بىتىك ەگىن بەرەكەسىمەن جينالسا يگى
بيىل قوستانايدا ەگىن وتە بىتىك شىقتى. ول 2007 جىلعى مول استىقتى ەسكە سالادى. ەگىننىڭ شىعىمى وبلىس ءوڭىرىنىڭ قارا توپىراقتى سولتۇستىك اۋداندارىندا عانا ەمەس, شولەيتتى وڭتۇستىك اۋداندارىندا دا جاقسى. ال ءداندى ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن ەگەتىن عالىم-اگرونوم ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيدىڭ ەگىس القابىنداعى ءار شارشى مەتردە 550 بيداي ساباعى ءوسىپ تۇر! وبلىستا بيىل ءداندى داقىلدار سەبىلگەن 4,3 ميليون گەكتاردىڭ 90 پايىزى ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيامەن وڭدەلگەن. ونىڭ ۇستىنە بيىل تابيعات انا دا جومارتتىعىن كورسەتتى. ماۋسىم, شىلدە ايلارى جاڭبىرلى بولدى. ناۋىرزىم, امانگەلدى اۋداندارى مەن ارقالىق قالاسىنىڭ اۋماعىندا ىلعال بيىل كوپجىلدىق ورتاشا نورمادان الدەقايدا كوپ ءتۇستى. ەندىگى مىندەت, وسى مول استىقتى شاشپاي-توكپەي, جاۋىن-شاشىنعا ۇرىندىرماي, ىسىراپسىز جيناپ الۋ بولىپ وتىر.
اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەگىن وراعىنا دايىندىق بارىسى قارالعان كەڭەستە وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين مول استىقتى جيناۋدىڭ قيىندىقتارى دا از بولمايتىنىن ەسكەرتتى. ادەتتە, قىركۇيەك ايىنىڭ 10-15 جۇلدىزىنان ءارى قاراي ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە كۇزگى جاڭبىر, لايساڭ باستالادى. كۇز شۋاقتى, قۇرعاق بولسا, ءتىپتى, جاقسى. بىراق اۋا رايىن بولجاۋشىلار ديقانداردى باتىل سەندىرىپ وتىرعان جوق.
– ديقان, وزىڭە عانا سەن. بيىلعىداي ەگىننىڭ جىلدا شىعا بەرەرىنە دە ەشكىم كەپىل بولا المايدى. سوندىقتان بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, استىقتى قامباعا قۇيىپ الۋ كەرەك, – دەدى وبلىس اكىمى.
كوكتەمنىڭ جاۋىندى-شاشىندى بولۋىنا بايلانىستى وبلىستا ءدان ءسىڭىرۋ جۇمىستارى كەشەۋىلدەگەن بولاتىن. كەڭەستە بايانداما جاساعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى سادۋاقاسوۆ بيىلعى استىقتىڭ مەرزىمىنەن كەشەۋىلدەپ ءپىسىپ وتىرعانىن جانە وتە بىتىك ەكەنىن ايتتى. دەگەنمەن, تامىز ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندەگى ءبىر اپتاعا سوزىلعان 30-35 گرادۋس ىستىق ءالى ۋىز كۇيىندە تۇرعان ءداننىڭ قاتۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. كۇن اشىق بولىپ, جاۋىن-شاشىن بولماسا وبلىس اۋداندارىنداعى استىق القاپتارىنىڭ 90 پايىزى از كۇندە وراق سالۋعا دايىن بولىپ قالادى. سوندىقتان ديقاندار ءداننىڭ پىسۋىنە بايلانىستى القاپتارعا وراقتى قاشان سالۋدى, قالاي جيناۋدى وزدەرى شەشەتىن بولادى. قازىر كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار س ۇلى مەن ارپانى ورا باستادى. شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىعىن ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا نەگىزدەگەن زارەچنىي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي جينالعاندارعا سلايدتان ءوزىنىڭ ورىپ, دەستەدە جاتقان ارپا القابىن كورسەتتى. ول بيىل گەكتارىنان 40 تسەنتنەردەن ارپا جيناپ جاتقانىن جەتكىزدى. ال وزگە شارۋاشىلىقتار بۇل داقىلدى گەكتارىنا 16-17 تسەنتنەردەن اسىرمايدى.
