بۇگىندە وركەنيەتتى ەلدەردە تاعامدانۋ سالاسى مەن تاعامتانۋ عىلىمىنا اسا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. ونداعى تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا ۇلكەن ىستەر دە اتقارىلىپ جاتىر. قازاق ەلى دە سول وركەنيەت ىشىندە, مادەنيەت كوشىندە كەلەدى دەسەك تە, تاعامدانۋ مەن تاعامتانۋ سالاسىندا ويلاساتىن ماسەلەلەر بارشىلىق سياقتى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) ساراپتاۋى بويىنشا الەمدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 60 پايىزى دۇرىس تاعامدانباۋدان بولاتىندىعى انىقتالعان. دۇرىس تاماقتانباۋ دەگەنىمىز, كەدەي ەلدەردەگى ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاعامداردىڭ ساپاسىزدىعىنان, ونداعى ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى يود, تەمىر سياقتى زاتتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جەر شارىندا 1,5 ميللياردتان استام ادام زارداپ شەگىپ وتىرعان كورىنەدى. عالىمداردىڭ دالەلدەۋىنشە, ادام ءوز عۇمىرىندا 60 تونناعا جۋىق تاعام ونىمدەرىن جەسە, ال داستارقان باسىندا ورتا ەسەپپەن 3 جىل ۋاقىتىن كەتىرەدى ەكەن. بۇل ەسەپ ءوزىن ءوزى قۇرمەتتەي بىلەتىن ادام ءۇشىن ء“بىز وسى قالاي تاماقتانىپ ءجۇرمىز؟ قانداي نان جەپ ءجۇرمىز؟” دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءبىر مەزگىل وي قورىتۋعا ابدەن نەگىز بولادى. ادام ەتتەن “شىعادى”, مايدان “شىعادى”, تاعى باسقالاردان جەريدى, بىراق “نانان شىقتىم” دەگەن پەندەنىڭ پىكىرىن ەستىمەيسىز. ويتكەنى, استىڭ اتاسى – نان. تاعامداردىڭ ىشىندە ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى دا نان ونىمدەرى. ال نان ونىمدەرى كوبىنەسە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ ىشىندەگى بيداي ۇنىنان دايىندالادى. وسى بيداي ۇنىنان پىسىرىلگەن ماكارون, كونديتەر جانە نانداردىڭ قۇرامىنداعى ادام اعزاسىنا قاجەتتى ماكرو-ميكروەلەمەنتتەر, يود, تەمىر, ت.ب. جەتكىلىكتى مولشەردە مە؟ ول ادام اعزاسىنىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە الا ما؟ – وكىنىشكە قاراي, – دەيدى بۇرىنعى فيزيك, بۇگىنگى كاسىپكەر بازار ۇزاباەۆ, – قاراپايىم حالىق پايدالانىپ جۇرگەن نان تاعامدارىنىڭ قۇرامىندا يود پەن تەمىر سەكىلدى, تاعى باسقا پايدالى ەلەمەنتتەردىڭ از مولشەردە ەكەنى انىقتالىپ وتىر. ويتكەنى, بۇگىنگى تاماق ونەركاسىبى سالاسىندا يود پەن تەمىر جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ ورنىن تولتىرۋ نەمەسە تاعامداردى وسى ميكروەلەمەنتتەرمەن بايىتۋ (فورتيفيتسيروۆانيە) ماسەلەسى كەڭەستىك داۋىردەگى ەسكى جۇيە بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ياعني, يودتالعان اس تۇزىن پايدالانۋ نەمەسە جارنامادان تۇسپەيتىن “يودومارين” سەكىلدى شەتەلدىك پرەپاراتتار ارقىلى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە تىرىسادى. مەن فيزيك رەتىندە حالىققا يودتىڭ ەكى ءتۇرى بار ەكەنىن بىلگەن ءجون دەيمىن. جوعارىدا ايتىلعان يود – نەورگانيكالىق يود, سوندىقتان ونى مولشەردەن كوپ پايدالانۋ ادام دەنساۋلىعىنا زياندى. قوردايلىق كاسىپكەر بازار ۇزاباەۆتى ءبىز بۇرىن فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ءتىپتى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىن باسقارعان بىلىكتى باسشى رەتىندە بىلەتىنبىز. بىراق سوڭعى ون جىلدىڭ بەدەرىندە كاسىپكەرلىككە ءبىرجولا دەن قويىپتى. كاسىپكەرلىكتىڭ ىشىندە نان ونىمدەرىن شىعارا باستاعالى بەرى ونىڭ ساپاسىنا دا باسا نازار اۋدارا باستاپتى. البەتتە, ءبارى دە حالىقتىڭ باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن بولۋى ءۇشىن. – جالپى تابيعاتتا, – دەگەن بىزبەن اڭگىمەسىندە بازار باۋىرىمىز, – استىق تۇقىمداس وسىمدىك ىشىندە جۇگەرى, ارپا, س ۇلى, سويا, قاراقۇمىق, اس بۇرشاعى, نوقات, تارى جانە فاسولدىڭ تابيعي قۇرامىندا ادام اعزاسىنا اسا قاجەتتى يود, تەمىر سەكىلدى پايدالى ماكرو-ميكروەلەمەنتتەر كوپ بولادى. بىراق قازىرگى تاعام ونەركاسىبىندە قولدانىلىپ جۇرگەن تەحنولوگيالىق ءادىس-تاسىلدەر ەكونوميكالىق جاعىنان قىمباتتىعى بىلاي تۇرسىن, وڭدەۋ پروتسەسىندە اتى اتالعان داقىلداردىڭ بويىنداعى پايدالى ماكرو-ميكروەلەمەنتتەردى جويىپ جىبەرەدى. اسىرەسە, گيدروتەرميالىق وڭدەۋ كەزىندە يودتىڭ ۇشىپ كەتۋ جاعدايى وتە كوپ ورىن الادى. مىنە, وسى تۇستا قوردايلىق كاسىپكەردىڭ ىلگەرىدە فيزيكا پانىنەن ءدارىس بەرىپ, فيزيكا عىلىمىن جەتە وقىعانى كومەككە كەلدى دەۋگە نەگىز بار. ول ەكى جىلدىڭ ىشىندە جاڭا ستانوك ويلاپ تاپتى. بازار ۇزاباەۆتىڭ “نوۋ-حاۋى”, ياعني جاڭاشا ءتاسىلى – قۇرعاق وڭدەۋ ارقىلى جۇگەرى, ارپا, س ۇلى, سويا, قاراقۇمىق, اس بۇرشاعى, نوقات, تارى جانە فاسولدىڭ قۇرامىندا يود, تەمىر سياقتى تاعى باسقا ماكرو-ميكروەلەمەنتتەر تولىق ساقتالادى. ونىڭ امبەباپ استىق وڭدەۋ ماشينەسى قازاقستان ۇلتتىق پاتەنت ۆەدومستۆوسى ارقىلى پاتەنتتەلگەن. 53 ءتۇرلى كومپوزيتتى (ارالاس) ۇنعا بەرىلگەن يننوۆاتسيالىق پاتەنتى ۇلتتىق تاعام اكادەمياسىنىڭ ساراپتاما قورىتىندىسىمەن, رەسپۋبليكالىق تاماق قاۋىپسىزدىگى سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىنىڭ ساراپتاماسىمەن جانە سەرتيفيكاتىمەن تەحنيكالىق ستاندارت جاسالىنىپ, رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانساسىندا بەكىتىلگەن. بۇگىندە عىلىمعا سۇيەنگەن كاسىپكەر “قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق نان ونىمدەرى” جوباسى اياسىندا الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “نان ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى” كافەدراسىمەن بىرلەسىپ كومپوزيتتى (ارالاس) ۇنداردى وزوندالعان سۋمەن ارالاستىرۋ ارقىلى جاڭا نان ونىمدەرىن (نان, كونديتەر, ماكارون) قولعا الىپ, الماتى, تاراز قالالارى مەن قورداي اۋدانىنىڭ حالقىنا ۇسىنۋدا. ول نانداردىڭ قۇرامىندا يود, تەمىر تاپشىلىعى دەگەن جوق. “قورداي نان” جشس شىعارعان نان ونىمدەرى 2008-2009 جىلدارداعى حالىقارالىق كورمەلەردىڭ جەڭىمپازى دەپ تە تانىلدى. “قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق نان ونىمدەرى” اتتى جوباعا عىلىمي جەتەكشىلىك جاساعان پروفەسسور اۋەلبەك ءىستاي ۇلىنىڭ دا ۇلەسى زور. – وزوندالعان سۋمەن ارالاستىرۋ دەمەكشى, وزون – ەمدىك تابيعي گاز – دەنساۋلىق كەپىلى. وزوننىڭ, نەگىزىنەن, مەديتسينا سالاسىندا كەڭ قولدانىلاتىنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا قولدانىلا باستادى. ويتكەنى حلورمەن سالىستىرعاندا ونىڭ دەزينفەكتسيالىق قاسيەتى 10 ەسە ارتىق ەكەنى انىقتالعان جانە ادام دەنساۋلىعىنا زيانسىز. قاراپايىم مىسالمەن ايتساق, وزوندالعان سۋدىڭ تازالىعىن الاتاۋدىڭ باسىنداعى اۋامەن سالىستىرۋعا بولادى. ەۋروپا ەلدەرى سۋدى تازالاۋ كەزىندە حلوردىڭ ورنىنا بۇگىندە وزوندى قولدانۋدا, – دەيدى فيزيك-ونەرتپاقىش-كاسىپكەر. دەمەك, بازار ۇزاباەۆ نان ونىمدەرىندە وزوندالعان سۋدى قولدانۋدا ەلىمىزدە عانا ەمەس, جاقىن شەتەلدەردىڭ ىشىندە دە ءبىرىنشى بولىپ تاجىريبە جاساپ وتىر. بۇل قولدايتىن, قۋاتتايتىن جاڭالىق. نان ونىمدەرىندە وزوندالعان سۋدى قولدانعان كەزدە ءتۇرلى جاقسارتقىشتار, ءدامىن جاقسارتۋ ءۇشىن قوسىلاتىن حيميالىق قوسپالار قولدانىلمايدى. وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ قامىرلىلىعى تومەن ۇندارىن دا قولدانۋعا بولادى, ولاردىڭ ساپاسى سولتۇستىك ءوڭىردىڭ ۇنىنان دايىندالعان نان ونىمدەرىنەن كەم ەمەس. جوبا جەتەكشىسى بازار ۇزاباەۆ, ينجەنەر-تەحنولوگ نۇربولات جۇرىنباەۆ, تەحنولوگ ماراتكۇل تىلەۋجانوۆالاردىڭ ىزدەنىسى كوپ ۇزاماي بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە اينالاتىنىنا كۇمان جوق. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانى.