ءبىز IPO تۋرالى نە بىلەمىز؟

بيىل قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. وسى ۋاقىتتار ىشىندە ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ الەۋمەت­تىك جانە ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋ باستى باسىمدىق بولىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى تاياۋدا ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قو­رى­نا ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن بىرقاتار كومپانيالاردا حالىقتىق ءىرو جۇرگىزۋ مىندەتىن قويدى. حالىقتىق ءىرو قازاق­ستان­دىقتاردى ەل ەكونوميكاسىن دا­مىتۋ­عا قاتىسۋعا تارتۋ, ولارعا وتان­دىق جەتەكشى كومپانيالار­دىڭ اكتسيا­لارىن ساتىپ الۋ ەسەبىنەن ءوز ءال-اۋقا­تىن ارت­تىرۋ ءمۇم­كىندىگىن  بەرۋ ءۇشىن جۇرگىزى­لە­دى. حالىق­تىق ءىرو-نى ىسكە اسى­رۋعا دا­يىن­دىق ۇدەرىسى قوعامنىڭ ۇلكەن قىزى­عۋشىلىعىن تۋدىردى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ الدى­نا قويىپ وتىرعان نەگىزگى ماقساتى – حا­لىقتىق ءىرو-نى دايىنداۋ مەن  وتكىزۋ ۇدەرىسىن بارىنشا اشىق جانە تۇسىنىكتى, ال ورنالاستىرۋعا ۇسىنىلاتىن اكتسيا­لا­ردىڭ حالىقتىڭ قالىڭ توبى ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وسىعان وراي وقىرماندار نازار­لارىنا ءىرو ماسەلەسىنە قاتىستى قىس­قاشا انىق­تامالىق اقپارات ۇسىنىلىپ وتىر. IPO دەگەن نە؟ IPO (اي-پي-و) اببرەۆياتۋراسى اعىل­شىن­نىڭ Initial Public Offering – قانداي دا ءبىر كومپانيانىڭ اكتسيالاردى ساتۋ ءۇشىن باستاپقى جاريا ۇسىنۋدى بىلدىرەتىن ءسوز ءتىر­كەسىنەن تۋعان. بۇل رەتتە «باس­تاپقى» ءسوزى كومپانيانىڭ ءوز اكتسيا­لارىن  بيرجاعا  العاش رەت شىعارۋىن جانە ولاردى حالىق­تىڭ قالىڭ توبىنا شەكتەۋسىز ۇسىنۋىن بىلدىرەدى. IPO نە ءۇشىن وتكىزىلەدى؟ ءىرو وتكىزۋ ماقساتتارى ءاربىر ناقتى جاعدايعا بايلا­نىس­تى ءارتۇرلى بو­لۋى مۇمكىن. ادەت­تە ءىرو ماقساتى كوم­پا­نيا­عا كاپيتال تار­تۋ بو­لىپ تابى­لا­دى, ءويت­كەنى اك­تسيا­لاردى جا­ريا ور­نالاستىرۋ كوم­پانياعا ين­ۆەس­تور­لاردى كوپ­تەپ تار­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەلەسى ماقسات كومپا­نيا­نىڭ قۇنىن با­عالاۋ بولۋى ءمۇم­كىن, ءويت­كەنى ونىڭ اك­تسيا­لارى­نىڭ كاپيتال رى­نوگىنداعى با­عا­سى قۇننىڭ ەڭ وبەك­تيۆ­تى  جانە ناقت­ى باعاسىن كورسەتەدى. حالىقتىق ءىرو مەملەكەت حالىقتى مەم­لەكەتتىك كومپانيالاردى باسقارۋعا تارت­­قىسى كەلگەن جاعدايدا وتكىزىلەدى. مۇن­­داي باعدارلامالاردى ۇلىبري­تا­نيا (1980 جىلدار), برازيليا مەن پولشا (1990 جىل­دار) ىسكە اسىردى. بۇل رەتتە, ادەت­تە, اكتسيالارعا قولجەتىمدىلىك ءبىرىنشى كە­زەكتە ينستيتۋتتىق جانە شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلارعا ەمەس, ەلدىڭ ازامات­تارىنا بەرىلەدى. اكتسيالار نە ءۇشىن ساتىپ الىنادى؟ تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكالىق جا­­عىنان دامىعان ەلدەردە ءىرى كوم­پا­نيا­لار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى ءىرو ءراسى­مىنەن ءوتتى جانە جەكە تۇلعالار دا, سونداي-اق ينستي­تۋت­تىق ينۆەستورلار دا (زەينەتاقى قور­لارى جانە ت.ب.)  سياقتى اكتسيونەرلەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تيەسىلى. وسىنداي ەكونو­مي­كا­لىق ۇلگى ءىس جۇزىندە مەنشىككە قوعامدىق يەلىكتى بىلدىرەدى جانە بارىنشا ءتيىمدى ءارى ءادىل بولىپ تابىلادى, ويتكەنى تۇتاستاي قوعامنىڭ دا, ونىڭ جەكە ازاماتتارىنىڭ دا ءمۇد­دە­لەرىنە سايكەس كەلەدى. ءوز قاراجاتىن كومپانيالاردىڭ با­عا­لى قاعازدارىنا سالا وتىرىپ, ينۆەستورلار ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتا­ما­سىز ەتىپ, ولاردىڭ دامۋىنا جاردەم­د­ە­سەدى. بۇل رەتتە اكتسيونەرلەر كومپا­نيا­نى باس­قارۋعا قاتىسادى جانە اك­تسيا­لاردىڭ قۇنى وسكەن جاعدايدا ولاردى يەلەنۋدەن پايدا تابادى, سونداي-اق پايداعا قاتى­سادى (ديۆيدەندتەر تۇرىندە). تىركەلگەن پايىزدىق ستاۆكالاردى ۇسىناتىن بانك دەپوزيتتەرىمەن سالىس­تىر­عاندا, اكتسيالار باعالارىنىڭ ءوز­گەرۋى سىياقىلارمەن دە, تاۋەكەلدەرمەن دە ۇيلەسۋى مۇمكىن جانە شىعىنسىزدىق كەپىلدەمەلەرى بولمايدى. اكتسيالاردى ساتىپ الۋ جىلدام پاي­داعا نەمەسە جالپى پايداعا كەپىلدىك بەرمەيدى. كەز كەلگەن قارجى رىنوگى, ونىڭ ىشىندە قور رىنوگى قۇبىلمالى (باعالار­دىڭ قۇبىلۋى) جاعدايدا بولا­دى. بۇل قانداي دا ءبىر كومپا­نيانىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الا وتىرىپ, ينۆەس­توردىڭ  بارلىق تاۋەكەلدەردى دە ساتىپ الا­تىندىعىن بىلدىرەدى, ويتكەنى اك­تسيا­لاردىڭ قۇنى كوتەرىلۋى دە, سونداي-اق كوپتەگەن جاعدايلارعا باي­لانىستى ءتو­مەن­دەۋى دە مۇمكىن. ولاردىڭ قاتارىندا كوم­پانيانى ءتيىمسىز باسقارۋ, ەلدەگى احۋال­دىڭ وزگەرۋى بولۋى مۇمكىن, مۇندا ەمي­تەنت قىز­مەتتى, دۇلەي اپاتتاردى, ەمي­تەنت-كومپانيا جۇرگىزەتىن تاۋار­لارعا ارنالعان باعالار­دىڭ قۇلاۋى جانە ت.س.س. جۇزەگە اسىرادى – ياعني  كەز كەلگەن الدىن-الا قيىن بولجا­نا­تىن, الايدا رىنوكقا بەلگىل ءبىر اسەرى بار قۇبىلىستار. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, كومپا­نيا­نىڭ تابىستى دامىتقان, ينۆەستي­تسيا­لىق باع­دار­لامالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىر­عان كەزدە قولايلى رىنوكتىق جاعدايدا اكتسيا­لار­دى يگەرۋدەن تۇسكەن كىرىس دەپوزيتتىك بانكتىك سالىمعا قاراعاندا تىم جوعارى بولۋى مۇمكىن. IPO قالاي بولادى؟ IPO-نى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى كومپانيالاردىڭ اك­تسيالارىنا ءوز قاراجاتىن سالۋدى شەشەتىن ينۆەستورلاردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, ءىرو-نى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ ۇدەرىسى  وتە جاۋاپتى جانە ەداۋىر كوپ ەڭبەك قاجەت بولادى, تاۋەلسىز كونسۋل­تانت­تار­دى تارتۋدى تالاپ ەتەدى.  