پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى ورەلى ىستەردى وڭ باعالادى
كەشە ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي ايماق اكتيۆىمەن كەزدەستى. ءبىز بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا كەزدەسىپ وتىرمىز. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى. وسىناۋ تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىمەن قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى عاسىرلار بويعى اڭساعان ارمانى جۇزەگە استى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن سەنات توراعاسى وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسۋى كەزىندە. ەگەمەن دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان تاۋەلسىز 20 جىلدا عاسىرعا بەرگىسىز وركەندەۋ جولىنان ءوتتى, تاماشا تابىستار مەن جەڭىستەرگە جەتتى. وتپەلى كەزەڭنىڭ بارلىق قيىندىقتارىن ەڭسەرىپ قۋاتتى, وركەندەگەن, الەمدەگى بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. «قازاقستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتالعان, تابىستى ساياسي-ەكونوميكالىق وڭ وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى, سارابدال ساياساتىنىڭ, ەرەكشە كورەگەندىگىنىڭ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان بايىپتى شەشىمدەر قابىلداۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىندە قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى يگىلىك جانە ەڭ جوعارى قوعامدىق قۇندىلىق – ءتاۋەلسىزدىك بولىپ تابىلاتىندىعىن الدەنەشە رەت اتاپ كورسەتتى, دەپ جالعادى ءسوزىن ق.ءمامي. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءومىر سۇرە باستاعان كەزدەن تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتى نىعايتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى اسا ماڭىزدى ساياسي باسىمدىق رەتىندە قاراستىرىلدى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ وڭاي بولعان جوق, كوپتەگەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋىمىزگە تۋرا كەلدى, الايدا, ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىز ودان شىنىعىپ, شىڭدالىپ جانە وتان يگىلىگىن ودان ءارى ۇستەمەلەۋگە دايىن بولىپ شىقتىق.
سەنات توراعاسى كەلەسى رەتتە قازاقستاننىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ زاردابىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەڭسەرگەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. بۇگىندە ول دامۋ قارقىنىن ودان ءارى ورىستەتىپ وتىر, ۇكىمەتتىڭ باعالاۋى بويىنشا تاياۋداعى 5 جىلداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ 7%-عا جۋىقتايدى. بۇل ءوسىم پرەزيدەنتتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە ءسويلەگەن سوزىندە العا قويعان مىندەتتەرىمەن ۇندەسىپ جاتىر. وندا ەلباسى بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىز الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىمىز تۋرالى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز». بۇل ءۇشىن تاياۋداعى ونجىلدىققا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپار شەڭبەرىندە 2020 جىلعا دەيىن ەكونوميكانى 30%-عا دەيىن ءوسىرۋ, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30%-ىنا دەيىن جەتكىزۋ, مۇنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن كەمىندە 40 پايىزعا جەتكىزۋ (2009 جىلمەن سالىستىرعاندا) ماقساتى قويىلىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى ەسكەرسەك, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بارلىق نەگىزدەر بار, دەدى ق.ءمامي. سونداي-اق ول پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا, ونىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە جانە ۇلىقتاۋ كەزىندە سويلەگەن سوزدەرىندە ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءجونىندە مىندەتتەر قويىلعانىن اتاپ كورسەتتى. جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنىڭ, ولاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ, قولجەتىمدى ىڭعايلى تۇرعىن ءۇيدىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا دەموكراتيالىق قۇرىلىس سالاسى ايتارلىقتاي دامىدى. قازاقستان ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك ۇردىستەرىن جانە ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن وڭتايلى ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن ساياسي جاڭعىرۋ مودەلىن ويداعىداي قۇرا ءبىلدى. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جانە قوعامنىڭ توپتاسۋى قازاقستاننىڭ ەلەۋلى جەتىستىكتەرى بولدى. قازاقستان الەۋمەتتىك, ەتنوستىق جانە ءدىني جانجالداردى بولدىرماۋعا, ولاردىڭ الدىن الۋدىڭ جانە قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاساۋعا قول جەتكىزە الدى. 140 ەتنوستان تۇراتىن حالىقتىڭ بىرلىگى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىزعىماس قوندىرعىسىنا اينالدى. الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاندى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ەتالونى دەپ تانىدى.
سەنات توراعاسى سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەت سالاسىندا ءىرى تابىستارعا قول جەتكىزىلگەنىنە جان-جاقتى توقتالدى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ويداعىداي قۇرۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق يدەيالارىنىڭ قولداۋشىسى بولعانىن, پارلامەنتتىڭ 1995 جىلدان باستاپ 1860 زاڭ جوباسىن قابىلداي وتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزگەنىن نازارعا سالدى. پارلامەنت وتكەن سەسسيا كەزىندە دە بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. 141 زاڭ قابىلدانىپ, ونىڭ ىشىندە 76 حالىقارالىق كەلىسىمدەر راتيفيكاتسيالاندى, بيۋدجەت جانە سالىق ساياساتىن, سوت جۇيەسىن, قۇقىق قولدانۋ سالاسىن, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى جانە ەڭبەك ماسەلەلەرىن, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋدى, كوشى-قون ساياساتىن جانە باسقالاردى رەتتەيتىن بارلىعى 52 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, دەدى ق.ءمامي. 1 قىركۇيەكتە ءوز جۇمىسىن باستايتىن پارلامەنتتىڭ الداعى جوسپارلارى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ ءوتتى.
قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى مەرەيتويىن لايىقتى قارسى الۋ ماسەلەسىن تاعى دا ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى اتاۋلى وقيعانىڭ ايرىقشا ماڭىزىنا وراي, پارلامەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر. زامانداستارعا جانە بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان وسى سالتاناتتى ساياسي-زاڭدىق قۇجاتتا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەن باستى جەتىستىكتەرى اتاپ كورسەتىلەدى. پارلامەنتتە الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا, جارقىن جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى. ونى ماڭعىستاۋلىقتار كەڭىنەن قولدادى, دەپ اتاپ ءوتتى توراعا.
ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنىڭ ورتاق كۇش-جىگەرى مەن تابىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مول جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى داۋسىز. ولاردىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنى دە شىندىق. وسىنى ايتقان سەنات توراعاسى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تامىرلارى مەن وسى زامانعى ۇدەمەلى دامۋىنىڭ قىزۋ قارقىنى ناق وسى جەردە توعىسىپ جاتتى, دەپ ءبىر قايىردى. مىڭداعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر, ۇلتىمىز ۇلىقتاعان بەكەت اتا مەشىتى, شاقپاق اتا, باسقا دا ءاۋليەلەر جاتقان جەرلەر كاسپي ايماعىنداعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇسىلماندارى كيە تۇتقان ورىنعا اينالدى. سونىمەن بىرگە, ماڭعىستاۋ – الدىڭعى قاتارداعى يننوۆاتسيالىق ايماق, مۇناي ءوندىرۋ ءجونىندەگى جەتەكشى ولكەلەردىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ تەڭىزدەگى باستى قاقپامىز, دەدى. ايتسە دە, مۇناي-گاز سالاسىنداعى ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرىنە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جول بەرىلۋى جۇمىسشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانى بايقالادى. بۇعان وبلىس باسشىلىعى مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەككەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا دەر كەزىندە كوڭىل بولمەيتىندىگى, ناقتى شەشىم قابىلدامايتىندىعى سەبەپ بولىپ وتىر دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەلەر نەگىزىنەن زاڭ اياسىندا شەشىلۋى ءتيىس. ول كەيبىرەۋلەردىڭ ساياسي ويىنىنا اينالىپ, قولشوقپارى بولماۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىنداعى ەڭ باستى جەتىستىگىمىز – مەملەكەت ءىشىندەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى. تۇراقتىلىقتى شايقالتۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. جۇمىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى جانجال ساياساتتاندىرىلماۋى ءتيىس, دەدى ق.ءمامي.
سەنات باسشىسى الدا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر تۋرالى دا كەڭىنەن اڭگىمەلەي كەلىپ, ءسوزىن بىلاي قورىتتى:
– ماڭعىستاۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتى بەلسەندى جانە تۇراقتى ىسكە اسىراتىن ورنىقتى دامىعان وبلىس. مۇنايلى ولكەنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا وسى قالىپتان اينىمايتىنىنا سەنەمىز. سىزدەردىڭ پرەزيدەنت العا قويعان ستراتەگيالىق مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ, تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە وركەندەپ كەلە جاتقان قازاقستاندى نىعايتۋعا لايىقتى ۇلەس قوسا بەرەتىندەرىڭىزگە سەنىم بىلدىرەمىن. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا بۇگىنگى كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان وبلىستىڭ اكتيۆى مەن باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ورتاق وتانىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا بارشاڭىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ تابىستى بولۋىن تىلەيمىن.
ساپار اياسىندا سەنات ءتوراعاسى اقتاۋ تەڭىز پورتىندا, اقتاۋ-سيتي جوباسىنداعى «اققۋ» شاعىن اۋدانىنىڭ قۇرىلىس الاڭىندا, وبلىستىق قان قۇيۋ ورتالىعىندا, كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىندە بولدى.
ق.ماميمەن بىرگە سەنات ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.سۋدين, دەپۋتاتتار م.بورتنيك جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ج.سارسەنقۇلوۆ بولدى.
جولامان بوشالاق.