ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى وقيعا – پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جانە ونىڭ الماتى قالاسىنىڭ مىسالىنان الىنعان ايشىقتى كورىنىستەرى حاقىندا ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زارەما شاۋكەنوۆا ءوز پىكىر-پايىمدارىن ورتاعا سالعان بولاتىن.
پارلامەنتتىڭ ەل ءومىرىندەگى ءرولى ونىڭ وزىندىك ماقسات-مىندەتتەرىمەن ساباقتاسا ايقىندالادى. البەتتە, سولاردىڭ ىشىندەگى اسا ماڭىزدىسى ەل دامۋىنىڭ دەموكراتيالىق تۇرعىسىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگى امبەگە ايان.
وسى جولى ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت اۋقىمىندا ءار وبلىستان سەناتوردىڭ ءبىر ورىنتاعىنا ورتا ەسەپپەن ءۇش ادامنان ۇمىتكەر بولعاندىعىن دەموكراتيا كورىنىسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. دەموكراتيا دامىماعان ەلدە مۇنداي بەلسەندىلىك تە بولماس ەدى. بىزدە سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋى قازاقستان قوعامىنداعى دەموكراتيالىق وركەندى وزگەرىستەر ارناسىندا ىسكە استى. جالپى, قازاقستانداعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ساتىلى دامۋىنىڭ تالداماسى سايلاۋ ۇدەرىسىن دەموكراتيالاندىرۋدا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكەنىن كورسەتەدى. بۇل رەتتەگى باستى قاعيداتتار باسەكەلىلىك پەن بالامالىلىققا نەگىزدەلگەنىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بيىلعى سەنات سايلاۋىنداعى بەلسەندىلىك ناق وسى جايمەن ءتۇسىندىرىلەدى.
سوڭعى جىلداردا وسىناۋ سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ مادەنيەتى جانە وعان قوسا سايلاۋشىلاردىڭ مادەنيەتى وزگەرىپ, وسكەندىگىن بايقايمىز. ويتكەنى, قازاقستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسى ءوز دامۋىنىڭ ەلەۋلى اسۋلى كەزەڭىنەن ابىرويمەن ءوتتى. ءبىز شىن مانىندە دە بارلىعى بىردەي 100 پايىز داۋىس بەرەتىن كەڭەستىك بالاماسىز جۇيەدەن قازىرگى, ەل ازاماتتارىنا وزدەرىنىڭ ەلەكتورالدىق قالاۋلارىنا سايكەس سايلاۋ قۇقىعىن قالتقىسىز بەرىپ تۇرعان ءجۇيەگە كەلىپ جەتتىك. سول ورايدا سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ءمادەنيەتى دە, سايلاۋشىلاردىڭ وسىنداعى ءمىنەز-قۇلىق سيپاتى دا ايتارلىقتاي كۇشتى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى.
سايلاۋشى مادەنيەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى ونىڭ بەلسەندىلىگى دەپ سانالسا, وسى رەتتە مىناداي ءبىر ماڭىزدى ءجايتكە توقتالعان ءجون بولار ەدى. مىسالى, ساياسي ينستيتۋتتار وكىلەتتىكتەرىنىڭ سايلاۋشىلاردىڭ ءمىنەز-قۇلقىنا تيگىزەر ىقپالىن سيپاتتاۋ ءۇشىن باتىس ساياساتتانۋىندا «ءبىرىنشى» ءجانە «ەكىنشى» كەزەكتەگى سايلاۋلار ۇعىمى ەنگىزىلگەن. «ءبىرىنشى كەزەكتەگى سايلاۋ» سايلاۋشىلارعا ەلدى باسقارۋعا ءتيىستى ادامداردىڭ پايداسىنا تاڭداۋ جاساۋدى ۇسىنادى. مۇنىڭ ءوزى ساياسي ناتيجە تۇرعىسىنان العاندا نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىپ تابىلماق. بۇل ساناتقا پارلامەنتتىك جۇيەلەردە – پارلامەنت سايلاۋى, پرەزيدەنتتىك ءجۇيەلەردە – پرەزيدەنتتىككە سايلاۋ جاتقىزىلادى. ەگەر قازاقستانداعى 1999 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىن الار بولساق, وندا 1998 جىلى وتكەن ءبىرىنشى قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ سايلاۋىنان وزگەشە, پرەزيدەنت سايلاۋى «ءبىرىنشى كەزەكتەگى سايلاۋعا» جاتاتىنى ايدان-ايقىن. ويتكەنى, ونىڭ ناتيجەلەرى ەلدىڭ ودان ارعى ساياسي دامۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى. سونداعى سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى دە وسىنى ايعاقتايدى: پرەزيدەنتتى سايلاۋعا سايلاۋشىلاردىڭ 86,26 پايىزى, ال پارلامەنت سايلاۋىنا 62,56 پايىزى قاتىستى. وسىلايشا پارلامەنتتىك سايلاۋمەن سالىستىرعاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ باسىمدىلىعى, ماڭىزدىلىعى پاش ەتىلدى.
سونىمەن قاتار ءبىز سودان بەرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ەلەكتورالدى كەزەڭنەن وتكەندىگىن بىلەمىز. وسى ۋاقىتتا قازاقستانداعى جالپى سايلاۋ جۇيەسى, سونداي-اق, ونىڭ بارلىق قۇرامداس بۋىندارى ايرىقشا دامىپ, بەكي تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. بيىلعى, تاپ بۇگىنگى سەنات سايلاۋى ناق وسىنى كورنەكى تۇردە دالەلدەپ بەردى. سونىڭ ءبىر مىسالىنا جۇگىنسەك, زاڭناماعا سايكەس, سەنات دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەرلەردى ءماسليحاتتاردىڭ, سونداي-اق وزدەرىن-وزدەرى ۇسىنۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
ءبىز ساراپتامالىق تۇرعىدان الماتى قالاسىنىڭ مىسالىنا كوبىرەك جۇگىندىك. وڭتۇستىك استانا ەلدىڭ بۇكىل ساياسي رەڭكىن ءوز بويىنا جيناعان ەرەكشە قالا. ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسىنان ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, جاي عانا بەلسەندى ازاماتتاردىڭ الۋان-الۋان شوعىرىن بايقايمىز. سوندىقتان, الماتىدا بۇكىل سەنات سايلاۋى ناۋقانىنىڭ ءون بويىندا ءۇمىتكەرلەردىڭ ءوز-ءوزىن ۇسىنۋى ورايىندا جوعارى بەلسەندىلىك ورىستەگەنى تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس. الماتى قالاسىنىڭ ءماسليحاتى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ءۇمىتكەر ەتىپ «نۇر-وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى ۇسىنعان اقان بيجانوۆتىڭ كانديداتۋراسىن قالالىق ءماسليحات اتىنان تىركەپ بەكىتكەن بولاتىن. بۇل ادامدى مەگاپوليس جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. اقان قۇسايىن ۇلى ەل پارلامەنتى سەناتىنىڭ الماتى قالاسىنان سايلانعان 2005 جىلدان بەرگى دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى. سونىمەن بىرگە, ساياسي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. كەزىندە الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تا ىستەگەن. ەلدەگى تانىمال ساياساتشىلاردىڭ ءبىرى. مىنە, ناق وسى جاعدايدا سايلاۋ ءناتيجەسى, ەڭ الدىمەن سەناتور ورىنتاعىنا ءۇمىتكەردىڭ كاسىبي ءتاجىريبەسىنەن تۋىنداعانى اقيقات. باسقا وڭىرلەردە دە ءۇمىتكەرلەردىڭ جەكە باسىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنە باسىمدىق بەرىلگەنى بەلگىلى بولۋدا. بارلىق بايقاۋشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ كوزى وسىعان كامىل جەتىپ وتىر.
جازىپ العان قورعانبەك امانجول.