مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندار
_______________________________
ماتەماتيكا عىلىمى – ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەرەكشە ءبىر بولىگى. ونىڭ تاريحى ادامزاتتىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوناۋ ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى ونىنشى عاسىردا ۆاۆيلون, ءۇندى, قىتاي, شىعىستان باستاۋ العان عىلىم گرەكتەردە ءبىر جۇيەلەرگە كەلىپ, ارابيادا جالعاسىپ, XV-XVI عاسىرلاردا ەۋروپادا كاۋلاپ دامىدى. اسىرەسە ونىڭ قارقىندى ءوسۋى ءXVىىى-حح عاسىرلاردا بولدى. ديففەرەنتسيالدىق, ينتەگرالدىق ەسەپتەۋلەردىڭ جاڭالىق رەتىندە اشىلۋى, الگەبرالىق تەڭدەۋلەردىڭ شەشۋلەرىن, ادىستەرىن ويلاپ تابۋ, دەكارتتىق اناليتيكالىق گەومەتريانىڭ باستالۋى ماتەماتيكانىڭ قارقىندى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ماتەماتيكالىق ادىسپەن پايىمداۋ جاساۋ ادامزاتتىڭ دۇنيەتانىمىن تەرەڭدەتتى. استرونوميالىق زەرتتەۋلەردە, قوزعالىستار مەن كۇشتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ماتەماتيكالىق فورمۋلالارمەن, ەلەكتروماگنيتتىك قۇبىلىستارمەن ورنەكتەۋدە, سالىستىرمالىق, كۆانتتىق تەوريالاردى نەگىزدەۋدە, كومپيۋتەردى ويلاپ تابۋدا ماتەماتيكالىق تەڭدەۋلەر مەن مودەلدەر نەگىزگى ءرول اتقاردى. قازىرگى ۋاقىتتا ماتەماتيكا عىلىمى ماۋەلى بايتەرەك سەكىلدى بۇتاقتارى كەڭ جايىلعان قالىڭ ورمان سياقتى. سول الىپ ورماننىڭ ىشىندە ءتىلىن بىلمەيتىن كەز كەلگەن ادام جۇرە المايدى.
وسى ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ پاتشالىعىندا ەرەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىرىمىزگە ىزەتتى ءىنى, ەكىنشىمىزگە سىر جاسىرماس زامانداس, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى – اسقار جۇمادىلداەۆ.
ول وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا الماتىدا دارىندى بالالارعا ارنالعان ارنايى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ەدى. قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالاعا ورىس ءتىلى سىناعىنان ءوتۋ قيىن بولادى. العاشىندا ورىس تىلىنەن قاناعاتتانارلىق باعا الماسا دا, قابىلداۋ كوميسسياسى ونىڭ ماتەماتيكالىق ناتيجەلەرىنە ءتانتى بولىپ اپپەلياتسيادان وتكىزۋدى ۇسىنادى. ءۇشىنشى كۋرستا اسقار تەرەڭ ءماندى عىلىمي جۇمىسى ءۇشىن پەتروۆسكي سىيلىعىمەن ماراپاتتالادى. ودان كەيىن لەنيندىك ستيپەندياعا يە بولادى. ممۋ-ءدى ۇزدىك اياقتاپ, ودان كەيىن اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ, الگەبرا ماماندىعى بويىنشا كانديداتتىق, وتىز ەكى جاسىندا اتاقتى ستەكلوۆ اتىنداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى.
اسقار 80-گە جۋىق عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. ونىڭ ماقالالارى كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ, رەسەيدىڭ نەگىزگى ماتەماتيكالىق جۋرنالدارىندا جاريالانىپ, اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان. ونىڭ ەڭبەكتەرى (لي, ۆيراسورو تيپتەس الگەبرالاردىڭ, لەيبنيتس, تسينبيەل, ياكوبيان, ۆرونسكيان, نوۆيكوۆ الگەبرالارىنىڭ, اسسوسيممەتريالىق, بيكوممۋتيۆتى الگەبرالاردىڭ), لي ەلەمەنتتەرىنىڭ, اۋىستىرۋلارداعى ستاتيستيكالاردىڭ سيپاتتامالارىن جاساۋعا ارنالعان. وسى اتالعان باعىتتاردا ول تەرەڭ دە تاماشا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
كەز كەلگەن وڭ ناتيجەلى لي الگەبراسىندا كوگومولوگياسى نولگە تەڭ ەمەس مودۋلدەر سانى شەكتەۋلى بولاتىندىعى دالەلدەندى. نولدەن بولەك كوگومولوگيالى كەلتىرىلمەيتىن مودۋلداردىڭ سانى اقىرلى بولاتىنى انىقتالدى. كەز كەلگەن مودۋليارلى لي الگەبراسىندا اقىرلى ولشەمدى تارماقتالمايتىن ۇلعايۋى بار بولاتىندىعى جانە تارماقتالمايتىن ابەلدىك ۇلعايۋدىڭ سانى اقىرلى ەكەندىگى دالەلدەندى.
فورمالدى ۆەكتورلىق ءورىستى لي الگەبرالارىنىڭ ىشىندە قاراپايىم ەمەس باس ءورىستەرى بولاتىن الگەبرالار ناقتىلاندى. كارتاندىق تيپتەس لي الگەبرالارىنىڭ ەكىنشى كوگومولياسى ەسەپتەلىندى. س.لي ەنگىزگەن ۆەكتورلىق ورىستە N-ارلىق كوممۋتاتورلاردىڭ تابيعاتى زەرتتەلىندى, q-كوممۋتاتورلاردىڭ لي جانە يوردان كوممۋتاتورلارمەن بايلانىسى انىقتالدى.
كوسوسيممەتريالىق مۋلتيسىزىقتىق ءاسسوتسياتيۆتى ەمەس كوپمۇشەلىكتەر كەڭىستىگىنىڭ سيپاتتاماسى, 0-اليا جانە 1-اليا الگەبرالارىنىڭ قۇرىلىستارى جاسالدى. ەكى جاقتى اليا الگەبرالارىنىڭ زەرتتەۋلەرى لي الگەبرالارىنىڭ كوممۋتاتيۆتىك كوتسيكلدەرىن زەرتتەۋگە بايلانىستى ەكەندىگى جۇيەلەندى.
دارەجەلەرى 4 جانە 5-كە تەڭ كوسوسيممەتريالىق تەپە-تەڭدىكتەرمەن انىقتالاتىن الگەبرالاردىڭ قۇرىلىمدارى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى. لي جانە يوردان كوممۋتاتورلارىنا قاتىستى لەيبيتس الگەبرالارىنىڭ جانە تسينبيەل الگەبرالارىنىڭ ەڭ كىشى تەپە-تەڭدىكتەرى ناقتىلاندى. لي كوممۋتاتور جاعدايىندا ايقىن ەمەس تەپە-تەڭدىكتەردىڭ بەسىنشى دارەجەدەن باستاپ پايدا بولاتىندىعى جانە ولاردىڭ ەكىگە تەڭ ەكەندىگى دالەلدەندى. لەيبنيتس كوگوموليالارى ءۇشىن فاكتور قۇرىلدى. لەيبنيتس الگەبرالارىنىڭ قاراپايىمدىلىعى تۋرالى ۇعىم ەنگىزىلىپ, ونىڭ قاسيەتتەرى زەرتتەلدى. ەركىن وڭ جاقتى سيممەتريالى الگەبرالاردىڭ, نوۆيكوۆ الگەبراسىنىڭ بازيستەرى قۇرىلدى. اۋىستىرۋلار ستاتيستيكالارىنىڭ سيپاتتامالارىندا نەگىزگى كودتار مەن ينۆەرسيالىق كودتاردىڭ تارالىمى زەردەلەنگەن.
وسى اتالعان زەرتتەۋلەر – اسقاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ شىڭدالۋىنىڭ ايقىن ايعاعى. ونىڭ عىلىمي جۇمىسىنىڭ ءاربىر ءبولىمى كەزىندە ۇلكەن پروبلەمالار تۋعىزعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. مۇنىڭ ءبارى كورنەكتى عالىمنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ, تۆورچەستۆولىق شابىت ناتيجەلەرى دەۋىمىز كەرەك. قازىر اسقار ەرەن دارىنىمەن, ۇشان-تەڭىز قارىمىمەن قازاقستان عىلىمىن الەمگە تانىتىپ ءجۇر. وتانىمىزداعى ماتەماتيكتەر اراسىندا ەڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەپ, ەڭ جوعارى رەيتينگتىڭ يەسى بولىپ جۇرگەن دە اكادەميك اسقار. امەريكا ماتەماتيكا قوعامى مالىمەتى بويىنشا ونىڭ سىلتەمە يندەكسى جۇزدەن جوعارى. سكوپۋس قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ا.جۇمادىلداەۆتىڭ حيرش يندەكسى دە جوعارى.
قازاق ەلىنەن اسقار كوپتەگەن شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ءدارىس وقۋعا, عىلىمي ەڭبەكتەر جاساۋعا العاش شاقىرىلعانداردىڭ ءبىرى. ول 1995 جىلدان باستاپ ون جىلداي نەگىزىندە ەۋروپادا قىزمەت ىستەدى. گامبۋرگ, ميۋنحەن, بيلەفەلد, كيوتو, وكسفورد, ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە پروفەسسور بولدى. نيۋتون ينستيتۋتىندا (كەمبريدج), تەوريالىق فيزيكا حالىقارالىق ورتالىعىندا (تريەست), ميتتاگ-لەففلەر ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا (ستوكگولم), فيلدس ينستيتۋتىندا (تورونتو), جوعارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا (پاريج), شرەدينگەر ينستيتۋتىندا (ۆەنا), ماكس پلانك ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا (بونن) عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. اسقاردىڭ “قىستاۋىم – ستوكگولم, جايلاۋىم – پاريج” دەگەن ءسوزى وسى كەزدە ايتىلسا كەرەك.
اسقار كوپتەگەن شەتەلدىك عىلىمي قورلاردىڭ گرانتتارى مەن ستيپەنديالارىن جەڭىپ الىپ ماراپاتتالدى. ول امەريكا ماتەماتيكا قوعامىنىڭ, شۆەد كورولدىگى عىلىم اكادەمياسىنىڭ, جاپون عىلىم مەن تەحنولوگيا قولداۋ قورىنىڭ, ينتاس قورىنىڭ ء(ۇش رەت), سوروس قورىنىڭ ستيپەنديالارى مەن گرانتتارىنا يە بولدى. مۇنىڭ اراسىنداعى شوقتىعى بيىگى, ارينە, شەتەلدىك عالىمدارعا ارنايى بەرىلەتىن گەرمانيانىڭ گۋمبولد قورىنىڭ ستيپەندياسى. جۇزدەن جۇيرىك شىعىپ, شەتتەن بايگەسىن الىپ جۇرگەن اسقار باۋىرىمىزدىڭ ەلدەن دە لايىقتى ۇلەسىن الار مەزگىلى باياعىدا جەتكەن دەپ ەسەپتەيمىز.
اسقاردىڭ ەڭبەكتەرىنە الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنان قولداۋ حاتتار كوپتەپ ءتۇسىپ جاتادى. ماتەماتيكتەرگە نوبەل سىيلىعى بەرىلمەيتىنى ايان. ونىڭ ورنىن فيلدس سىيلىعى باسادى. كاناداداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتى وسى فيلدس اتىندا. اسقاردى قولدايتىندار اراسىندا فيلدس سىيلىعىنىڭ, لەنين سىيلىعىنىڭ, ۆولف سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, رەسەي عىلىم اكادەمياسى اكادەميگى, مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى س.پ. نوۆيكوۆ, لەنين سىيلىعى, كورول فەيسال سىيلىعى, رولف شوك سىيلىعى لاۋرەاتى ماكس پلانك ينستيتۋت ديرەكتورلارىنىڭ ءبىرى, پروفەسسور يۋ. ي. مانين, فيلدس سىيلىعى لاۋرەاتى, امەريكا عىلىم اكادەمياسى اكادەميگى, سان-ديەگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ە. زەلمانوۆ, مۋر سىيلىعى لاۋرەاتى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعى لاۋرەاتى, ۆەين ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى ۋ. ومىرباەۆ, ستراسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى ج.ل. لودەي, يەل ۋنيۆەرسيتى پروفەسسورى د.سەليگمان ت.ب. الەمنىڭ بەدەلدى عالىمدارى بار.
