ءتىل ماماندارى – ءبىزدىڭ سانامىزعا جەتپەي-اق قويدى, نە وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ قاپەرىنە ىلىنبەي-اق قويدى. ءتىل ىشكى تابيعي زاڭدىلىقتارعا تەلىنگەندە عانا جۇيەلى جازۋ شىعادى. كيريلليتسانى جاقتاۋشىلاردىڭ تاعى ءبىر دايەگى – بۇرىنعى جازبا مۇرالارىمىزدان ايرىلىپ قالامىز دەگەن قاۋىپ. كيريلل جازۋىن بۇگىن-ەرتەڭ ەشكىم ءوشىرىپ تاستايىن دەپ وتىرعان جوق. ەلباسىمىز ايتقانداي, كيريلل جازۋى لاتىن جازۋىمەن ءبىراز جىل قاتار جۇرەدى. وقۋلىقتار جىل رەتىمەن بىرتە-بىرتە لاتىن جازۋىنا كوشىرىلىپ وتىرادى. ادەبي شىعارمالار مەن كوپشىلىك عىلىمي ەڭبەكتەر دە سول رەتپەن جاڭا جازۋعا اۋىسادى. بۇرىنعى جارىق كورگەن ماڭىزدى دەگەن شىعارمالارىمىزدىڭ مانسىزدەرى وزىنەن ءوزى ءتۇسىپ قالادى. قازىرگى ۇرپاق كەم دەگەندە جارتى عاسىر كيريلدى ۇمىتپايدى, ەندەشە جازبا مۇرالارىمىز وقىلماي قالادى دەپ ۋايىمداۋعا نەگىز جوق. ونىڭ ۇستىنە بولاشاق ۇرپاقتى ءۇش ءتىلدى ەتىپ تاربيەلەۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك شاراعا اينالىپ وتىر. سول ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرى ورىس ءتىلى بولىپ قالا بەرەدى. وركەنيەتتى ەلدەردە كوپ ءتىل ءبىلۋ – كاسىبي جەتىستىك بولىپ سانالادى. وسى جاعداي بىزگە دە كەلىپ جەتتى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى وقىلماي قالادى دەگەن دە كۇمان بار. ءالىپبي ماسەلەسىنە قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەل ۇستىندە ءبىر جازۋشىمىز «وقىلاتىن شىعارما قاي الىپبيمەن جازىلسا دا وقىلادى, وقىلمايتىن شىعارما قاي الىپبيمەن جازىلسا دا وقىلمايدى, سوندىقتان وقىلاتىن شىعارما جازىڭدار» دەپ قىسقا قايىرىپ ەدى. جازۋ اۋىستىرۋدىڭ شىعىنى بار ەكەنى راس. الايدا, شىعىننىڭ دا شىعىنى بار. بىرىنشىدەن, لاتىن الىپبيىنە قارسىلار كىتاپ باسۋدىڭ, وقۋلىق شىعارۋدىڭ شىعىنىن العا تارتادى. سوندا نەمەنە, لاتىن الىپبيىنە وتپەسەك, كىتاپ باسپاي, وقۋلىق شىعارماي وتىرامىز با؟ سوندا كيريلشە قايتا باسۋعا شىعىن كەتپەيدى دە, لاتىنشا جاڭادان باسقاندا شىعىننىڭ استىندا قالامىز با؟ قاعاز شىعىنى, بوياۋ شىعىنى, جۇمىس كۇشى, ت.ب. جايتتاردى كيريلدە قالساق تا, لاتىنعا وتسەك تە باستان وتكەرەمىز. ەندەشە, بۇل باعىتتاعى شىعىندى لاتىننىڭ شىعىنى دەپ ەسەپتەمەۋ كەرەك. سوندا قالاتىنى – مامانداردى لاتىنعا يكەمدەپ, قايتا دايىنداۋ ماسەلەسى عانا. مۇعالىمدەر ءۇشىن ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتتارى بار. مەكتەپتەردىڭ ءوزى لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەتۋدىڭ وشاعىنا اينالادى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن جەكەمەنشىك كاسىپورىنداردىڭ ءوز مۇمكىنشىلىگى بار. اقىلى-اقىسىز ءتىل ۇيرەتەتىن ورتالىقتار دا قاراپ جاتپايدى. جالپى, لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەنۋگە كوپ جىلدار كەرەك دەگەنگە ءوز باسىمىز سەنبەيمىز. بەرىسى ءۇش اي, ارىسى جارتى جىل مەرزىمىندە حالىقتىڭ نەگىزى ساۋاتتانىپ بىتەدى. اۋىل ساۋاتسىز قالادى دەۋدىڭ نەگىزى شامالى, اۋىل قالاداعى ءسىز بەن بىزدەن بۇرىن ۇيرەنىپ الادى. كومپيۋتەردىڭ تاپشىلىعىن العا تارتىپ تا كەرەگى جوق. بۇرىن ءوزىمىز ۇركە قارايتىن كومپيۋتەر بۇگىندە بالالاردىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ كەتكەن جوق پا؟ لاتىنعا قارسى ارىپتەستەرىمىز, تىپتەن, مەكەمە ماڭدايشاسىن الماستىرۋدىڭ ءوزىن ۇلكەن شىعىن دەپ دۇرلىكتىرەدى. ءار مەكەمە ءۇشىن ءوز ماڭدايشاسىن الماستىرۋ كوتەرە المايتىن جۇك ەمەس قوي. ونىڭ ۇستىنە جەكەمەنشىك مەكەمەلەر ۇكىمەتتەن قاراجات سۇرامايدى. باسپا ورىندارىن لاتىن الىپبيىنە يكەمدەپ قايتا قۇرۋدى دا داۋرىقتىرىپ كەرەگى جوق. بۇرىنعىداي باتپانداپ قورعاسىن ساپىرىپ, قۇلاقتى تۇندىراتىن تارسىل-تۇرسىل باسپاحانالار قازىر جوق. كومپيۋتەر تەتىگىنىڭ ءبىر عانا بۇراۋىمەن قىرۋار ءىس ءبىتىپ جاتادى. كەز كەلگەن باسپاحانادا لاتىن جازۋىنا بايلانىستى كومپيۋتەر قورى دايىن تۇر. لاتىن جازۋى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ىنتاسىن توقتاتادى دەگەن دە قاۋىپ بار. ءالىپبي تۇرقىنان شوشىپ ءتىل ۇيرەنبەيتىن بولسا, وندا ورىسىڭ دا, قازاعىڭ دا, باسقاڭ دا بالا-شاعاسىمەن قوسىلىپ نەگە قازىر جاپپاي لاتىن جازۋىنداعى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر؟ «شۇكىر» دەۋ كەرەك, قازىر قازاق تىلىنە دەگەن بەتبۇرىس مول. بالاباقشالاردا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر, مەكتەپتەرگە مىندەتتى ءپان بولىپ ەنىپ جاتىر. تاۋەلسىز جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىندە تاربيە العان جاس ۇرپاق قاتارعا قوسىلدى. ۇلت تاتۋلىعى مەن ۇلت ارازدىعى جازۋعا ەمەس, تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ بابىنا بايلانىستى. جازۋى تۇگىل, ءتىلى ءبىر حالىقتاردىڭ ءوزارا قىرقىسىپ جاتقانىن كورمەي وتىرعان جوقپىز عوي. ەلىمىزدىڭ ەسەلى دامۋ قارقىنى مەن ورنىقتى ۇلت ساياساتى كىمگە دە بولسا ايان. الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە شىعاتىن بىردەن-ءبىر توتە جول, شىندىعىندا, تەك لاتىن جازۋى. قانشا شاتقاياقتاعانمەن اقىلعا سالا كەلىپ, مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. جازۋ تابۋ – اراعا عاسىرلار سالىپ بارىپ ىلۋدە ءبىر تۋاتىن دانالاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارا. سلاۆيان جازۋىن كيريلل مەن مەفودي تاۋىپ بەرسە, تۇركى جۇرتىنا ۇلگى بولعان قازاق جازۋىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى جالعىز ءوزى شەشتى. احاڭ تاپقان جازۋ قيسىنى ءالىپبي تاڭدامايدى, وزىمىزگە بەلگىلى كەز كەلگەن ءالىپبيدى احاڭ قيسىنىنا سالىپ, قازاق تىلىنە پايدالانا بەرۋگە بولادى. سوندىقتان, ءبىز تىلتانىمعا (لينگۆيستيكاعا) «بايتۇرسىن ۇلى قيسىنى» نەمەسە ورىسشا ايتساق «ەففەكت بايتۋرسىنوۆا» دەگەن دايەكتەمە ەنگىزىپ وتىرمىز. احاڭنىڭ جازۋ قيسىنىن كەزىندە اتاقتى ورىس عالىمدارى ماتەماتيكالىق فورمۋلاعا سالىپ, الەمدەگى ەڭ وزىق جانە ەڭ ىقشام ءالىپبي دەپ باعالاعان. قازىرگى كەزدە لاتىن الىپبيىنە وتۋگە بايلانىستى ءبىر جوبانى ءبىر كىسى, ەندى ءبىر جوبانى ۇجىم بولىپ ۇسىنىپ جاتقان اۆتورلاردىڭ سانى جۇزدەن استى. قازاق تىلىندە قانشا دىبىس بار ەكەنىن بىلمەستەن جوبا ۇسىنىپ جاتقاندار بار. دىبىس پەن ءارىپتى ايىرىپ الماستان جوبا ۇسىنىپ جاتقاندار بار. ولاردىڭ دەنى ءالىپبي اۋىستىرۋدى كيريلشە ءبىر تاڭبانى لاتىنشا ەكىنشى تاڭباعا الماستىرۋ عانا دەپ ۇعىپ وتىر. سوندىقتان دا ۇسىنىلعان جوبالاردا ەشقانداي تىلدىك دايەكتەمە جوق. ءالىپبي اۋىستىرۋ دەگەن سوقىر (مەحانيكالىق) كوشىرمە ەمەس. ءالىپبي اۋىستىرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيى بار: ءبىرىنشى – ءالىپبي (دىبىس) دەڭگەيى, ەكىنشى – تاڭبا ء(ارىپ) دەڭگەيى, ءۇشىنشى – ەملە-ەرەجە دەڭگەيى. بۇل – ءتىل ماماندارى مەن ادىسكەرلەردىڭ شەشەتىن ماسەلەسى. مىسالى, ءتىل ماماندارى ءتىلدىڭ دىبىس قۇرامىن انىقتاپ, ءالىپبي رەتىن بەلگىلەيدى, ەملە-ەرەجەسىن قۇراستىرادى; ماتەماتيكتەر ءار دىبىس پەن تاڭبانىڭ كەزدەسىم جيىلىگىن ەسەپتەپ شىعادى; ينفورماتيكتەر كومپيۋتەر تۇيمەتاقتاسىنا وڭتايلى ورنالاستىرۋدىڭ امالىن قاراستىرادى; سىزباشىلار ءارىپ سۇلباسىنىڭ قاراپايىم ۇلگىسىن ىزدەيدى; ادىسكەرلەر ونىڭ ساۋات اشۋ داعدىسىن باعالايدى; كوز دارىگەرلەرى كوزتانىمعا اسەرىن بايىپتايدى; پسيحولوگتەر بالا جۇيكەسىنە شاق كەلۋ جاعىن پىسىقتايدى, ت.س.س. ءبىز لاتىنعا بۇرىن وتكەن رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋىمىز ءلازىم. ونداي جۇمىس استاناداعى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ورىندالدى, ورىندالىپ تا جاتىر. باسقالار جىبەرگەن قاتەنى ءبىز قايتالاماۋىمىز كەرەك. ماسەلە – «ايتۋلى قىرىق ەكىمەن» بايلانىپ قالعان كوپشىلىك ساناسىن وياتىپ, «وزىمىزدىكى دەگەن – مىناۋ, وزگەنىكى دەگەن – اناۋ» دەپ ءتۇسىندىرىپ الۋ. ويتكەنى, قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ وزدەرى ءتول دىبىستاردىڭ باسىن اجىراتىپ الا الماي ءجۇر. ارينە, بۇل ولاردىڭ كىناسى ەمەس. مەكتەپتەن باستاپ, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەنشە «قازاق تىلىندە 42 دىبىس ء(ارىپ) بار» دەپ توقپاقتاي بەرسە, كىمدە بولسا سەنىپ قالادى. سەنىپ قالعان سوڭ بۇرىستىڭ ءوزى دۇرىس, دۇرىستىڭ ءوزى بۇرىس كورىنىپ جاتادى. قۇلاق ۇيرەنگەن ورىس ءتىلى دىبىستارىنان, كوز ۇيرەنگەن ورىس ءتىلى ارىپتەرىنەن ارىلتىپ الۋ وڭاي بولمايدى. سونىمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ماماندار انىقتاپ بەرگەن قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىس قۇرامىن تانىپ-ءبىلىپ, ونى ءبارىمىز تۇگەل مويىنداۋىمىز كەرەك. سول دىبىستاردىڭ سىرتىنان وزگە قازاق دىبىسىن ىزدەپ اۋرە بولماۋ كەرەك. ەڭ جاقسى جازۋ دەپ ەرەجە-ەسكەرتپەلەرى مەيلىنشە از جازۋدى ايتادى. ونداي جازۋ ۇلگىسى ءتىلدىڭ ءتول دىبىستارى مەن ءتول تاڭبالار ۇيلەسىمىن تاپقاندا عانا قۇراستىرىلادى. جەتىلگەن ءالىپبي – قولداعىنى جەڭىل قالىپتاستىرۋدىڭ, كوزتانىمدى وڭاي جاتتىقتىرۋدىڭ, ەڭ باستىسى, انا ءتىلىنىڭ ايتىلىم ۇلگىسىن ۇرپاقتان ۇرپاققا بۇزباي جەتكىزۋدىڭ كەپىلى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ قولدانبا باعىتتاعى سالاسىنىڭ اسا قاجەت ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. بىراق قازاق ءتىلىن كومپيۋتەرگە يكەمدەۋدىڭ وڭاي دا جالعان-جاساندى جولى كوپ, ال اۋىر دا اقيقات جولى بىرەۋ-اق. وڭاي بولاتىن سەبەبى – ودان-بۇدان وگەي دىبىس جيناپ, تاڭبا تالعاماي قيىپ-قۇراپ, جاماۋ-جاسقاۋ ءالىپبيدى اركىم-اق تۇزە بەرەدى. قيىنى – ءبىر عاسىر بويى باسا-كوكتەپ, قوردالانىپ قالعان كوپ دىبىستىڭ ىشىنەن ءتول دىبىستى تانىپ-ءبىلىپ, جيىپ-تەرىپ, ولشەپ-ءپىشىپ, قازاق تىلىنە لايىقتى ءتول ءالىپبي جاساۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە تىلىمىزدەگى باسى ارتىق ونداعان جاڭساق ەملە-ەرەجەلەر وزىنەن ءوزى جويىلىپ, باسى ارتىق كىرمە ارىپتەردىڭ ءتىل بۇزار ماشاقاتىنان قۇتىلامىز. بۇگىنگە دەيىن الىپبيشىلەر ءالىپبيدى دىبىس ەستىلىمىنە قاراي ءتۇزىپ كەلەدى. ال دىبىستىڭ ەستىلىمىن اركىم ءارتۇرلى قابىلدايدى (تۇيسىنەدى). ۇسىنىلىپ جاتقان جوبالاردان كەتىپ جاتقان جاڭساقتىقتار وسىعان بايلانىستى. دىبىستىڭ تاڭباسى ونىڭ جاسالىمىنان (ارتيكۋلياتسياسىنان) تۋىنداۋ كەرەك. بۇل كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدى. جوبا جاساۋشى مامان فونەتيست بولۋى كەرەك. جازۋدىڭ دىبىس قۇرامى مەن ەملە-ەرەجەسىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى شەشىپ بەرىپ قويعان, ال لاتىن ءالىپبيى – تاريحي دايىن تۇرعان دۇنيە. ونىڭ ۇستىنە كومپيۋتەر تۇيمەتاقتاسىندا قازاق دىبىستارىنا ساي كەلەتىن تاڭبالار جەتكىلىكتى. ماسەلە بىرەگەي 3-4 دىبىستى قالاي تاڭبالايمىز دەگەنگە عانا سايادى. ەڭ باستىسى, جوبا اۆتورلارى ءالىپبيدىڭ كەشەندى ماسەلەلەرىن ء(الىپبي, تاڭبا, ەملە-ەرەجە) قالاي شەشىپ بەردى, ءبارى سوعان بايلانىستى. سوڭعى كەزدە ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىن رەفەرەندۋم ارقىلى شەشۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلە بۇكىل حالىق جابىلىپ شەشەتىن ءىس ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون. ء الىپبي جوباسىن ءتىل ماماندارى دايىندايدى, سونان سوڭ پەداگوگ-ۇستازدار, ادىسكەرلەر, سىزبا شەبەرلەرى, كوز دارىگەرلەرى, پسيحولوگتەر, ت.ب. ارنايى ساراپتاۋدان وتكىزەدى. جوبا ارنايى ساراپتاۋدان وتكەن سوڭ مەملەكەت تاراپىنان بەكىتىلىپ, كوپشىلىككە مىندەتتى قۇجات رەتىندە ۇسىنىلادى. ءارى قاراي ول تالقىلانبايدى, تەك ورىندالادى. ەندەشە, عىلىمي اقيقات كوپشىلىك داۋىسقا سالۋمەن انىقتالمايدى. عىلىم سالاسىندا «كوپ اقىلى – كول بولمايدى». عىلىمي تانىم جولىندا ازشىلىق كوپشىلىككە باعىنبايدى, تىپتەن ءبىر ادام ءدۇيىم جۇرتقا ءجون سىلتەپ, جول كورسەتىپ وتىرادى. جازۋ سالاسىندا ول – احمەت بايتۇرسىن ۇلى. لاتىن ءالىپبيىن جاتىرقاماي قابىلداۋ كەرەك بولادى, ەرتەڭ-اق كوز ۇيرەنىپ, قول جاتتىققان سوڭ كۇمان وزىنەن-ءوزى سەيىلەدى.
ومىرزاق ايتباي ۇلى, ۇعا اكادەميگى, حالىقارالىق «قازاق تىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, ەردەن قاجىبەك, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى تىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ءالىمحان جۇنىسبەك, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى