قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاۋەلسiز قازاقستاننىڭ بiرiنشi سىرتقى iستەر مينيسترi, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۇلەيمەنوۆ تولەۋتاي سقاق ۇلىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرiمەن ىنتىماقتاستىعىنا ارنالعان «قازاقستان جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى: نەگىزگى باعىتتارى مەن ىنتىماقتاستىق باسىمدىقتارى» اتتى مونوگرافياسى 2010 جىلى قازاق تىلىندە جارىق كوردى.
ت.سۇلەيمەنوۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرى استانالارىنا جاساعان رەسمي ساپارلارى بارىسىنداعى كەلiسسوزدەرگە, سونىمەن بiرگە, ۇكiمەت باسشىلارىنىڭ جاۋاپتى ساپارلارىنا قاتىسقان. بەلگىلى عالىم, ساياساتتانۋشى ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ جوعارىدا اتالعان كىتابى قازىرگى تاڭداعى قۇندى باسىلىم. مەملەكەتىمىزدىڭ ەلشiسى رەتiندە شىعىس ەۋروپادا توعىز جىلدان استام ەڭبەك ەتكەن مونوگرافيا اۆتورى ءوزىنىڭ قىزمەتى كەزىندە جيناقتاعان ءتاجiريبەسiن مولىنان قولدانىپ قانا قويماي, ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق ءجانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا شەتەلدەردىڭ ءبىزدىڭ ەلمەن ەكiجاقتى جانە كوپجاقتى قاتىناستارى مەن ىنتىماقتاستىعىنا ساياسي تالداۋ جۇرگiزگەن.
ەڭبەك قازاقستاندىق-شىعىسەۋروپالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحىنا ارنالعان. وندا جوعارى دەڭگەيدەگى كەلiسسوزدەردiڭ رەسمي جازبالارى مەن قۇجاتتارى (كەلiسiم, نوتا, حالىقارالىق حاتتامالار, مەموراندۋمدار, ساراپتامالىق جازبالار, ساياسي پورترەت پەن حاتتار, شولۋ), سونىمەن قاتار, ەلشى ءوزىنىڭ دەربەس باقىلاۋلارىن كورسەتەدى. وتاندىق ادەبيەتتە ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىمەن عانا ەمەس, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتiك دامۋ دەڭگەيىمەن جەتكەن قازاقستاننىڭ شىعىسەۋروپالىق ولكەمەن قاتىناستارىنىڭ نەگiزگi دامۋ كەزەڭدەرi تۇڭعىش رەت سيپاتتالىپ, تالقىلانعان.
ۆەنگريا, پولشا, سلوۆاكيا, چەحيا, بولگاريا جانە رۋمىنيا ەۋروپالىق وداققا ەنىپ, ناتو مۇشەسى بولعانىنا ون جىل ءوتتi. اۆتور ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بۇل ەۋروپالىق قۇرىلىمدارعا ەنۋدەگى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتارعا تولى جولدان قالاي وتكەندىگى جايلى جان-جاقتى سۋرەتتەگەن. قىسقا مەرزiمدە اتالعان ەلدەرمەن ساياسي, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جۇيەلەردiڭ وزگەرۋىن iسكە اسىردى. ولار ءۇشiن دەموكراتيالىق فورماعا, ازاماتتىق قوعامنىڭ كەزەڭىنە ءوتۋ بايسالدىلىقپەن ەرەكشەلەندى.
قوعامدىق-ساياسي وزگەرۋلەر سالاسىندا ۆەنگريا, پولشا مەن چەحيا تاجiريبەسi قازاقستانعا پايدالى بولدى. سونىڭ ىشىندە جەكەشەلەندiرۋدi جۇزەگە اسىرۋدىڭ چەح باعىتى, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ پولياك تاجiريبەسi, سىرتقى بورىشتى تومەندەتۋ جانە اعىمداعى ءتولەم بالانسى تاپشىلىعىن قىسقارتۋدىڭ ۆەنگرلىك جولىنا قازاقستان ۇكiمەتi iلتيپات ءبىلدىردى. وسىعان وراي اۆتور قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل ەلدەرگە جاساعان رەسمي ساپارلارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. ءويتكەنى, پرەزيدەنتتىڭ ساپارلارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەسى جاعىنان تەك اتالعان مەملەكەتتەردە عانا ەمەس, بۇكىل شىعىس ەۋروپا اۋماعىندا تابىستى بولدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساپارلارىنا ەۋروپالىق وداقتىڭ بارلىق ەلدەرiنىڭ نازارى اۋىپ, كەلiسسوزدەر قورىتىندىسى تالدانىپ, ول قورىتىندىلاردىڭ ەۋروپالىق مۇددەلەرگە سايكەستiلىگi انىقتالدى.
پولشا مەن ۆەنگريادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ, سونىمەن قاتار چەحيا, سلوۆاكيا, رۋمىنيا مەن بولگاريادا (1996–2005 جج.) قوسىمشا قىزمەت اتقارعان عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى قازاقستان مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستاردى ىسكە اسىرۋعا تىكەلەي قاتىسقانى ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسكەن.
ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ەڭبەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا ارنالعان. سىرتقى ساياساتتىڭ شىعىسەۋروپالىق ۆەكتورى مەملەكەتىمىزدىڭ جاھاندىق سىرتقى ساياسي ستراتەگياسى كونتەكسىندە قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلاتىنى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە كۇمان تۋدىرمايدى. زەرتتەۋ بارىسىندا اۆتور مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەلەرىن زەردەلەي كەلە, مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق ۇلگىلەرىنىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن ۇسىنعان.
اۆتوردىڭ جاساعان تۇجىرىمدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىن جاساعاندا قولدانۋعا بولادى. وتاندىق ساياساتتانۋ عىلىمىندا قازاقستان مەن شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا العاش رەت ءبىرتۇتاس زەرتتەۋ جاسالعانىن, جالپى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, اسىرەسە, قازاقستان ءۇشىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق جانە پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعى ءماندى ءتاجىريبە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ەڭبەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋروپا اۋماعىنداعى ۇلتتىق مۇددەلەردى جۇزەگە اسىرۋ جۇيەسى دە ۇسىنىلعان.
قازاقستاننىڭ ەۋروپا قۇرلىعىنداعى ءىس-ارەكەتىن بۇگىنگى زامان جانە الەمدىك تەندەنتسيالار جاعدايىندا ىرگەلى تالداۋ قاجەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتكەن ورىندى. سول سەبەپتى عالىمنىڭ ەڭبەگى جاھاندىق ۇردىستەر زامانىندا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ىقپالى عىلىمي نەگىز بەرەتىنى ساياسي عىلىمنىڭ باستى باعىتىنا ارنالعان.
اۆتور مونوگرافياسىندا شىعىس ەۋروپا ەلدەرiنiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ونداعى ەلدەردىڭ قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ تابىستى كەڭەيۋ باعىتىن عانا ايتىپ وتپەي, ءارتۇرلi سالالارداعى بۇدان كەيىنگى ءوزارا ارەكەتتەسۋدiڭ جولدارىن كورسەتكەن. اتاپ ايتقاندا, اۆتور قازاقستاننىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرiمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ 2020 جىلعا دەيiنگى دامۋ باعدارلاماسىن ۇسىنادى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, بۇل باعدارلاما ءجۇزەگە اسسا, ستراتەگيالىق ارiپتەستiككە شىعۋعا مۇمكiندiك اشىلادى.
قازاقستاننىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن 2020 جىلعا دەيىنگى قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتور دايىنداعان جوباسى ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. وندا ساياسي, ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا ەكىجاقتى قاتىناستار ناقتىلانعان.
شىعىسەۋروپالىق تاجىريبە – قازاقستان ءۇشىن ۇلگى بولارلىق. قازىرگى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ اۋىسۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى تاجىريبەسىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ سەبەبى, جوعارىدا اتالعان ەلدەر بۇرىنعى سوتسياليستىك جۇيەگە ۇقساس جاعدايدا بولا تۇرا, دامۋ پاراديگماسىن تۇبەگەيلى تۇردە اۋىستىرۋعا قول جەتكىزدى, ياعني بيلىك ارقىلى باسقارۋ جولىنان دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا اۋىسا الدى. سونىڭ ىشىندە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ناتو مەن ەو-عا كىرۋ ءتاجىريبەسى, قوعامنىڭ ترانسفورماتسياسى وتپەلى كەزەڭ ءماسەلەلەرىن شەشىپ جاتقان باسقا ەلدەر ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنى ءسوزسىز.
اۆتور وسى توپتاعى ەلدەردىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىن تۇراقتاندىراتىن ءجانە دە وسى اۋماقتا الداعى كوزگە تۇسەر كورىنىس مۇمكىندىكتەرىن انىقتايتىن ىقپالداستىق بىرلەستىكتەرىنىڭ قىزمەتىن جاڭاشا ويلاستىرۋ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن وسى ءۇردىستىڭ وزىق تاجىريبەسى قازىرگى كەزەڭدە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
اتالعان ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى – اۆتوردىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن قازاقستان ىقپالداستىعىنىڭ كەلەشەگى بار باعىتتارىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەلۋىنىڭ تالپىنىسىندا. العاش رەت ورتاازيالىق اۋماقتاعى شىعىس ەۋروپانىڭ قىزىعۋشىلىعى ساياسي اسپەكتىدە وڭتايلاندىرىلدى, ەكىجاقتى نەگىزدەگى قۇقىقتىق كەلىسىم-شارتتىق قاتىناستار, ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى نەگىزدەلگەن. وسىنىڭ ءبارى قازاقستان مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى زاڭنامالارىنىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەرىنىڭ بەكىتىلۋىن قاجەت ەتەدى.
اۆتور شىعىس ەۋروپا ەلدەرiنiڭ بىزبەن ءوزارا تيiمدi ىنتىماقتاستىعىنىڭ دا مۇددەلiلىگىن باسا ايتادى. باسىلىمدا شىعىس ەۋروپا ەلدەرi قازاقستان رەسپۋبليكاسىن سەنiمدi, ءارى جاۋاپتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ارiپتەس, وڭىرلىك جەتەكشi, حالىقارالىق قاۋiپسiزدiك ماسەلەلەرىندەگى, اسiرەسە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدا ورتالىق ازيادا باستاۋشى ەل رەتىندە قارايتىنىن كورسەتكەن.
بۇل كىتاپتى ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, وقىتۋشىلار جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان قاۋىم قولدانا الادى.
سايلاۋ باتىرشا ۇلى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ديپلوماتيا قىزمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر.