قارىشتا, عارىشقا!

سەنبى كۇنى بايقوڭىردان «قازسات-2» كوك جۇزىنە كوتەرىلدى جەر كىندىگى – بايقوڭىر. كۇن سەنبى. ساعات تاڭعى بەستى سوعىپ تۇر. الدىمەن بويى بايتەرەكتەي بولعان تەمىر قۇرساۋ بايشەشەك سەكىلدى اشىلا باستادى. قاۋىزىن جارعان گۇلدەي جايىلىپ شىعا كەلدى. الدەن ۋاقىتتا جالىنداعان وت كورىندى. سونان سوڭ جەر-دۇنيەنى سىلكىندىرىپ گۇرس ەتكەن داۋىس شىق­تى. تابانىمىزدىڭ استى دىرىلدەپ كەتتى. جوعارىعا قو­يىل­عان راديوقابىل­داعىش­تان: «قازسات-2» عارىشقا ات­تان­­دى», دەگەن داۋىس شىق­تى. بۇل ۋاقىتتا ساعات ءتىلى تاڭعى 5.15-ءتى كورسەتىپ تۇر ەدى.   تۇمانباي كوكەمنىڭ (مولدا­عا­ليەۆ) ولەڭى بار عوي: «كوكتەمدى قوندىرىپ قاناتىنا, قۇس قايتىپ ورالدى الماتىما», دەپ كەلەتىن. ءانى – جارىقتىق نۇراعاڭ, نۇر­عيسا تىلەنديەۆتىكى. سول سياقتى, «پروتون-م» زىمىران­تاسىعىشى­نىڭ قاناتىنا قونعان ءبىزدىڭ «قازسات-2» مەن امەريكانىڭ «وس-2» جەر سەرىكتەرى عارىشقا اتتاندى. توعىز مينۋتتا اتموس­فە­رانى جارىپ ءوتىپ, وزگە وربيتانى بەتكە الدى. وسى ساتتە «قازسات­تىڭ» ۇشۋ بارىسىن باقىلاپ وت­ىرعان مامان جەر سەرىگىنىڭ قا­لىپ­تى جاعدايدا ۇشىرىلعانىن, ءبىزدىڭ وربيتانى تاستاپ شىققا­نىن حابارلادى. «قازسات-2» جەر سەرى­گىنىڭ ۇشىرىلۋىن ارنايى تاما­شالاۋعا كەلگەن ۇكىمەت دەلەگا­تسيا­سىنىڭ مۇشەلەرى, «قازعا­رىش» ۇلت­تىق اگەنتتىگىنىڭ توراعا­سى تال­عات مۇ­ساباەۆ, قىزىلوردا وب­لى­سىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋان­دىقوۆ پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى شىن كوڭىلدەن قۋانىپ, مارە-سارە بولىسىپ, قول شاپالاقتاپ, ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ جاتتى. شىنىن­دا دا قۋاناتىن جاعداي. ءبىز دە تولقىپ تۇرمىز. «جۇل­دىزدار ءىز تاستاپ اعادى» دەمەكشى, «قازساتتىڭ» ارتىنان قالعان ىزىنە قاراپ ءمازبىز. قاسىمىزدا تۇر­عان بايقوڭىرداعى پرەزيدەنتتىڭ ارنايى وكىلى, وبلىس اكىمىنىڭ ور­ىنباسارى ءسابيت قوجامەتوۆ: «قا­زىر اسپاندا جارىق جانادى», دەدى. ول نە قىلعان جارىق دەيمىز. راس. ەلەكتر شامى ىسپەتتەس بولىپ جارىق جاندى. ماسەلە بىلاي ەكەن. زىمىرانتاسىعىش قانشاما جىلدامدىقپەن اينالانى قىزدى­رىپ ۇشىپ بارادى. وعان زىمى­راندى ۇشىرىپ بارا جاتقان وتتى قوسىڭىز. ال جوعارىداعى اۋا ات­موسفەراسى سۋىق. جىلۋ مەن سۋىق ارالاسقاندا ەندى شىعىپ كەلە جاتقان كۇن ساۋلەسىمەن اسپاندا ەلەكتر شامى سياقتى جارىق پايدا بولادى ەكەن. تاڭعالىپ جانە تامسانىپ تۇرىپ «قازسات-2» جەر سەرىگىن كوزبەن شىعارىپ سالدىق. كۇدىگى مەن ءۇمىتى قاتار جۇرە­تىن ءومىر عوي. 2006 جىلى قازاق­ستان عارىشتى مەڭگەرۋگە شىنداپ كىرىستى. ءسويتىپ ءبىز ءوزىمىزدىڭ تۇڭ­عىش جەر سەرىگىمىزدى عارىشقا جىبەردىك. دەگەنمەن «قازسات-1» جەر سەرىگى اسپان الەمىندە اداسىپ كەتتى. تاپپاي قالدىق. «شەگىرتكەدەن قورىققان ەگىن ەكپەيدى», دەيتىن قازاقتىڭ بالاسى ەمەسپىز بە؟ ءبىرىنشى ساتسىزدىك ءوز ساباعىن بەردى. سونىمەن, «قازسات-2» جاسالدى. مىنە, بۇگىن ونى دا عارىشقا شى­عارىپ سالىپ تۇرمىز. «قازسات-2» جەر سەرىگىنىڭ امان-ەسەن ۇشقانى­نا قۋانعانىمىزبەن, كوكەيدە ءبىر سۇراق تۇردى. «بۇل دا «قازسات-1» سەكىلدى عارىشتا جوعالىپ كەتپەي مە؟» دەرەۋ «قازعارىش» اگەنتتىگىنەن وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن بىلەتىن ادام ىزدەدىك. «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەيىن, «قازعارىش» ۇلت­تىق اگەنتتىگىنە قاراستى «عا­رىش­پەن بايلانىس رەسپۋبليكا­لىق ورتالىعىنىڭ» پرەزيدەنتى ۆيك­تور لەفتەردى تاپتىق. ەندىگى ءمان-جايدى سول كىسىنىڭ اۋزىنان ەستيىك. – بۇل تۇرعىدان كوپتەگەن سا­ۋالدار بولدى. ءبىرشاما اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. شىندى­عىن­دا, بۇل كۇندى ءبىز ءتورت جارىم جىل كۇتتىك. وسى جەر سەرىگىنىڭ «قاز­سات-1»-دەن اسا ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار دەپ ايتۋعا بولمايدى. دەي­تۇر­عانمەن, ءبىرشاما وزگەرىس بار. ماسەلەن, «قازسات-1»-گە رەسەيلىك جابدىقتار سالىنسا, مىنا جەر سە­رىگى فرانتسۋزدىڭ «EADS-Astri­um» كومپانياسىنىڭ قۇرال-ساي­مان­دارىمەن جابدىقتالعان. سو­نى­مەن قاتار جەر سەرىگىن جاساۋ­شى جاقپەن كەلىسىم-شارتقا دا ءوز­گە­رىستەر ەنگىزىلگەن. بىرىنشىدەن, رەسەيلىكتەر «قازسات-2» جەر سە­رى­گىنىڭ قۇرىلىمىنا كەپىل بولا­دى. ەگەر ۇشۋ كەزىندە ساتسىزدىكككە ۇشىراپ جاتسا, سولار جاۋاپ بەرەدى. ەكىنشىدەن, عارىشتا اداسىپ كە­تىپ, يا بولماسا, جۇمىس بارى­سىن­دا اقاۋ بولىپ جاتسا, تاعى دا رەسەيلىكتەر جاۋاپتى. ماسەلەنىڭ باسى اشىق. «قاز­سات-2» جەر سەرىگىنىڭ بارلىق جۇ­مىسىنا رەسەي تاراپى جاۋاپ بەرەدى. كەلىسىم-شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, سولاي قول قويىلعان. تا­عى دا قاڭعىپ كەتىپ جاتسا, شى­عىن بولمايدى. وتەيتىن تاراپ بار. بۇل دا جاقسى. وسى ارادا تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتۋعا ءتيىسپىز. «قاز­سات-1» جەر سەرىگى ۇشىرىل­عان­دا «قازعارىش» ۇلتتىق اگەنتتىگى قۇ­رىلماعان بولاتىن. قىسقاسى, جەر سەرىگىنە تىكەلەي جاۋاپتى ورگان بول­عان جوق. بىلەتىندەردىڭ اي­تۋىنشا, «قازسات-1»-ءدىڭ اداسىپ كەتۋىنە, وعان كەتكەن شىعىننىڭ وتەلمەۋىنە سول كەزدە جاسالعان كەلىسىم-شارتتىڭ ولقىلىعى سەبەپ بولعان. ەندى قازىر «قازعارىش» ۇلتتىق اگەنتتىگى جۇمىس جاساپ جاتىر. «قازسات-2» جەر سەرىگىنىڭ جۇمىسىنا سولار تىكەلەي جاۋاپ­تى. سوندىقتان بولاشاقتا وپىق جەمەۋ ءۇشىن كەلىسىم-شارتتى دا وزىمىزگە وڭتايلى ەتىپ جاساعان. «قازسات-2» 60 كۇن بويىنا رەسەيدىڭ باقىلاۋىندا بولادى. عارىشقا شىعىپ, ونىڭ جۇمىسى قالىپقا تۇسكەنىنشە, ءوز ورنىنا بەكىگەنىنشە رەسەيلىكتەر باقىلاپ وتىرادى. سونان كەيىن بارىپ ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر كەلىسىمدەر ءجۇرىپ, كەرەكتى قۇجات­تارى رەسىمدەلىپ بارىپ قانا قازاقستان جاعىنا وتەدى. ەندى جەر سەرىگىنىڭ اتقاراتىن ءمى­ن­دەتىنە كەلەيىك. «قازسات-2» سپۋت­­نيك-تەلەۆيزيالىق اقپارات تا­راتۋعا ارنالعان. بۇل ەندى ءبىز ءوز­گەنىڭ اقپاراتتىق باسىمدىعىنان ارىلامىز دەگەن ءسوز. قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق جەرىنە سىم تارتىپ, تەلەارنالاردى جەتكىزۋ قيساپسىز شىعىن مەن ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ال «قازسات-2» ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنە كەدەرگىسىز اقپارات جەتكىزىپ, قيىندىقسىز حابار بەرۋگە بو­لادى. سونىمەن قاتار, ۇيالى بايلا­نىس سالاسىنا دا وڭتايلى ءارى پاي­دالى جۇمىس جاسايدى. وسى كۇنى قازاقستان وزگە ەلدىڭ ۇيالى بايلا­نىس وپەراتورلارىنا بايلاۋلى. ءوزى­مىزدىڭ جەر سەرىگى ىسكە قوسىل­عاننان كەيىن, ۇيالى بايلانىس سالا­سى دا ارزانداي باستايدى. بۇگىندە ءاربىر ادامنىڭ سەرىگىنە اينالعان ينتەرنەت تە ارزانداپ, حالىقتىڭ قالتاسىنا تۇسپەيتىن بولادى. دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى بۇگىن-ەرتەڭ بولاتىن شارۋا ەمەس. وعان دا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەرەك. «قازسات-2»-ءنىڭ جۇمىسى جۇيەلەنگەننەن كەيىن اتال­عان شارۋانىڭ بارلىعى شەشىلەدى. سونىمەن قاتار, جەر سەرىگى ار­قىلى جەردى باقىلاپ, جول قۇر­ىلى­سىن قالاي سالۋعا, قاي جەرگە قانداي دا­قىل سەبۋگە بولاتىنىن بىلۋگە دە بولادى. قىسقاسى, قىرۋار شارۋا­نى ات­قارۋعا مۇمكىندىك بار. اۋىل شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا, قۇ­رى­لىس سالاسىن  ىلگەرىلەتۋگە دە, تا­عى باسقا تولىپ جاتقان سالالارعا سەرپىن بەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى سپۋتنيك. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدى­عىمەن تۇسپا-تۇس «قازسات-2» جەر سەرىگى عارىشقا اتتاندى. بۇل ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ تۇزەلگەنىنىڭ, الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنىڭ ارتقا­نىنىڭ بەل­­گىسى. عارىشتى باعىندىرۋ ويىن­­شىق ەمەس. وعان تاۋەكەل ەتۋگە ءاربىر مەملەكەت بەل شەشىپ كىرىسە ال­مايدى. ال ازاتتىق العانىنا 20 جىل بولعان قازاقستان عارىشقا قۇلاش سەرمەپ وتىر. بۇل – ەلىمىز­دىڭ دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ, مەملەكەتتىڭ حال­قىنا قامقورلىعىن بىلدىرەتىن بىردەن ءبىر بەرەكەلى ءىس, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ. ءاربىر نارسەنىڭ ءوز ولشەمى, ۋاقىتى بولادى. سول سەكىلدى, «قاز­سات-2» جەر سەرىگىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتى دا شەكتەۋلى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ونىڭ جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتى 12,5 جىلدى قۇرايدى ەكەن. توسىننان بولاتىن قاۋىپ-قاتەردەن امان بولسا, «قازسات-2»-ءنىڭ كۇشى سوعان جەتۋى كەرەك. تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىقتى ايتايىق. وسى جىلدىڭ 20 ماۋ­سىمى كۇنى «قازسات-3» جەر سەرىگىن جا­ساي­تىن ۇجىمنىڭ اتى بەلگىلى بولدى. ول اكادەميك م.ف. رە­شەت­نەۆ اتىن­داعى «اقپاراتتىق سپۋتنيكتىك ءجۇ­يە­لەر» ااق. بۇگىندە اتالعان مەكەمە جەر سەرىگىنىڭ قۇ­رىلىسىن باستاپ كەتتى. بۇيىرتسا, ءۇشىنشى جەر سەرىگى 15 جىل بويىنا جۇمىس جاسايدى دەپ كۇتىلۋدە. ال ونىڭ عارىشقا اتتانار ۋاقىتى قاشان؟ «قازسات-3» جەر سەرىگىنىڭ ۇشىرىلۋى 2013 جىلدىڭ جەل­توقسان ايىنا بەلگىلەنىپ وتىر. وعان دەيىن «قازسات-2»-ءنىڭ دە يگىلىگىن كورىپ قالارمىز. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى, *بايقوڭىر عارىش ايلاعى.