مۇندا ەلباسى تاپسىرماسىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جەدەل شەشىمىن تابۋدا
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسكەمەن قالاسىندا شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وڭىرارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزىپ, بۇل فورۋمدى رەسپۋبليكانىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باسى دەپ اتاپ, ەلىمىزدە جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنعانىن مالىمدەگەن ەدى. سودان بەرى وسكەمەن قالاسى ەل ومىرىندە ماڭىزى زور تاريحي ۇلكەن ءىستىڭ تۇساۋى كەسىلگەن قالا اتانا باستادى.
مۇنان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ديميتري مەدۆەدەۆ قاتىسقان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ ۇلكەن فورۋمى دا وسى قالادا بولىپ ءوتتى. ءسويتىپ وسكەلەڭ قالا وسكەمەن استانا مەن الماتى سەكىلدى وڭىرارالىق, حالىقارالىق باسقوسۋلار وتكىزىپ, كەلەلى ماسەلەلەر تالقىلايتىن كورىكتى ورىنداردىڭ بىرىنە اينالۋ ۇستىندە.
ءبىر ەسەپتەن مۇنىڭ دا ءجونى بار. جوعارىداعى جاعدايلار, بىرىنشىدەن, ەل باسشىلىعىنىڭ وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىنە قانشالىقتى ءمان بەرەتىندىگىن, وڭىرلەردەگى تىرەك قالالاردىڭ دامۋ بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىم ارتاتىندىعىن كورسەتسە, ەكىنشىدەن وسكەمەن قالاسىندا «كازتسينك» اق, ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى, وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى, وسكەمەن كوندەنساتور زاۋىتى, شىعىس قازاقستان ءماشينە جاساۋ زاۋىتى, «ازيا-اۆتو» جەڭىل اۆتوكولىكتەر قۇراستىرۋ زاۋىتى سەكىلدى بىرەگەي ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ تۇتاس ءبىر تىزبەگى شوعىرلانعان. وسىلاردىڭ نەگىزىندە وسكەمەن قالاسى ەلىمىزدەگى ەكونوميكانى نارلەندىرۋشى قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
جوعارىداعىداي ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى شارالاردىڭ وتۋىنە التايدىڭ اياسىندا, ءۇلبى مەن ەرتىستىڭ قوسىلعان ساعاسىندا قونىس تەپكەن جاسىل جەلەكتى قالانىڭ جىلدان-جىلعا قۇلپىرىپ, الەۋمەتتىك بەت-بەينەسىن ايقىنداي ءتۇسۋى دە از اسەر ەتپەگەن سەكىلدى.
ارينە, تابيعاتتىڭ جومارت سىيىنىڭ, تاريحي-گەوگرافيالىق تۇرعىدان قالىپتاسقان ونەركاسىپتىك فاكتوردىڭ ءجونى بولەك دەسەك تە, قازاقستاننىڭ قۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋى ناتيجەسىندە كەز كەلگەن وبلىس ورتالىقتارىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن شارالاردى تياناقتىلىقپەن ورىنداۋ ىسىندە دە بۇل قالا ەل نازارىن اۋدارارلىقتاي جاقسى تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەردى. ءتومەندە سولاردىڭ بىرقاتارى تۋرالى اڭگىمە قوزعاماقپىز.
كوگالداندىرۋدا كوپ ءمان بار
سونىمەن جۋىقتا ىسساپارمەن وسكەمەن قالاسىندا بولعانىمىزدا ءبىراز جاقسى ىستەردىڭ كۋاسى بولىپ قايتتىق. تۋىپ-وسكەن جەرىمىز التاي تاۋلارىنىڭ ءبىر سىلەمى بولىپ تابىلاتىن ساۋىر-سايقان اياسى, زايسان كولدىڭ جاعاسى بولعاندىقتان ءبىز بۇل قالاعا ءجيى كەلىپ تۇرامىز. بىراق بۇل جولعى ساپار بارىسىندا قالا كوركىنەن ءبىر ادەمى وزگەرىستەردى بايقادىق. ءوزى دە جاسىل جەلەكتى بولىپ تابىلاتىن قالاعا باپتى قولدىڭ كۇتىمىندەگى تال-تەرەكتەر, كوشە بويىندا ءوسىرىلىپ, بويلارى ءبىر تەگىس بولىپ قىرقىلعان كوك شالعىندار بارىنشا كورىك بەرە تۇسكەن. بارىنەن دە ادەمى بولىپ وتىرعىزىلعان قىزىل-الا گۇلدەردى ايتساڭىزشى... قالاداعى گۇلزارلاردىڭ جالپى كولەمى 60 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. بۇل بىلتىرعى جىلعىدان ەكى ەسە ارتىق كولەم. ونىڭ ۇستىنە ادەمى دەندروباق, ەتنواۋىل, جەتى بىردەي سۋ بۇرقاعى پايدا بولىپتى. سول بۇرقاقتىڭ ءبىرىنىڭ بيىكتىگى 70 مەترگە دەيىن جەتىپ, قالالىقتار نازارىن ەرىكسىز وزىنە اۋدارادى ەكەن. سونان كەيىن بىزگە تاعى ءبىر ۇناعانى قالانىڭ تازالىعى بولدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىنان ۇسىنىقتى قولدىڭ رەتى سەزىلىپ تۇردى.
ارينە, قالا كوركىنىڭ كوپتەگەن كورىنىستەردەن قۇرالاتىندىعى بەلگىلى. سونىڭ ەڭ باستىسى – ونىڭ تۇرعىندارى, ياعني قالانىڭ اجارىن ەڭ الدىمەن ونىڭ ادامدارى اشادى. ولاردىڭ ءجۇزدەرى جارقىن با؟ كيىم كيىستەرى قالاي؟ ولار ءوز قالاسىن قانشالىقتى ماقتان تۇتادى, تۇرمىستارىنا ريزا ما؟ «قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى» تراكتاتىن جازعان سوناۋ ءال-فارابي زامانىنان بەرى بۇل سۇراقتار قالالاردىڭ الەۋمەتتىك بەت-بەينەسىن ايقىنداۋدا ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ويتكەنى قالا ءوركەنيەتى مەن مادەنيەتى قاشاندا بولسىن ادامدارعا قىزمەت كورسەتۋگە نەگىزدەلىپ قۇرالادى عوي. ءبىز مىنە, وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا وسكەمەن قالاسى تۇرعىندارىنىڭ بويىنان مەرەكەدەگىدەي كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدى بايقادىق. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز تىرشىلىكتەرىنە ريزا سەكىلدى. قىسقاسىن ايتقاندا, التاي اياسىنداعى ءوسكەلەڭ قالا ءوسكەمەن بويىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا سىلكىنىس پەن سەرپىلىستىڭ بارلىعى انىق سەزىلىپ تۇردى.
شىنىن ايتقاندا, وسكەمەن قالاسىندا ءبىراز جاقسى ىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن ءبىز وسىدان ءبىراز بۇرىن ەستىگەن ەدىك. وتكەن جىلى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالىق وڭىرلەرىنىڭ فورۋمى اياسىندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋىنىڭ ناق وسى قالادا ءوتۋىنىڭ ءوزى بەكەردەن-بەكەر ەمەس سەكىلدى. الدە قالا باسشىلىعى مەن جۇرتشىلىعى سول كەزدەسۋدەن, وعان جاسالىنعان دايىندىق جۇمىستارىنان ۇلكەن اسەر الىپ, ەداۋىر تاجىريبە جيناقتادى ما ەكەن, جوق الدە بيىلعى ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ ىقپالى ما, ايتەۋىر بىزگە سول تۇستاعى اسقاقتاعان قالا رۋحى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىنىپ كەلە جاتقانداي سەزىلدى.
«ءبىز كوشەدەگى جوندەۋ, بەزەندىرۋ, قالانى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارى وسكەمەن تاريحىندا وزىندىك ءىز تاستاعان سول فورۋم وتكەننەن كەيىن شەكتەلىپ قالا ما دەپ ويلاعان ەدىك. بىراق ول كۇمانىمىز تەرىسكە شىقتى. قالامىز بيىل دا سول تۇستاعىداي جاسارىپ, جايناپ تۇر. وسىعان وتە ريزامىز», دەدى بىزبەن تىلدەسكەن كوپتەگەن قالا تۇرعىندارى.
ءيا, قالادا ايتۋعا, كوپشىلىككە ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق شارۋالار از ەمەس ەكەن. ەندى سولار تۋرالى بايانداي كەتەيىك.
جەتى مىڭ ادام جەر العان
وسكەمەندىكتەر ءجۇزىنىڭ جارقىن بولۋى تەك قالا كوركىنە عانا بايلانىستى ەمەس ەكەن. مۇنى ءبىز قالالىق اكىمدىكتىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن حابارلاسقانىمىزدا بىلدىك. قالاداعى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار, وسكەمەندە وسى ۋاقىتقا دەيىن قالا حالقىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جەدەل شەشىمىن تابا باستاپتى. سونىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىنىڭ بەرىلۋ ماسەلەسى.
قالالىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا مۇندا 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن جەكە ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن الۋعا 9 مىڭنان استام ادام كەزەكتە تۇرعان. ءبىر عاجابى, وسى ءتىزىم ەشبىر وزگەرمەستەن ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ كەلگەن ەكەن.
جاعداي 2009 جىلدان باستاپ ءتۇبىرىنەن وزگەرگەن. وسى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنىندە قالاداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا بىردەن 4 مىڭ وسكەمەندىككە جەر تەلىمدەرى بەرىلىپتى. ال 2010 جىلى 3 300 قالا تۇرعىنى ءوزىنىڭ جەر تەلىمىن الۋ ءجونىندەگى قۇقىعىن جۇزەگە اسىرىپ, وسى جاعدايدى كۋالاندىراتىن مەملەكەتتىك اكتىگە يە بولعان. ولاردىڭ ءارقايسىسىنا 10 سوتىقتان جەر تەلىمى بەرىلگەن.
ءسويتىپ, وسكەمەن قالاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى العاش رەت جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن تەگىن الۋداعى ازاماتتار قۇقىعى جاپپاي جۇزەگە اسىرىلىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىندە سارتاپ بولىپ ساقتالىپ كەلە جاتقان ۇلكەن ۋايىمدارىنىڭ ءبىرى سەيىلىپ سالا بەرگەن. وسىعان قاناتتانعان قالا تۇرعىندارى 2011 جىلى جەر تەلىمىن الۋعا وتىنىشتەر بەرە باستاپتى. قازىرگى كۇنگە دەيىن تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ سانى – 2600. ال قالا اكىمدىگى بولسا بيىلعى جىلدىڭ وزىندە جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن قالا قاسىنان 3 مىڭ تەلىمدى ازىرلەپ, سوعان سايكەس ءتيىستى جوبالاۋ, جوسپارلاۋ, ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر ەكەن. ءسويتىپ, بيىلعى جىلى وسكەمەن قالاسىندا قالالىقتاردىڭ جەر الۋ كەزەگى تولىق جويىلماق. بۇل ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قالا باسشىلىعىنىڭ ەلباسى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى قالا حالقىنا جاساعان ۇلكەن تارتۋى بولماق.
– مەن قالادا تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر الۋ ءۇشىن ۇزاق جىلداردان بەرى كەزەكتە تۇرىپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدىم. باستابىندا تىزىمدە قوزعالىس بولىپ, ءبىزدىڭ كەزەگىمىز كەلىپ قالعان جوق پا ەكەن دەپ قالالىق اكىمدىككە, ونىڭ جەر قاتىناستارى بولىمىنە ءجيى بارىپ حابارلاسىپ تۇرۋشى ەدىك. بىراق, كەزەك مۇلدەم جىلجىمادى دا كوڭىلىمىز دە سۋىنا باستادى. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە بۇل جاقسىلىقتان دا كۇدەر ءۇزىپ, قولىمىزدى ءبىر سىلتەپ قويعان ەدىك. جوق, ومىردە ادىلەتتىك بار ەكەن. ءبىز ونى قالاعا اكىم بولىپ, يسلام ابىشەۆ مىرزا كەلگەننەن باستاپ ايقىن سەزىندىك. كوپ جىلدان بەرى جىلجىماعان ءتىزىم بىردەن قوزعالىسقا ەنىپ, ءبىز كۇتكەندەگىدەن دە شاپشاڭ جىلجىپ سالا بەردى. مىنە, ءسويتىپ مەن دە وزىمە تيەسىلى قۇقىقتى جۇزەگە اسىرىپ, جەر تەلىمىنە يە بولىپ وتىرمىن. مەنىمەن بىرگە 37 اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى دە جەر الىپ وتىر. وسى ءۇشىن مەملەكەتكە ۇلكەن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مامىرحان سابيەۆ.
وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆپەن كەزدەسكەن كەزىمىزدە وسى جەر تەلىمىندەرىن بەرۋ ءتىزىمىنىڭ جەدەل جىلجۋ سەبەبىن سۇرادىق.
– ەلىمىزدە جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن 10 سوتىق جەر تەلىمىن ءبىر رەت تەگىن الۋعا ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقى بار. بۇل ەلىمىزدىڭ جەر كودەكسىمەن بەكىتىلگەن قۇقىق. بالكىم الماتى, استانا, شىمكەنت سەكىلدى تىم ءىرى قالالاردا ونى تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا تۇسەر. ال باسقا وبلىس ورتالىقتارىنىڭ وعان جاعدايى بار دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان اكىم قىزمەتىنە كىرىسكەن كەزىمدە وسى ماسەلەگە زەر سالدىم. ءتىزىم كوپتەن بەرى جىلجىماي تۇر ەكەن. بىراق قالانىڭ ىشىنەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ جەر الىپ جاتقاندىعى بايقالدى. ال تەكسەرتكەن كەزىمىزدە قالانىڭ ماڭايىندا ءۇي سالۋعا لايىقتى جەرلەر جەتكىلىكتى بولىپ شىقتى. جانە جەر بولعاندا قانداي, كوپشىلىگى – كوك مايساننىڭ ءىشى. ەلەكتر جەلىلەرىن, باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلعىلاردى جەتكىزۋ كوپ قيىندىققا تۇسپەيتىندىگى بايقالدى. ءسويتىپ, وسى ماسەلەنى قولعا الدىق. شىنداپ كەلگەندە, قازاقستان جەرگە باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەمەس پە. ەندەشە نەگە ناق وسى ماسەلەدە تارتىنشاقتاي بەرەمىز. ەلباسىمىز قولدان كەلگەنىنشە حالىققا جاعداي جاساڭدار, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ناتيجەسىن ازاماتتارىمىز كورۋى كەرەك دەپ ايتۋدان جالىققان ەمەس. ءسويتىپ, ساياسي ەرىك-جىگەر جەتكىلىكتى بولعان جاعدايدا ءبارىن دە ىستەۋگە بولاتىندىعىنا ءوزىمىز دە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. قازىر حالىق وسىعان رازى.
ارينە, ءبىز جەر تەلىمدەرىن بەرۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ قالا ماڭايىنداعى تەلىمدەردىڭ بارلىعىن جاپا-تارماعاي ۇلەستىرىپ جاتقامىز جوق. ەڭ الدىمەن ءتىزىمنىڭ ءوزىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, قانداي ادامداردىڭ جەرگە مۇقتاج بولىپ وتىرعاندىعىن, قانداي ازاماتتاردىڭ بۇرىن جەر العاندىعىن انىقتادىق. بىرقاتار ازاماتتار باسقا ەلدەرگە كوشىپ تە كەتكەن ەكەن. ونداي ازاماتتار تىزىمنەن شىعارىلدى. ءسويتىپ, وسىنداي جۇمىستاردان كەيىن جەر تەلىمدەرى بەرىلە باستادى. ەندىگى مىندەت – ءبىز زاڭ تالابى بويىنشا بەرىلگەن جەر تەلىمدەرىنە ءتيىستى تارتىپكە سايكەس ءۇي تۇرعىزىلۋىن قاداعالايتىن بولامىز. جەر تەلىمى ازاماتتىڭ جەكە مەنشىگىنە جوباعا سايكەس ءۇي تۇرعىزىلعاننان كەيىن بارىپ بەرىلەدى. ول ۇيلەر سالىنىپ بولعانشا ءبىز مۇنداي جەرلەرگە ءتيىستى ينفراقۇرىلىمداردى دا جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن.
مىنە, وسى جەر تەلىمدەرى زاڭعا سايكەس جاپپاي بەرىلە باستاعان سوڭ, ءبىزدىڭ قالامىزدا جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جەمقورلىق, الىپساتارلىق جويىلدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. جوعارى جاققا جونەلتىلەتىن ارىز-شاعىمدار دا كۇرت ازايىپ وتىر. سەبەبى, بارلىعى دا حالىقتىڭ كوز الدىندا اشىق جاعدايدا جۇرگىزىلۋدە. ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ جەر تەلىمىن الۋ جونىندەگى ءوتىنىشى قالاي جىلجىپ جاتقاندىعىن, تىزىمدە قانداي قوزعالىستار بولىپ جاتقاندىعىن قاداعالاۋ ءمۇمكىندىگىنە يە. قازىرگى كەزەك تولىق جويىلعاننان كەيىن الداعى ۋاقىتتا بىزدە جەر تەلىمى جونىندە ايتارلىقتاي كەزەك بولمايدى دەگەن ويدامىن. سەبەبى ناعىز مۇقتاج ادامدار وعان يە بولىپ ۇلگەردى. ال بۇرىن, ياعني جەر تەلىمىنە دەگەن ادامدار سۇرانىسى جوعارى كەزدە كوپتەگەن ازاماتتار ونى ءۇي سالۋ ءۇشىن ەمەس, ساتىپ, پايدا تابۋ ءۇشىن الىپ كەلگەن ەكەن. قازىر ەندى ونىڭ جولى كەسىلدى.
تۇرعىن ءۇي كەزەگى جونىندە دە وسىنى ايتار ەدىم. ارينە, ءبىز ونىڭ كەزەگىن تولىق جويا العامىز جوق. بىراق, ءتىزىمنىڭ ءوزىن جارىققا شىعارىپ, ونى سايتقا ورنالاستىردىق. تىزىمدە قانداي ادامداردىڭ تۇرعاندىعىن, ولاردىڭ كەزەگى قالاي جىلجىپ كەلە جاتقاندىعىن ءاربىر وسكەمەندىك ەندى قالالىق اكىمدىككە كەلمەي-اق سايت ارقىلى قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە. ءسويتىپ بۇل ماسەلە ەندى تولىقتاي حالىقتىڭ ءوز باقىلاۋىنا اۋدى. سوندىقتان بۇل تىزىمگە كولدەنەڭنەن كەلىپ ەشكىم قوسىلا المايدى. بۇل جاڭالىق ارىز-شاعىمداردىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى, – دەيدى اكىم.
بالاباقشادا كەزەك بولمايدى
قازىرگى كۇنى وسكەمەندىكتەر يسلام ابىشەۆتى باعىمىزعا كەلگەن اكىم بولدى دەپ ءجۇر. زەرتتەپ قاراساق, وسى ءسوز شىندىققا قايشى ەمەس. اكىم باسقارىپ وتىرعان قۇرىلىمدار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋگە بەلسەنە كىرىسكەن. قالاداعى بالاباقشاعا بالا ورنالاستىرۋ سەكىلدى كۇردەلى ءىستىڭ شەشىم تابۋى دا سونىڭ ادەمى ءبىر كورىنىسىنە اينالىپتى. مۇنداعى مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى مەن ولارداعى ورىندار سانى سوڭعى ۋاقىتتارى كۇرت ارتا تۇسۋدە. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە بۇرىن مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا قىزمەتتىك مەكەن-جاي رەتىندە بەرىلىپ كەتكەن 800 ورىندىق 3 بالا- باقشا قايتادان قايتارىلىپ الىندى. ونىڭ ۇستىنە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ قالاداعى جۇيە قۇراۋشى «كازتسينك» اق, «ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى» اق سەكىلدى ءىرى كاسىپورىندارمەن جاساسقان مەموراندۋمى نەگىزىندە 2 ۇلكەن بالاباقشا سالىنۋ ۇستىندە.
مۇنىڭ سىرتىندا قالاداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر قاسىنان مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى تاربيەلەيتىن 1975 ورىندىق 30 شاعىن ورتالىق اشىلعان. سونىمەن قوسا «لادا», «ارينا», «ازامات» سەكىلدى جەكە مەنشىك بالاباقشاسىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا مىڭعا تارتا بالا ورنالاستىرىلىپتى.
ءسويتىپ وسكەمەن قالاسىندا قازىرگى كۇنى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 15082 بالا بولسا, ولاردىڭ 14011-ءى بالاباقشاسىنداعى ورىندارمەن قامتىلىپ, بۇل ءىستىڭ ورىندالۋ كورسەتكىشى 93 پايىزعا دەيىن جەتكەن. شاماسى, بۇل رەسپۋبليكا قالالارى بويىنشا العاندا ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولار.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلى حالىققا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيەمەن, وقۋمەن قامتىلعان بالالاردىڭ ۇلەسى 2015 جىلعا تامان 74 پايىزدى, ال 2020 جىلى 100 پايىزدى قۇراۋى قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, وسكەمەن قالاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تاپسىرماسى ءوز مەرزىمىنەن كوپ بۇرىن جۇزەگە اسۋدا. قالا باسشىلىعى مۇنداي جوعارعى ناتيجەگە قالايشا قول جەتكىزىپ وتىر؟
– قالادا قالىپتاسىپ وتىرعان وسى پروبلەمانى جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن كەزىمىزدە مىنا جاعدايدىڭ بەتى اشىلدى. قالادا بۇرىنىراقتا بالاباقشاسى كوبىرەك سالىنعان ەكەن. بىراق, وكىنىشكە وراي, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ءتىپتى تۇگەلگە جۋىعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن جەكە مەنشىككە بەرىلىپ كەتىپتى. ءبىز قازىرگى كۇنى ولاردى قايتا قايتارىپ الۋ ىسىمەن بەلسەنە شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ءتارتىبى مەن رەتىن دە انىقتاپ قويدىق. ماسەلەن, وسىعان بايلانىستى جاسالىنعان كەستە بويىنشا 2011 جىلدىڭ وزىندە 3 بالاباقشاسى قايتارىپ الىناتىن بولسا, 2012 جىلى 4 بالاباقشاسى, 2013 جىلى 3 بالاباقشاسى, 2014 جىلى 2 بالاباقشاسى, 2015 جىلى 2 بالاباقشاسى قايتارىپ الىنادى. مۇنىڭ سىرتىندا بىزگە جۋىقتا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىك تۋرالى» زاڭنىڭ دا كوپ كومەگى ءتيىپ وتىر. ءبىز وسى بويىنشا جەكە مەنشىك بالاباقشالارىمەن ءارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ولارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بەرە باستادىق.
قالا اۋداندارى بويىنشا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ-تالداۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بىزگە قانداي جەرگە بالاباقشالارىن سالۋعا بولاتىندىعىن انىقتاپ بەردى. سوندىقتان قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا جاڭا بالاباقشالار تەك قاجەتىنە بايلانىستى, وعان اسا مۇقتاج بولىپ وتىرعان شاعىن اۋدانداردان عانا تۇرعىزىلاتىن بولادى. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى قالانىڭ اۋەجاي شاعىن اۋدانىندا 300-دەن استام بالا, ونەركاسىپتىك بازا شاعىن اۋدانىندا 200-دەن استام بالا جانە ارماتۋرا زاۋىتى شاعىن اۋدانىندا 200-دەن استام بالا وزدەرىنە جاقىن جەردەن بالاباقشاسىنا ورنالاسۋعا مۇقتاج بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز قالاداعى دەموگرافيالىق احۋالعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, الداعى ۋاقىتقا قاجەت بولجامدى كورسەتكىشتەردى ازىرلەپ تە قويدىق. بۇلاردىڭ جاڭا بالاباقشالارىن قاي جەردەن سالۋ قاجەتتىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلەۋلى ماڭىزى بار. ال باسقا جاعدايلاردا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ ءتاربيەسى مەن وقۋىن جوعارىداعىداي ءادىس-ءتاسىلدەرگە ءسۇيەنىپ شەشەمىز, – دەدى اكىم بىزبەن اڭگىمەسىندە.
مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپتەستىگى ەلىمىزدە سوڭعى جىلداردان بەرى قولعا الىنىپ كەلە جاتقان تىڭ ءتاسىلدەردىڭ ءبىرى. قازىرگى كۇنى بۇل ءتاسىل كوبىنەسە ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەرگە قاتىستى قولدانىلۋدا. ال الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق جۇمىستارىندا ءالى جۇمىرتقادان شىقپاعان بالاپانداي دۇرىس بوي كورسەتە الماي كەلەدى. سوندىقتان بىزگە ءوسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ بالاباقشاسىنا قاتىستى وسى ءادىستى جۇزەگە اسىرا باستاۋى وتە قىزىقتى كورىندى دە وسىنداي باستامالاردىڭ بىرىمەن تانىسقاندى ءجون كوردىك. ءسويتىپ, قالاداعى قابانباي باتىر كوشەسىندە ورنالاسقان «لادا» بالاباقشاسى» جشس-نە كەلدىك.
بۇل – ءتورت قاباتتان تۇراتىن ءىشى كەڭ دە جارىق, ناعىز بالاباقشاسىنا لايىقتى ادەمى عيمارات ەكەن. مۇندا قازىر 532 بالا ءتاربيەلەنۋدە. ال ولارعا 150 ادام قىزمەت كورسەتەدى.
– بۇل عيمارات جەكە مەنشىكتە. بۇرىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن بولاتىن. 2010 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ بالاباقشاسى رەتىندە اشىلدىق. اشىلعان كەزىمىزدە جەكە مەنشىكتەگى بالاباقشاسىنىڭ قىزمەتاقىسى كوتەرىڭكى بولاتىندىقتان وسى ماڭايدا ورنالاسقان اتا-انالاردىڭ بارلىعى بىردەي بىزگە بالالارىن تاپسىرا العان جوق. مىنە, وسى كەزدە ءبىز قالا اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا مەملەكەتپەن ارىپتەستىككە ءتۇسۋدىڭ ءوزىمىز ءۇشىن دە پايدالى بولاتىندىعىن بايقادىق. سەبەبى, بىزگە وسى ءۇلكەن عيماراتتاعى ءاربىر شارشى مەتردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت ەدى. بىراق قىزمەتىمىزدىڭ قىمباتتىعى وعان ءمۇمكىندىك بەرمەدى. وسىعان بايلانىستى قالا اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن كەلىسىپ, قىزمەت باعاسىن تومەندەتتىك. ەسەسىنە قالا اكىمدىگى بىزگە بالالار سانىن تولىقتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بەرە باستادى. ءسويتىپ, مەنىڭ ويىمشا, بۇل ارىپتەستىك قالا اكىمدىگى ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە پايدالى بولىپ شىقتى. ەڭ باستىسى, وسىدان اتا-انالار ۇتتى. قازىر بىزدە ءار بالانىڭ ءبىر ايلىق ءتاربيەلەنۋ اقىسى بارلىق شىعىندارىمەن قوسقاندا 11 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل, ارينە مەملەكەتتىك بالاباقشالارىنا قاراعاندا ءسال قىمباتتاۋ بولۋى مۇمكىن. بىراق, اتا-انا ءۇشىن پايدالى باعا. سوندىقتان قازىر بىزدە ورىن تولىق, – دەيدى جشس ديرەكتورى ۆلاديمير بەلكوۆ.
ءسويتىپ, وسكەمەن قالاسىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەردى بالاباقشاسىمەن قامتۋ ءىسى بيىلعى جىلدىڭ وزىندە تولىق جۇزەگە اسپاق. ەلىمىز بويىنشا بۇل مىندەت 2020 جىلى جۇزەگە اساتىن بولسا, وعان وسكەمەندىكتەر مەرزىمىنەن 9 جىل وزا شاۋىپ, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە قول جەتكىزبەك.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق دامۋ ستراتەگياسىندا» قالالار مەن وڭىرلەردە الەۋمەتتiك ينفراقۇرىلىم جەلiلەرىن دامىتۋمەن قاتار ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارىلعان بولاتىن. وسى بويىنشا جەرگىلىكتى بيلىككە ەگەر الەۋمەتتىك نىسانداردا بوس ورىندار بولعان جاعدايدا ول بوس ورىنداردى سايكەستىگىنە, رەتىنە بايلانىستى قايتا بەيىمدەۋ, ياعني جاڭا ىستەرگە بەيىمدەۋ, ال جەتپەي جاتقان جاعدايدا جوعارى جۇكتەمەمەن جۇمىس iستەيتiندەرىن (كوپ اۋىسىمداعى مەكتەپتەر جانە باسقالار) كەڭەيتۋ, قايتا جاڭعىرتۋ, سونىمەن قاتار باسقا ماقساتتارعا قىزمەت ەتىپ تۇرعان عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى ساتىپ الۋ ارقىلى الەۋمەتتiك ينفراقۇرىلىم ەتiپ قايتا بەيiندەۋ, مىنە, وسى شارالار جەتكiلiكسiز بولعان جاعدايدا عانا جاڭادان سالۋ ۇسىنىلعان ەدى. الەۋمەتتىك سالاداعى, سونىڭ ىشىندە جەتكىنشەكتەردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتۋ ىسىندەگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى مەن جۇمىسىنا قاراپ وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى وسى تالاپتى مەيلىنشە دۇرىس ورىنداۋ ۇستىندە دەپ ەسەپتەيمىز.
سونىمەن قاتار اتالعان ستراتەگيادا جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى ۇيلەستiرە دامىتۋدىڭ تيiمدi سحەماسىن جاساۋ, ونى سالۋعا جانە پايدالانۋعا ارنالعان شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ, ۇسىنىلاتىن قىزمەت كورسەتۋلەردiڭ ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن بولاتىن. وندا «قامتاماسىز ەتەتiن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى مەملەكەتتiك رەتتەۋدi ودان ءارi جەتىلدiرۋدiڭ باسىم باعىتتارى مىنالار بولىپ تابىلادى: ۇلتتىق تا, جەرگiلiكتi دە دەڭگەيدە ينفراقۇرىلىمنىڭ الۋان تۇرلەرiن كەشەندi جانە ءوزارا بايلانىستىرا دامىتۋ تەتiكتەرiن ەنگiزۋ; جولدار, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, جارىق بەرۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ, قوعامدىق عيماراتتار جانە باسقا دا وسى سەكىلدى قوعامدىق ينفراقۇرىلىم نىساندارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشiن الەمدە كەڭiنەن قولدانىلاتىن مەملەكەتتiك-جەكە مەنشiك ارىپتەستiك تەتiكتەرi ارقىلى ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋ مەن پايدالانۋعا جەكە مەنشiك كاپيتالدى تارتۋ قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, بۇل ىستە دە وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولعا العان باستاماسى مەن جيناقتاعان تاجىريبەسى, جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋداعى مەملەكەتتىك ساياسات جانە ونىڭ باسىمدىق بەرىلگەن باعىتىمەن ابدەن ۇندەس, ساباقتاس دەپ ەسەپتەيمىز.
سۇڭعات ءالىپباي.
قالا اكىمى يسلام ابىشەۆ.
گۇلزارمەن كومكەرىلگەن مەشىت.
قالا ىرگەسىندەگى سۋ ايدىنى.
وسكەمەن بەينەسى وسىنداي.
ءۇلبى كوپىرىندەگى سۋ بۇرقاعى.