ادەتتە ول 6 ايدان ءبىر جىلعا دەيىن اتقارىلادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, كاپيتالدىڭ جاريا رى­نوگىنا شىققان كومپانيا  (مۇنداي كوم­­پا­نيا «ەميتەنت» دەپ اتالادى) تاۋەل­سىز كون­سۋلتانتتاردىڭ كومەگىمەن ءوزى­نىڭ قار­جى­لىق-شارۋاشىلىق جاع­دايىن, ۇيىم­­­­دىق قۇ­رى­لىمىن جانە اكتيۆتەر قۇرىلىمىن, اق­پا­راتتىق (ونىڭ ىشىندە,  قارجىلىق) اشىق­تىق­تى, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ءتاجى­ريبەسىن جانە قىزمەتتىڭ باسقا دا  قىر­لارىن تالدايدى. وسى تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا كومپا­نيا وعان ءىرو-نى تابىستى جۇزەگە اسى­رۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن انىقتالعان ول­قى­لىق­تار مەن كەمشىلىكتەردى جويۋعا ۇم­تى­لادى. وسى ءىس-قيمىل ادەتتە كاپي­تال­دىڭ جا­­ريا رىنوكقا شىعۋى تۋرالى شەشىم ءتۇپ­­­كىلىكتى قابىل­دان­عانعا دەيىن جالعاسادى. ادەتتە, اكتسيالاردىڭ باستاپقى ور­نالاستىرىلۋى مىنالاردى تارتا وتى­رىپ جۇرگىزىلەدى:  اندەررايتەرلەر جانە ورنالا­س­تىرۋ­دى ۇيىمداستىرۋشىلار رەتىندە ين­ۆەستيتسيالىق بانكتەر نەمەسە ينۆەس­تيتسيالىق كومپانيالار;  ۇيىمداستىرۋشىلار جانە/نەمەسە ەميتەنتتەردىڭ كونسۋلتانتتارى رەتىندە زاڭ كومپانيالارى;  اۋديتورلىق كومپانيالار;  جۇرتشىلىقپەن جانە ينۆەستورلارمەن بايلانىس جونىندەگى كونسۋلتانتتار رولىندەگى كوممۋنيكاتسيالىق اگەنت­تىكتەر. ءىرو كەلەشەگىنىڭ جويىلعان كەمشىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەگەر الدىن-الا تەكسەرۋلەر قورىتىندىلارى بويىنشا ەميتەنت وڭ باعالاناتىن بولسا, وندا ءىرو ۇدەرىسى  جاڭا كەزەڭگە – دايىندىق كەزەڭىنە وتەدى, ول ۋاقىتتا:  IPO قاتىسۋشىلارىنىڭ كومان­دا­سى ىرىكتەلەدى, ساۋدا الاڭى, ارىپتەستەر (كونسۋلتانتتار, دەلدالدار, اندەررايتەرلەر) تاڭداپ الىنادى, ولارمەن ءىرو ءىس-قيمىل جوسپارى تۇپكىلىكتى كەلىسىلەدى.          ەميتەنت ورگاندارمەن فورمال­دى شەشىمدەر قابىلدانادى, فورمالدى راسىمدەر ساقتالادى جانە رەسمي قۇ­جاتتار قۇراستىرىلادى.  ينۆەستيتسيالىق مەموراندۋم  جا­س­الادى – ءىرو شەڭبەرىندە (مىسالى, اكتسيا ءۇشىن باعا, اكتسيالار سانى, قارا­جات­تى پايدالانۋ باعىتى, ديۆيدەند سايا­ساتى جانە ت.ب.) ۇسىنىلاتىن اكتسي­يال­ار­دى ساتىپ الۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن  ينۆەستو­ر­لارعا قاجەتتى اقپاراتتى قامتيتىن قۇجات.  «روۋدشوۋ» دەپ اتالاتىن كومپانيا وكىلدەرىنىڭ الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەر سەرياسى ىسكە قوسىلادى,  ولاردا كومپانيانىڭ تۇساۋكەسەرى, ونىڭ قىزمەتى­نىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى جانە اكتسيا­لار­دى ورنالاستىرۋ سيپاتتاما­لا­رى جۇزەگە اسى­رىلادى.  تاعى ءبىر ەلە­مەنت, الدىڭعى IPO-نى ورنالاستىرۋ تۋرالى جاريا حابارلاندىرۋ.  جۇرگىزىلەتىن ءىرو جانە ەميتەنت-كومپانيانىڭ ءوزى تۋرالى الەۋەتتى ين­ۆەستورلاردى اقپاراتتاندىرۋ جونىندەگى جارنامالىق ناۋقان وتكىزىلەدى. بۇل ءىس-شارالار ەميتەنت-كومپا­نيا­لارداعى كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن قامتاماسىز ەتە وتى­رىپ, سونداي-اق كومپانيالاردى ودان ءارى دا­مىتۋ­دىڭ جاي-كۇيى جانە كەلەشەگى تۋ­رالى مەيلىنشە تولىق اقپاراتتى ينۆەس­تور­لارعا ۇسىنا وتىرىپ, الەۋەتتى اكتسيو­نەر­لەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن جۇرگىزەدى. ورنالاستىرۋ تۋرالى جاريا حابار­لانعاننان كەيىن  قوسا بەرىلەتىن باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋعا ارنالعان ءوتى­نىم­دەردى جيناۋ جۇزەگە اسىرىلادى, (ەگەر ول الدىن-الا بەلگىلى بولماسا) جا­­ريا ورنالاستىرۋدىڭ باعاسى, ءوتىنىم­دەردى قاناعاتتاندىرۋ جانە قورىتىن­دى­لار جاساۋ ءتاسىلى انىقتالادى. قورىتىندىلاۋشى كەزەڭدە وتكەن ءىرو تابىستىلىعىن تۇپكىلىكتى باعالاۋ­دى ايقىندايتىن باعالى قاعازدارمەن ساۋدا-ساتتىق باستالادى. وسىلايشا, ەميتەنت كومپانيانىڭ با­عا­لى قاعازدارىنىڭ جاسالعان باس­تاپ­قى كوپشىلىككە ۇسىنىس ناتيجەسىندە ساتىپ الۋشى اكتسيونەرلەردىڭ پايدا­سى­نا ءوتۋى ءبىر­قاتار ءىس-قيمىلدار مەن راسىمدەردىڭ قو­رى­تىندى ساتىسى بولىپ تابىلادى, ول ەمي­تەنت رىنوكقا ۇسى­نىل­عان باعالى قاعازداردى بارىنشا ءتيىمدى ساتۋ ماقساتىندا جاسالادى. ينۆەستور سوزدىگى: اكتسيا – ديۆيدەندتەر تۇرىندە اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پايداسىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋعا, سونداي-اق اكتسيونەرلىك قوعامدى باس­قارۋعا جانە ول تاراتىلعان جاعدايدا, قال­عان م ۇلىكتىڭ ءبىر بولىگىنە قاتىسۋعا ونى يە­لە­نۋشىنىڭ (اكتسيونەر­دىڭ) قۇقىعىن بەكىتەتىن باعالى قاعاز. ادەت­تە, اكتسيا اتاۋلى با­عالى قاعاز بو­لىپ تابىلادى. قاراپايىم ءجا­نە ارتىق­شىلىقتى بولىپ بولىنەدى. بير­­­جاداعى ساۋدا-ساتتىققا جىبەرۋ ءۇشىن اكتسيالار ليستينگ راسىمىنەن ءوتۋى ءتيىس جانە ليستينگ راسىمىنەن وتپەستەن ساۋدا-سات­تىق­قا جىبەرىلۋى قاجەت. ساۋدا-ساتتىققا اكتسيا­لار­دىڭ قاتىسۋى ەڭ قولجەتىمدى ءارى ۇزاق مەر­زىمدى كاپيتال تارتۋعا, كومپانيانىڭ قۇ­­نىن ارتتىرۋعا, قارىز الۋ قۇنىن ازاي­تۋ­­عا, ءوزىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە, بيرجا ارنا­لا­رى ارقىلى قوسىمشا جارنا­ما­نى جۇزەگە اسى­رۋعا جانە كەيىنگى شى­عا­رى­لىمدى ءساتتى ور­نا­لاستىرۋعا ەمي­تەنتكە مۇمكىندىك بەرەدى. ليستينگ - (اعىلشىنشادان list - سپيسوك) – بيرجاداعى ساۋدا-ساتتىققا جىبەرىلگەن باعالى قاعازداردىڭ تىزىمىنە اك­تسيا­لاردى نە وبليگاتسيالاردى ەنگىزۋ ءرا­سىمى, بيرجا بەلگىلەگەن شارتتار مەن تا­لاپتارعا باعالى قاعازداردىڭ سايكەس­تى­گىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ. بيرجا ءتىزىمىنىڭ ءوزىن كوبىنەسە ليستينگ دەپ اتايدى. ينۆەستور – كەيىننەن پايدا  تابۋ ءۇشىن (ينۆەستيتسيالار) تاۋەكەلدى كاپيتال سالاتىن ادام نەمەسە ۇيىم (ونىڭ ىشىندە كومپانيا, مەملەكەت جانە ت.ب.). ينۆەستيتسيالار – كىرىس الۋ ماق­ساتىن­دا ەكونوميكاعا ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال سالۋ. ينۆەستيتسيالار قازىرگى ەكو­نو­ميكانىڭ اجىرامايتىن بولىگى بولىپ تابىلادى. ينۆەستيتسيالار قايتىپ كەلەدى جانە پايدالى جوبالاردا عانا كىرىس اكەلەدى. ەگەر جوبا شىعىندى بولسا ينۆەستيتسيالاردىڭ كۇيىپ كەتۋى مۇمكىن. ەميتەنت – ءوز قىزمەتىن دامىتۋعا جانە قارجىلاندىرۋعا باعالى قاعاز­دارىن شىعارعان ۇيىم. اندەررايتەر – (اعىلشىنشادان un­derwri­ter) – بۇل باعالى قاعازداردى شى­عا­رۋ جانە ولاردى ءبولۋ ۇدەرىسىنە باس­شى­لىق­تى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا. اندەررايتەر ۋاكىلەتتى ورگاننان ءتيىستى تۇردە ليتسەنزيا العان كەز كەلگەن زاڭ­دى تۇلعا بو­لۋى مۇمكىن, ياعني ول ين­ۆەس­تيتسيالىق كوم­­پانيا نەمەسە ينۆەس­تي­تسيالىق بانك بولۋى مۇمكىن. بۇل زاڭدى تۇلعا ين­ۆەس­تور­لارعا ەميتەنتتىڭ باعالى قاعازدارىنىڭ شىعا­رى­لىمىن ساتىپ الۋعا ۇسىنادى. باعالى قاعازدار رىنو­گىن­داعى اندەررايتينگتى اندەررايتەرلەر توبى, ياعني الدىن-الا كەلىسىمدە بەل­گى­لەنگەن باعا بويىنشا باعالى قا­عاز­داردىڭ جاڭا شىعارىلىمىن ساتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن از ۋاقىتقا قۇرىل­عان ينۆەستيتسيالىق بانكتەر جانە/نەمەسە ين­ۆەس­تيتسيالىق كومپانيالار تو­بى جۇزەگە اسىرۋى مۇمكىن. اندەررايتەرلەر سينديكا­تىن جەتەكشى اندەررايتەر باسقارادى. جەتەكشى اندەررايتەر باعا­لى قاعازداردى ور­نا­لاستىرۋ بويىنشا سينديكات ۇيىم­داس­تى­­رادى, ەميتەنتپەن باي­لانىس ۇستايدى جانە ورنالاس­تىرىلعان قاعازدارعا ەسەپ جۇرگىزەدى. بروكەر – باعالى قاعازدار رى­نو­گىن­داعى ساۋدا وكىلى, زاڭدى تۇلعا, كليەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جانە ونىڭ ەسەبىنەن باعالى قاعازدارمەن وپەراتسيادار جاساۋعا قۇقىعى بار باعالى قاعازدار رىنوگىنىڭ كاسىبي قاتىسۋشىسى. قۇبىلمالىلىق - (اعىلشىنشادان Volatility – وزگەرمەلىلىك) – باعا وزگەر­گىش­تىگى ۇدەرىسىن سيپاتتايتىن ستاتيس­تيكالىق قارجىلىق كورسەتكىش. ماڭىز­دى قارجى كورسەتكىشى جانە قارجى تاۋەكەلدەرىن باس­قارۋداعى ۇعىم بولىپ تابىلادى, مۇندا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعى ءۇشىن قارجى قۇرالىن پايدالانۋ تاۋەكەلىن بىلدىرەدى.