اسقار تۋرالى ءسوز قوزعاساق ونىڭ تەك قانا عالىم ەمەس, سونىمەن قاتار, كورنەكتى پەداگوگ, قوعام قايراتكەرى ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ول ەكى رەت جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. اسقار جۇمادىلداەۆ قازاق ەلىنە قاتىستى سۇبەلى دە تاريحي شەشىمدەر قابىلداۋعا اتسالىستى. ول – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان, قازاقستاننىڭ ءانۇرانى, ەلتاڭباسىن قابىلداۋعا اتسالىسقان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى. ول – ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن, تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا ۇلەس قوستى. ول كەزدە كومپيۋتەر قات بولاتىن. تاريحي شەشىمدەر ءار داۋىستى قولمەن ساناۋ ارقىلى قابىلدانعانى بەلگىلى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى جوعارعى كەڭەستىڭ تۇڭعىش ساناق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى اسقار ءجۇمادىلداەۆ قولىمەن بەكىتىلدى. كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋ كەرەك دەيتىن باپ بار. العاشقى جوباسىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەك دەيتىن عانا باپ بولعان. وسى جەردەگى “ەركىن” دەگەن انىقتامانى العاش رەت ۇسىنىپ, وسىنىڭ كونستيتۋتسياعا ەنۋىنە مۇقياتتىلىق تانىتقان اسقار ەدى. وسى كۇنى «بولاشاق» اتالىپ جۇرگەن دارىندى جاستاردى قولداۋ قورىن قۇرۋ اسقاردىڭ سايلاۋ الدى مۇراتىنىڭ ءبىرىنشى تارماعى ەدى.
جاڭا عاسىردا قازاقستاننىڭ ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ءوزىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن قوسىپ, ستۋدەنتتەردىڭ, ماگيسترانتتار مەن Ph دوكتورانتتاردىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الىپ شىڭدالۋىنا ايانباي تەر توگىپ جۇرگەن اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ەڭبەگى زور. ونىڭ عىلىمداعى بۇل ەڭبەك جولى جاستارعا ۇلگى. قازاق-بريتان ستۋدەنتتەرى اراسىندا جۇرگىزىلگەن تاۋەلسىز سۇراۋلار بويىنشا اسقار جۇمادىلداەۆ ءۇش رەت ەڭ ۇزدىك پروفەسسور دەگەن اتاق الدى. اسقاردىڭ ءباسپاسوز, تەلەديدار ارقىلى («شىننىڭ ءجۇزى», «تورتەۋ تۇگەل بولسا», «كۇلتوبە») سويلەگەن سوزدەرى جاستار اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە. ونىڭ كوپتەگەن وقۋشىلارى ەلىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي مەكەمەلەرىندە, مەكتەپتەردە ۇلگىلى جۇمىس جاساپ ءجۇر. اسقاردىڭ ماتەماتيكانىڭ ءار سالاسىندا جازعان ىرگەلى عىلىمي ماقالالارى, وقۋلىقتارى ەل عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسىلعان ايتارلىقتاي ۇلەس بولىپ تابىلادى.
اسقار جۇمادىلداەۆ – ناعىز شابىتتى, بابىنا كەلگەن شاعىندا تۇرعان عالىم. ءالەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان ماتەماتيك, قوعام قايراتكەرى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان عالىمنىڭ «جالپىلانعان كوممۋتاتورلار, كوگوموليالار جانە تەپە-تەڭدىكتەر» اتتى ەڭبەكتەر جيناعى كازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن باعالانۋى وتە ورىندى شەشىم بولار ەدى.
مۇحتارباي وتەلباەۆ, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
نۇرجان بوكاەۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكا ادىستەمەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور.