قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ ەجەلگى ءبىر شۇرايلى توسكەيى جاڭاارقا ەكەنى بەلگىلى. وسى جاققا ساپارعا شىققان سايىن ءتۇرلى-ءتۇرلى تۇرلەنىستەرگە كوز ۇيرەنگەن. كۇننەن-كۇنگە جاڭارۋلارى كوپ. سولاي بولعانىمەن ايتپاسقا امال نە, سۇيسىنتەرلىگىمەن قاتار, كۇيىنىشتىلەرى دە بار. كۇيىنىشتىسى نە؟ ول ءوزىمىز بايقاپ, اڭعارىپ جۇرگەن, اۋىل ەڭبەككەرلەرى وكىنىش-وكپەسى زىلدەي مىناداي ءجايت دەر ەدىك. تىلگە تيەك ەتپەگىمىز دە سول.
سارىارقا مەن بەتپاقدالا ارالىعىنداعى بۇل ۇلان-بايتاق ءوڭىردىڭ ىلگەرى زامانداعى كەسكىن-كەلبەتى اناۋ ءبىر جىلدارى اڭعارىلىپ قالاتىن. ءبىر-بىرىنە جالعاسقان بەل-بەلەستەردىڭ ساۋىرىنداعى دوڭگەلەنىپ كوككە كومكەرىلگەن سايىن جازيرا, سىلدىراي اققان تۇنىق وزەندەر مەن بۇرالعان سانسىز بۇلاقتار بايىرعى بەينەسىن ەلەستەتەرلىكتەي-ءتىن. ءشوبى شۇيگىن, سۋى كاۋسار ولكە ءاسىرەسە, مال جارىقتىققا جەرۇيىقتاي بولعاندىعى قالاي ۇمىتىلسىن. ازىرگە قايماعى ساقتالعان كەي تۇستارىنان كەزدەسىپ قالار ورىندار سونداي. بىراق سيرەك ۇشىراسادى, ءورىسى تارىلىپ, سەلدىرەپ بارادى. اينالاداعى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ تابيعاتپەن تامىرلاس تاعدىرى بولجاۋسىز كۇيگە ۇشىراپ وتىرۋى سىردىڭ باسى دەۋىمىزگە بولادى.
ايتتى-ايتپادى, قازىر دالا كوركىنىڭ, جەر رەڭىنىڭ كەرەعار وزگەرىسى كوپ. كەشە عانا تۇگى قالىڭ توپىراق ەرتەڭىندە جۇتاڭ. بار جانۋار ءسۇيسىنىپ جايىلار قاراوتتى شەتسىز-شەكسىز القاپتار الاشۇبارلانىپ, ارەدىك قانا ۇشىراسۋعا اينالادى. كۇنكورىسى مال قامىنا بايلانىستى جان قايتسىن. كونتەرلىلىكپەن قولدا باردى تالعاجاۋ ەتۋگە ءماجبۇر. ءايتپەگەندە اتا-بابا ادەتىنشە جىلقى ما, قوي ما, قاي-قايسىسىن دا شۇبىرتىپ, داۋلەت كوزىنە جايناتۋعا اركىم-اق قۇشتار.
بۇعان دەيىن ولكەنىڭ ەڭ ءبىر شالعىنى مول, جايىلىمى كەڭ قيىرى اقتۇبەكتەن تۇگىسكەن, قىزىلجار, سارىسۋعا ۇلاسىپ جاتاتىن بولۋشى ەدى. بۇل كۇندە باسقا تۇستاردى بىلاي قويعاندا, كەزىندە قۇتى تۇپسىزدەي كورىنەتىن وسى اتىراپتى تانۋ قيىن. ۇيرەنشىكتى ءسانى ت ۇلىكتەردەن گورى ەندى كوزگە ءجيى شالىناتىنى ءداۋ-ءداۋ جۇك كولىكتەرى. وزدەرى توتەلەپ سالىپ العان قىم-قيعاش دالا جولدارىمەن ەرسىلى-قارسىلى جۇيتكىپ, اينالانى شاڭداتىپ, توپىراقتى بۇرقىراتىپ جوڭكىلەدى دە جاتادى. بۇلاردىڭ كۇندىز-تۇنگى جورىعى نە دەسەڭىز, قاۋلاپ اشىلىپ جاتقان كەن كوزدەرى بايلىعىن تاسىمالداۋعا بايلانىستى اپتىققان قيمىل.
قوش, ودان ارىدە ءار تۇستان مەنمۇندالاعان كەنىشتەر كورىنە باستايدى. جال-جال جوتالارى جالعاسا سوزىلىپ جايلاۋ-جايىلىمدارعا, شابىندىقتارعا ەمىنىپ, ەندەپ كىرىپ العان. جەر-سۋ كوتەرىلگەن شاڭ-توزاڭعا كومىلگەن. كومىرى قازىلىپ, مىسى ارشىلعان توڭىرەك ادام ءتۇگىلى مال جولاي المايتىنداي استان-كەستەن. بۇل دا ازداي اتاسۋدان جەزقازعانعا قاراي تارتىلعان جەراستى قۇبىرى ورنىنداعى ورلار ەكى دۇنيەنى ادەيى بولگەن شەكاراداي مال-جاندى نە ءارى, نە بەرى اتتاتپايدى. ارينە, اركىمنىڭ شارۋا قامى بولەك. كەن يگەرۋشىلەرگە بۇيىرعان قازىنانى قايتكەندە الىپ قالۋ كەرەك. قالاي الىنىپ جاتىر, قورشاعان ورتاعا سالدارى قانداي بولادى؟! بايلىق بۋى باس اينالدىرىپ تۇرعاندا ول ويلاندىرا قويىپ ءجۇر مە؟ جەرگىلىكتى جۇرت سوعان مازالانادى. جاۋابى جوق ساۋال بولىپ تۇرۋىنا قينالادى.
«تاۋىنا قاراي بۇلانى» دەگەندەي, بۇل جاق قاشاندا مالدى بولعان. شۇكىر, قازىر دە سولاي. جەر ىڭعايى, ءداستۇرلى كاسىپ سوعان يتەرمەلەپ كەلەدى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, وتار-وتار قوي وسىرۋشىلەر از ەمەس. بۇگىندە جاڭاارقا اۋدانىندا 150 مىڭ قوي مەن ەشكى, 55 مىڭ ءىرى قارا, 29,5 مىڭ جىلقى بار دەپ ەسەپتەلسە, وسىنىڭ باسىم بولىگى اتالعان ايماق ۇلەسىندە. مۇمكىندىككە قاراي قاراسىن كوبەيتە بەرۋگە دە ۇمتىلۋشىلار جەتكىلىكتى. الايدا, ت ۇلىككە كورەك تابيعي جايىلىم مەن شابىندىقتى جىلدان-جىلعا تارىلتقان كەنىشتەر قىسپاعى قايمىقتىرىپ, قينايدى ءبىرازىن. جاقىندا جىلقىسىنىڭ ەتى مەن قىمىزى بال تاتيتىن, قويىنىڭ قۇيرىعى قازانداي, سالماعى تايىنشاداي اتاقتى تۇگىسكەندە بولعانىمىزدا اۋىلداعىلاردىڭ تاعى ءبىر ابىرجۋىنا تاپ بولىپ قالدىق. بۇرىنعى جايرەم مەن قاراجال كەنىشتەرىنىڭ, ودان سوڭ تاپ ىرگەگە كەلىپ تىرەلگەن, ياعني نەبارى 20 جانە 30 شاقىرىمداعى «جومارت», «قامىسمولا» كەن كوزدەرىنىڭ مال ءوسىرۋگە كەدەرگىسى ازداي, ماڭايدان تاعى ءبىر كەن كوزى تابىلىپتى. ول دا وندىرىلمەك كورىنەدى. سولاي بولا قالعاندا قالىپقى شارۋاشىلىق ءۇردىسى ودان بەتەر بۇزىلاتىندىعىنا قاتەر ۇلكەن. سوندىقتان «جەڭىس» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن. يسابەكوۆتىڭ جاعدايدى ءتيىستى ورىندارعا جايعانىنان باسقا امالى دا جوق. اسىل تۇقىمدى وسى قوي شارۋاشىلىعىندا 18 مىڭ قوي, 1200 جىلقى وسىرىلەدى. ال جەكە مەنشىكتەگى مال سانى ودان ءۇش ەسە كوپ. وسىنشا مال ەندى ورىستەن تارىلىپ وتىر. مۇنىمەن قوسا «شۇباركول», «جامان ايباتتان» سوڭ ىرگەلەس ەراليەۆ سەلولىق وكرۋگى اۋماعىندا اشىلعان «جالىن» كومىر كەنىشىنىڭ توڭىرەگىندەگى جەردىڭ جايىلىمعا جارامسىز ەتىلۋ قاۋپى دە جۇرتتى الاڭداتۋدا. ءاسىرەسە, ءوز اياعىمەن الىسقا جايىلاتىن, ءشوپ, سۋ تالعايتىن جىلقى مالىنا ءورىس تارىلماق. سۋ دەمەكشى, «تازا سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا تۇگىسكەنگە 2004 جانە 2005 جىلدارى قاتارىنان ەكى رەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنسە دە وسى كۇنگە دەيىن اتالعان اۋىل اۋىز سۋعا اسا ءزارۋ.
ايتا كەتپەسكە بولمايدى, ءبىز قازبا بايلىعىن پايدالانۋشىلاردىڭ اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ماسەلەگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن, تابيعاتتى قورعاۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن ءتيىستى ورىنداردان بىلمەككە تىرىسىپ باققانىمىزبەن ماردىمدى جاۋاپ ەستي المادىق. ءبىلۋ ءۇشىن جازباشا حات ءتۇسىرىلۋى كەرەك ەكەن, وعان قايتارىلاتىن مالىمەتتەردى جيناقتاۋعا ساتىلانعان رۇحسات الۋى تاعى بار. ال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جاۋاپتى دەيتىن جانداردىڭ اۋىزبا-اۋىز اڭگىمەدە «سولايى سولاي عوي» دەگەنىمەن, ماسەلەنى كوتەرۋگە بارا المايتىنى بايقالادى. ەل ءىشى ەڭبەككەرلەرى مۇددەسىنە جاناشىرلىق, قالا بەردى, قىزمەتتىك مىندەت تۇرعىسىنان تالاپشىلدىق وسىندايدا كورىنۋگە ءتيىس ەمەس پە!
قاراپ تۇرساڭىز, تابيعاتتىڭ ءوزى وسى ولكەنى مال باعىلسىن, ونىڭ اسىلى جىلقى مەن قوي ءوسىرىلسىن دەپ جاراتقان سەكىلدى. ايتسە دە زامان زاڭدىلىعى ءوندىرىستى قوسا دامىتۋعا ويىستىردى. ۋاقىت اعىمىنان اسىپ كەتۋ قيىن. كەن دە كەرەك-اق بولار. دەگەنمەن, ونسىز دا سوڭعى ۋاقىتتا قاراشىرىگى ازايىپ, سۇر توپىراقتى, سورتاڭ, شولەيت جەرلەر جيىلەي باستاعان ولكەنىڭ اقىرعى شۇرايلى دا شىرايلى قويناۋ-قىرتىستارىن قوپارىپ, پايداعا اسىرعىسىز, جارامسىز قىلۋ ءجون بە؟! ارشىلعان جەردى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىق كوپ رەتتە ساقتالماي, اشىق قالعان كەنىشتەردەن جەل تۇرسا كوتەرىلەر قارا شاڭ, قالىڭ توزاڭ بىلاي دا ءوسىمتالدىعى ءالسىز وسىمدىكتەر دۇنيەسىن باسىپ, تۇنشىقتىرا بەرەتىندىگى وكىنىشتى. تىم بولماسا سونى قالقالاۋعا, بوگەسىن بولاتىنداي جان-جاعىنان جاسىل جەلەك قورعانىن جاساۋدىڭ قولعا الىنباۋىنا ناليدى ەل ءىشى.
ءيا, اۋىلداعى شارۋانىڭ بەينەتى, تۇيتكىل ماسەلەسى ازداي, قازبا بايلىقتى ەشتەڭەگە الاڭداماي اساپ قالۋعا اسىعۋشىلىق ءبىر ءبۇيىردەن قادالعان تىكەنەك بولىپ تۇر. تەك مينەرالدى شيكىزاتتى باس-كوزسىز وندىرۋگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرىلىمىنىڭ بولاشاعى كۇماندى ەكەندىگى تالاي-تالاي ايتىلىپ تا ءجۇر. شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋدە ەلباسى بۇل ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل اۋدارعانى ءمالىم. بيىلعى جولداۋدا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتكىلىكتى ءوندىرۋ ءجونىندە تاپسىرما دا بەرىلدى.
جەر قازىناسى شەكسىز ەمەستىگى, كومىرى بولسىن, مۇنايى بولسىن, مىسى بولسىن ءبىر كەزدە تاۋسىلاتىنى انىق. ال ۇقىپتى پايدالانسا كەلەشەك ۇرپاق قاجەتىنە دە پايداسى تيەرى حاق. سوندىقتان بىرقاتار ەلدەردىڭ تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋ ءۇشىن ولاردىڭ كوزدەرىن ۇزاق مەرزىمگە جاۋىپ تاستاعاندارى ايان. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى وڭىرلەردى قورعاۋعا سونداي ءتاسىل نەگە قولدانباسقا, جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى ساقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانسا تىپتەن جاقسى بولار ەدى دەگەنگە سايادى جەرگىلىكتى تۇرعىندار پىكىرى.
اۋىلدىڭ مال باعار جاعدايى بولسا تۇرمىسى جامان بولمايتىنىن, ەڭسەسى بيىك وتىرارىن بىلەمىز. قازىرگى كۇنى دە جۇمىسى جوق مىڭداعان اۋىل تۇرعىندارى قولداعى ازىن-اۋلاق مالدىڭ ارقاسىندا كۇندەرىن كورۋدە. ورتا جانە شاعىن بيزنەستى وركەندەتۋگە ناعىز تىڭ ورتا سوندا جاتىر. وكىنىشكە قاراي, باسقاسىنا قوسا, سوزىمىزدە تۇسپالدانعانداي, كەدەرگىلەر ەتەكتەن تارتۋى سول مۇمكىندىككە تۇساۋ سالۋدا. سونىڭ سالدارىنان وزگە ەمەس, سىرتقا الاقان جايۋعا بولمايتىن ەڭ قاجەت دۇنيە – ازىق-ت ۇلىككە دە سۇرانشاق بولىپ وتىرۋىمىزدىڭ ۇياتتىعىن ايتىپ جاتىپ قايتەمىز.
ال اۋىلدا تۇرىپ مال ۇستاماعاننىڭ كۇنى كۇيكى. « تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەمەكشى, ت ۇلىك تۇياعىن تۇلەتۋگە ىڭعايلى جەرلەردى مالشى قاۋىم نەسىبەسىنەن جىرۋدىڭ ارتى اۋىر بولارى اقيقات. ەشتەن كەش جاقسى دەگەن. اينالىپ كەلگەندە وسىناۋ ءجايت تەرەڭىرەك ويلاندىراتىن ۋاقىت كەلدى دەگەن ۇمىتتە اۋىل جۇرتى. تىلەك تە وسى. كەن دە كەرەك شىعار, ال مال شە؟.. دەيدى ولار.
ۇلتىمىزدىڭ ۋىزى – اۋىل بولسا, اۋىل ۋىزى مال عوي. ايالى پاناسى, اسىرايتىن اناسى – دالا. ونداعى جايقالعان جايىلىم, شالقىعان شابىندىق. تامىر-تاعدىرى سوعان كەلىپ تىرەلەدى. ال ونىڭ قازىرگى احۋالى «الىستان ويلاماعان, جاقىننان ۋايىم تابادى» دەگەن ءسوزدى ويعا ورالتادى. سونىڭ شىندىعىن كەزىندە كوزبەن كوردىك ەمەس پە. تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا وڭدى-سولدى جىرتىلعان جەرلەردىڭ ءبىراز بولىگى نە ەگىن سالۋعا, نە مال جايىلىمىنا جاراماي, ءارامشوپ قاۋلاپ قالعاندىعى ءالى دە كوز الدىدا. ەندى دالانى دۇبىرلەتكەن ءوندىرىس ورىندى-ورىنسىز كيلىگىپ, مال شارۋاشىلىعى تىرەگىن تىقسىرۋى مىناداي. جەر استى بايلىعى – كەننەن جەر ءۇستى بايلىعى – مالدىڭ نەسى كەم؟
اۋىل ادامدارىنا وسى جاعى تۇسىنىكسىز. تىرشىلىك كورەگىنىڭ ءنارى – جايىلىمداردىڭ تارىلىپ بارا جاتۋىنىڭ ەشكىمدى الاڭداتپايتىنى جاندارىنا باتادى.
ايقىن نەسىپباي.
قاراعاندى وبلىسى.