– ءبىر نارسەنى ەسكەرتەمىن. استىقتى نەعۇرلىم ەرتە, تەز جيناساڭدار ەلەۆاتورلاردا ورىن بولادى. ولار استىقتى 16-17 پايىزدىق ىلعالمەن قابىلداي الادى. ال كەشىككەندەرگە مۇنداي مۇمكىندىك بولمايتىنى بەلگىلى, – دەدى سەرگەي كۋلاگين. – وبلىستا استىق قابىلداۋعا ليتسەنزياسى بار 40 كاسىپورىن ناۋقانعا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان ساقاداي ساي وتىر. ەلەۆاتورلاردا 4 ميلليون تونناداي استىق ساقتاۋعا بولادى. ءبىراق بيىلعى ەگىننىڭ بىتىك شىعۋىنا بايلانىستى جينالاتىن استىق مۇنان ءبىر جارىم ەسەدەي كوپ بولاتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان ەگىن وراعى قىزعان شاقتا ەلەۆاتورلارعا ىلعالدى استىق كوپ مولشەردە ءتۇسىپ, ورىن جەتپەگەن جاعدايدا قىزىل ءداننىڭ ىسىراپ بولماۋى ءۇشىن ونى ەلىمىزدىڭ وزگە ايماعىنداعى قويمالارعا جەتكىزۋ جاعى دا قاراستىرىلاتىن بولادى. ونى پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن قۇرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى جەتەكشىلىك ەتەتىن جۇمىس توبى جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا قاراي شەشەدى.
مول استىق قامباعا وڭايلىقپەن تۇسپەيدى. وتكەن جىلدارى اۋا رايىنىڭ قۇرعاق بولۋىنان استىقتىڭ 80-90 پايىزى كومباينمەن تىكەلەي ورىلىپ, جينالىپ, ەلەۆاتورلارعا تاسىلدى. ال بيىلعى مول استىقتى ولاي جيناۋعا مۇمكىندىك جەتە مە, اۋا رايى كەدەرگى كەلتىرمەي مە – ول جاعى دا ديقاندارعا ازىرگە بەيمالىم.
تەحنيكا دەمەكشى, وبلىستا بيىلعى وراق ناۋقانىنا 12 مىڭ استىق جينايتىن كومباين قاتىسپاق. ونىڭ ىشىندە 2,6 مىڭى ونىمدىلىگى جوعارى, شەتەلدىك تەحنيكالار, ولارمەن بارلىق استىق القابىنىڭ 2,9 ميلليون گەكتارى, ياعني 68 پايىزى جينالادى. ونىڭ سىرتىندا 3 مىڭ جاتكا, 8 مىڭ جۇك ماشيناسى, 18 مىڭ تراكتور تىركەمەلەرى استىق القابىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وتكەن جىلدارى وبلىس شارۋاشىلىقتارى تەحنيكانى جاڭارتۋعا كۇش سالدى. نەسيەلىك مۇمكىندىكتەردى دە پايدالاندى.
– بيىل بىزدە دە استىق شىعىمى جاقسى. گەكتارىنان 15 تسەنتنەردەن الامىز دەپ وتىرمىز. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندە جاتقان ناۋىرزىم اۋدانى ءۇشىن بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. تەحنيكامىز تۇگەل دايىن, ەگىن وراعىنا تاعى دا جاڭا بەس كومباين قوسامىز, – دەيدى «شولاقساي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ومىرزاق يحتيلياپوۆ.
ال قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ باسقاراتىن «كاركەن» شارۋاشىلىعى تەحنيكانى تۇگەلدەي جاڭارتقان. وبلىستا مۇنداي مىسالدار از ەمەس. بيىلعى ەگىن وراعى ناۋقانىنا ساقاداي-ساي وتىرعان ديقانداردى جانار-جاعارماي ماسەلەسى ءجۇرەكسىندىرەدى. استىق جيناۋ ناۋقانى ءۇشىن قوستاناي وبلىسىنا 75 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بولىنگەن بولاتىن. ول اتىراۋ جانە پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان تاسىلادى. وپەراتوردىڭ قىزمەتىن ساناماعاندا ديقاندار ونىڭ ءبىر ءليترىن 79,5 تەڭگەدەن الادى.
– بيىل جەڭىلدىكپەن بەرىلگەن ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى نارىقتان الدەقايدا ارزان. بۇل وبلىس شارۋاشىلىقتارىنا 2,5 ميلليارد تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى سادۋاقاسوۆ. – سۇرانىستاعى جانار-جاعارمايدىڭ 45 پايىزى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ قولىنا ءتيدى. ال تامىز ايىنا 47 مىڭ توننا جانارماي بولىنگەن. زاۋىتتار سونىڭ 19 مىڭ تونناسىن ارتقانمەن, وبلىسقا ازىرگە 7 مىڭ تونناسى جەتتى. وپەراتورلار الگى 47 مىڭ توننانىڭ 37 مىڭ تونناسىن تولەپ قويدى. جانار-جاعارمايدىڭ شارۋاشىلىقتارعا تولىق جەتۋى ۇنەمى باقىلاۋدا وتىر.
وراق ناۋقانىنا ساقاداي- سايمىز, تەحنيكا دايىن. تەك وراق قىزعان كەزدە جانار-جاعارماي ۋاقىتىلى جەتپەي قالا ما دەگەن قاۋىپ جوق ەمەس. جانار-جاعارماي ۋاقىتىلى كەلسە, جاۋىن-شاشىن بولماسا, استىقتى ەلەۆاتورلار كىدىرىسسىز قابىلداسا ديقاننىڭ ماڭداي تەرى اقتالادى, دەيدى سارىكول اۋدانىنداعى «اقكيىك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى امانگەلدى جالعاسوۆ.
تامىزدىڭ 23-نەن باستاپ وبلىس ديقاندارى ەگىنگە وراق سالا باستايدى. وسى ايدىڭ 26-27 جۇلدىزىندا وبلىستا ناۋقان جاپپاي باستالادى. كەڭەستە وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين كولىك ينسپەكتسياسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا وراق ناۋقانى كەزىندە كولىكتەردى رەتسىز توقتاتۋ بولماۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
وراق ناۋقانى ساتىمەن قىزىل ءدان دە قامباعا تۇسەر. بىراق ونىڭ ساتىلۋى مەن باعاسى ديقاندار كوڭىلىندەگى كۇدىكتى سەيىلتپەيدى. وسى جونىندە تۇسكەن سۇراقتارعا سەرگەي كۋلاگين ءازىر استىقتىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باعاسى 170 اقش دوللارى بولادى دەگەن بولجام بار ەكەنىن ايتتى. وتكەن قۋاڭشىلىق جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارى اراسىندا استىق تاپسىرۋدان مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداعان قوستاناي ونى سىرتقا ساتۋدا دا كوش باستاعان بولاتىن. 2004-2010 جىلدارى ورتا ەسەپپەن العاندا قوستاناي استىعىنىڭ 40 پايىزى ەكسپورتقا شىعارىلدى. بيىلعى مول استىقتى جاۋىنعا شىرىتپەي, ىسىراپسىز قامباعا قۇيىپ السا, ونى ساتۋدىڭ دا ءبىر ءجونى بولار. قازەكەم «باردىڭ ەسەبى تابىلادى» دەگەن ەمەس پە.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.