پرەزيدەنتتىككە اركىمنىڭ بار تالاسى
قىرعىز ەلىندەگى پرەزيدەنت سايلاۋى ءبىر كەزەڭنەن استى – ۇمىتكەرلەردى ۇسىنۋ اياقتالدى. ءسويتىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 83 ادامنىڭ وتىنىشتەرىن تىركەدى. سونشا ادام قىرعىز رەسپۋبليكاسى دەيتىن ەلگە پرەزيدەنت بولعىسى كەلەدى.
وسىنىڭ ءوزى اقپارات قۇرالىندا ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىر. ونى «گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا» ەنگىزۋگە بولاتىنىن دا ايتادى. ەلدىڭ حالقىنا شاققاندا 65 مىڭ ادامعا ءبىر ۇمىتكەردەن كەلەدى ەكەن. جالپى, قىرعىز اعايىندار ساياساتقا قۇمار حالىق. ولاردا 150-دەي پارتيا بار. سول پارتيالار وزدەرىنەن ءبىر ۇمىتكەردەن ۇسىنعاندا, ولاردىڭ سانى قازىرگىدەن دە كوپ بولار ەدى.
بىراق پارتيالاردان ۇسىنىلعاندار سانى – 16. باسقالارى – ءوزىن ءوزى ۇسىنعاندار. ولاردىڭ اراسىندا كىمدەر جوق دەيسىڭ! 15 ادام – مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەر, 42 ادام بيزنەسكە قاتىستى, 19 ادام جۇمىسسىز, ال 8 ادام پارلامەنت دەپۋتاتى ەكەن. ءبىر زەينەتكەر دە باعىن سىناماق.
ارينە, بۇلاردىڭ ءبارى كۇرەسكە تۇسپەيدى. الدا رەسمي تىركەۋ بار. ودان ءبىرازىنىڭ وتە الماسى انىق. تىركەلۋ ءۇشىن ءار ۇمىتكەر ءوزىن جاقتايتىن 30 مىڭ ادامنىڭ قولىن جيناپ, 2,2 مىڭ دوللار كەپىلدىك قارجى قۇيىپ, 1,1 ميلليون دوللار سايلاۋ قورىن قۇرۋى كەرەك. وعان جۇمىسسىزدىڭ عانا ەمەس, جالپى جالاقىمەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەندەردىڭ شاماسى كەلە قويماس. مەملەكەتتىك ءتىل ءجونىندەگى سىناق جانە بار.
ۇمىتكەرلەردىڭ كوپتىگىن ساراپشىلار ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى. بەلگىلى قىرعىز ساياساتشىسى مارك ساريەۆتىڭ پىكىرىنشە, ولاردىڭ كوپشىلىگى بەلگىلى ءبىر ماقساتتى كوزدەيدى. ەڭ الدىمەن, ولار ۇلكەن تۇلعالارمەن ساۋدالاسپاق – ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ داۋىسىن بەرەمىن, ال سەن كەيىن قىزمەت بەرەسىن, ايتپەسە اقشا بەر, دەمەك. ال بىرەۋلەر ءوز اتىن شىعارماق ويدا.
كوپ ادامنىڭ نازارىن اۋداراتىن ءجايت – بۇل سايلاۋ ەلدەگى ساياسي جاعدايدى بۇرىنعىدان دا قيىنداتا تۇسەدى. ەلدىڭ سولتۇستىك ءجانە وڭتۇستىك بولىپ ءبولىنۋى كۇشەيمەك. نەگىزگى تەكە-تىرەس وسى ەكى ايماقتىڭ اراسىندا وتپەك. قازىر-اق سول ايماقتاردان كىمدەردىڭ نەگىزگى ۇمىتكەر بولاتىنى ايقىن. سولتۇستىكتىڭ تۋىن قازىرگى پرەمەر-مينيستر المازبەك اتامباەۆ, گەنەرال-مايور ءومىربەك سۋۆاناليەۆ جانە بىشكەك قالاسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ناريمان ءتولەەۆ ۇستاسا, وڭتۇستىك اتىنان كۇرەسكە «ءبۇتىن قىرعىزستان» پارتياسىنىڭ سەركەسى اداحان مادۋماروۆ, «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ تەڭ ءتوراعاسى قامشىبەك تاشيەۆ, پارلامەنت دەپۋتاتى, بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى مارات سۇلتانوۆ شىعادى.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, باسقالاردىڭ ارەكەتى بوس ءاۋرەشىلىك. جەمە-جەمگە كەلگەندە, وسى ەكى ايماق ءوز ارالارىنان بىرەۋگە توقتاپ, سونىڭ سويىلىن سوعادى. داۋىستارىن ساۋداعا سالۋ, ازىن-اۋلاق بەدەل جيناۋ – وسىعان دەيىنگى شارۋالار.
ايماق اراسىنداعى كۇرەس دەگەندە دە, ءسىرا وندا كەلىسىمسىز ءىس بىتپەيتىنىن قازىر جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ونداي كەلىسىمگە قول جەتپەسە, ءبىر جاق جەڭگەنمەن, ەكىنشى جاق كۇرەسىن, قارسىلىعىن توقتاتپايدى. ساراپشىلار, سودان دا, ەكى جاق ەلدەگى بيلىكتى كەلىسىم ارقىلى بولىسەتىنىن ايتادى.
باراك وباما دا پەندە, ول دا دەمالادى
ۇلكەن تۇلعالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دا جۇرتتىڭ كوز الدىندا, سونىمەن بىرگە, ول ۇلكەن ساياساتقا دا قاتىستى. اقش پرەزيدەنتى باراك وباما وسى تامىزدا جازعى دەمالىسقا شىقپاق ەدى, ونىڭ وپپونەنتتەرى شۋلاپ قويا بەردى. سونداعىسى – ەل قيىن جاعدايدا تۇرعاندا نەگە دەمالىسقا شىعادى دەيدى.
اقش ۇلكەن ەكونوميكالىق قيىندىققا دۋشار بولعانى دا بەلگىلى. ودان ءاۋپىرىمدەپ شىققانى دا شىندىق. بىرەۋلەر سول قيىندىققا اپارعان دا باراك وباما دەسە, ەكىنشىلەرى بۇل ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەرى زاڭدى ەدى, قايتا قازىرگى اقش پرەزيدەنتى ونى قۇلاتپاي الىپ شىقتى دەگەندى ايتادى. قالاي دەگەندە دە, الىپ دەرجاۆا قارجى داعدارىسىنان ءوتىپ, ءبىرشاما قالىپتى جاعدايعا كوشتى. ونى رەسپۋبليكاشىلار دا بىلەدى. سويتسە دە, ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان كەزدە, قالاي دا وبامانى حالىققا قارالاپ كورسەتكىسى كەلەدى. ەل باسىنا قيىندىق تۋعاندا قايتىپ قانا دەمالادى, قايتىپ تىنىش ۇيىقتايدى دەپ ورەكپىگەندەردىڭ سوزىندە قيسىن دا بارداي كورىنەدى. حالىققا, ەلگە جانى اشىمايتىندار عانا سونداي ارەكەتكە بارادى دەگەنگە تالاي توعىشاردىڭ يلاناتىنى دا انىق. سونداي سوزدەن پرەزيدەنتتىڭ رەيتينگىسى ءبىرشاما تومەندەۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكاشىلاردىڭ كوكسەگەنى دە سول.
پىكىر ايتىلعان سوڭ وعان جاۋاپ بەرۋ دە كەرەك. اق ءۇيدىڭ رەسمي وكىلى دجەي كارني بۇعان ىجداعاتتىقپەن جاۋاپ بەردى. وسى تامىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وبامانىڭ ءوز وتباسىمەن بىرگە دەمالماقتىعى دا راس ەكەن. ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى مارتاس-ۆينيارد ارالىندا تابيعاتى كورىكتى ءبىر جەكەمەنشىك فەرمادا وتباسىمەن بىرگە دەمالۋدى جوسپارلاپتى. باسقا ءبىر ەلدەردەگىدەي تەگىن ەمەس, ءوز قالتاسىنان اپتاسىنا 35-50 مىڭ دوللاردان تولەيدى ەكەن.
قازىر بۇل ەلدە ءداستۇر بويىنشا ساياسي تىنىشتىق كەزەڭى. پارلامەنت تە اي باسىنان بەرى دەمالىستا. تەك قىركۇيەكتە ورالادى. سول پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىندا رەسپۋبليكاشىلار – كوپشىلىك. ەلگە جاندارى اشىعىش بولسا, ولار نەگە دەمالىسقا كەتەدى دەگەندى ەسكەرتىپ, دجەي كارني, دەمالىستا جۇرسە دە وبامانىڭ بيلىك تىزگىنىن تاستامايتىنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىك قاشان دا پرەزيدەنتپەن بىرگە كوشىپ جۇرەدى دەگەن قاناتتى ءسوز دە ايتىپ تاستادى. بايلانىس جاقسى: كۇن سايىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومانداسى مەن ەكونوميكالىق كوماندا جاعدايدى پرەزيدەنتكە بايانداپ وتىرادى.
ءتىپتى قاجەتتى جاعداي تۋا قالعان كۇننىڭ وزىندە وبامانىڭ اق ۇيگە ۇشىپ كەلۋى دە قيىن ەمەس. باسقالارداي شەتەلدە ەمەس, ءوز ەلىندە دەمالادى.
ارينە, باراك وباما دا ءوزىنىڭ رەيتينگىن, قارسىلاستارىنىڭ ارەكەتتەرىن قاداعالاپ وتىرادى. الدا پرەزيدەنت سايلاۋى دا بار. ونىڭ ءمۇلت كەتكەن ءساتىن رەسپۋبليكاشىلار قالت جىبەرمەيدى.
ال الداعى سايلاۋعا قاتىستى ايتقاندا, رەسپۋبليكاشىلاردىڭ جاعدايى جاقساردى دەي المايسىڭ. ءازىرگە ولار ارالارىنان وبامامەن تايتالاساتىنداي ءۇلكەن تۇلعا تابا العان جوق. ءبىر جاڭالىق – كۇرەسكە تەحاس گۋبەرناتورى ريك پەرري قوسىلدى. ءوز شتاتىندا بەدەلى جوعارى بولعانىمەن, اقش-تان ءبولىنىپ شىعۋدى ۇسىنىپ جۇرگەن سەپاراتيست قايراتكەردى امەريكالىقتاردىڭ كوپشىلىگى قولداي قويۋى ەكىتالاي.
ءبىر جاعى سول ءوز وپپونەنتتەرىنە جاۋاپ رەتىندە بولار, باراك وباما دا ءۇش كۇن بويى اۆتوكولىكپەن ەلدىڭ ءۇش شتاتىن ارالاپ, ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى ناۋقانىن باستاپ كەتتى. ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتان قالاي شىقپاقتارىن ايتتى. ونىڭ حالىقتى يلاندىراتىن ءسوز ايتار قابىلەتى جوعارى ەكەنى بەلگىلى.
وسىنداي جاعدايدا باراك وبامانىڭ جۇرت سياقتى دەمالىسقا كەتپەك ويىن قارسىلاستارىنىڭ وعان قارسى پايدالانباق بولعانى ونشالىقتى اسەرلى بولا قويماس. قايتا بۇل پرەزيدەنتتىڭ ەلدەگى جاعداي اپاتتى سيپاتتا ەمەس, دەمالۋعا دا بولادى دەگەن سەنىمىن اڭعارتقانداي.
ماماديار جاقىپ.