پاريج جانە قازاقتار

قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا ءپاريجدى جاڭ­عىرتقان ەلىمىزدىڭ ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتى قالا تۇرعىندارىنا مۋزىكالىق مۇ­را­نىڭ حالىقتىق سارىنى مەن كلاسسي­كا­لىق ورنەگىن قالتقى­سىز قاتار جەتكىزدى. مۇستافا مەن امىرە رۋحىنىڭ جاڭعىرىعى پاريج قازاققا تاڭسىق شاھار ەمەس, بۇگىندە مۇندا 260-قا تارتا قازاق وتباسى, مىڭنان اسا قان­داسىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, وسىعان دەيىن دە ءبىراز تۇلعا ءوز تاعدىرىن وسى قالامەن تىعىز سا­باقتاس­تىرىپ كەتكەنى تاريح تاعىلىمىنا تەرەڭ ءۇڭى­لۋگە تارتادى. سول ىزدەر قازاقتى قاشاندا پاريجبەن جا­­قىنداستىرىپ, تۋىستىرىپ, قايتا-قايتا قاۋىش­تى­رۋ­عا يتەرمەلەپ تۇراتىنىن بىلەمىز. مۇستافا شوقاي مەن ماريام اپاي ءدال بۇگىن تۋعان جەرگە تۋلاعان ماحاببات سەزىمىن ساعىنىشتى سازداردان تارقاتىپ, ەۋروپالىقتاردىڭ اراسىندا ەرەك­شە سىم­باتتارىمەن دارالانىپ كەتكەندەي ءبىر شالقار كۇي تولقىتىپ جىبەرەدى. الەمدىك مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورتالىعى سانالاتىن رۋحاني وشاقتا ەكەۋىنىڭ جۇپ­تارىن جازباي 20 جىل ءومىر سۇرگەنى قازاق مادە­نيە­تىنە ءالى دە سول كەزەڭدەردەن قوسىل­ماي جاتقان مول سىر بارىن سەزدىرەدى. پاريجگە ون بەس شاقىرىم جەردەگى اقىن-جازۋشىلار شوعىر­لان­عان نوجان-سيۋر-مارن قالا­سىن­دا مۇستافا شو­قاي­دىڭ تۇرعان ءۇيى ساقتالعان. فرانتسۋز ويشىل­دارىنىڭ ءدال وسى شاھاردى وزدەرىنە ءجيى باس قوسا­تىن ورىن رەتىندە تاڭداپ قونىستانۋى كەزدەي­سوق­تىق بولماسا كەرەك. مۇندا تۋىندىگەرلەر ءبىر-بىرىمەن شۇرقىراسا قاۋى­شىپ, شىعارمالارى مەن مازالاپ جۇرگەن قى­زىق­تى يدەيالارىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ءشۇيىر­كە­لەسە تالدايتىن بولعان. ماسەلەن, مۇقىم سۋرەتشىنى ءپاريجدىڭ موممارج كوشەسى بويىنان كەزىك­تى­رەتىنىڭىز سياقتى بۇل ەلدىڭ تاماشا سالتى وسىنداي ەرەكشەلىگىندە. شىعارماشىلىق ادام­دارى 12 ميلليوننان استام تۇرعىننىڭ اراسىن­دا اداسىپ, ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالماۋى ءۇشىن باسقالاردان وزدەرىن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن بولەك ايماقتى تاڭداپ, تىرشىلىك كەشۋ ءداستۇرى بۇل ەلدىڭ م­ا­دە­نيە­تى­نىڭ تاعى ءبىر باسقالارعا ۇقساماس قىرىن كور­سە­تە­دى. قالام يەلەرىن شابىتتاندىرىپ, وي­لارىنا قا­نات بىتىرگەن وسىناۋ شاھاردىڭ ەندەشە كەزىندە مۇستافا ەڭبەكتەرىنە دە ەرەكشە لەپ بەرگەنىنە كامىل يلاناسىز. ال جۇبايى ماريام ياكوۆلەۆ­ن­ا­نىڭ ءمايىتى مارننان 7-8 شاقىرىم جەردەگى شەلل قالاسىندا ماڭگىلىك دامىلداپ جاتىر. قازاق­ستان­نان كەلگەن دەلەگاتسيالار پاريجگە سوققان سايىن اپامىزدىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقىپ كەتۋدى ەش ەستەن شىعارمايتىن كورىنەدى. ءبىر عاجابى, باسقالاردان ماريام اپامىزدىڭ باسى مۇلدە بولەكشە, قۇبىلاعا قاراتىلىپ جەرلەنگەنى بولەك سىر تۇيگىزەتىنىن ابدۋاقاپ تۇركوز قانداسىمىز اسەر­لى اڭگىمەلەدى. ول وسىنداعى «مۇستافا شو­قاي» قوعامى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە الاش ارداقتىسىنىڭ اتىن ماڭگى ەستە قال­دى­رۋدا كوپ تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى. ءوت­كەن جىلى مۇستافانىڭ بەرليندەگى بەيىتىنە ادەيىلەپ بارىپ, قۇران وقىعان. سول ساپاردان قۇدىرەتتى تىل­سىمنىڭ بەيمالىم سىرىنا قانى­عا­دى. ول جەرلەنگەن مۇسىل­مان­دار زيراتىنىڭ شىراق­شىسى عاجاپ ءبىر كەرەمەتكە كۋا بولعانىن ابدوللا قاراعا بايان­دايدى. زيراتقا توبەدەن ەرەكشە جارىق ساۋلە كەلىپ قۇيىلىپ تۇرادى. مۇنداي ءجايتتى ول بۇرىن-سوڭدى بۇل ماڭنان كور­مەگەن. الگى كوكتەن توگىلگەن جارىق بويىنشا شۇعىلانىڭ كىمنىڭ قابىرى­نىڭ ۇستىنە ءتۇسىپ تۇرعانىن انىقتاپ بايقايدى. مۇس­تافانىڭ قابىرى جاپ-جارىق بولىپ جاتادى. الگى مولدا ونىڭ تەگىن ادام ەمەس ەكەنىن ايتادى. جارات­قان­نىڭ جارىعىنا بولەنگەن مۇستافا رۋحى, ەندەشە, ءومىرىنىڭ ەداۋىر كەزەڭى وتكەن پاريجدە ايرىقشا ارداقتالۋى بەكەر ەمەس. تاريحقا ۇڭىلسەك, ول وسىندا 1925 جىلى پاريجدە وتكەن ونەر سايىسىندا ەكىنشى جۇلدەنى يەلەنىپ, كۇمىس مەدالعا يە بولعان قازاقتىڭ جەزتاڭ­داي ءانشىسى امىرەمەن جۇزدەسكەن. الاشتىڭ ارداق­تى پەرزەنتى گاسترولدىك ساپارمەن كەلگەن سون­داعى ءانشى-ءبيشى, ونەرپازداردى مەيرامحاناعا قوناق­قا شاقىرعانىن ەستەلىكتەرىنەن بىلگەنىمىزبەن, سول شا­قى­رۋعا وزگەلەر ءار ءتۇرلى سىل­تاۋدى العا تارتىپ بار­­­ماي قالعاندا, تەك امىرەنىڭ عانا قىزىل يم­پەريا­نىڭ قىلىشىنان قايمىقپاي, وسى كەزدەسۋدى شىن جۇرەگىمەن قابىل الىپ, قوس ارىستىڭ ءبىر-بىرىمەن ساعىنىسا قاۋىشقان ساتتەگى تولعانىسىن ەشبىر تاريح تارقاتىپ ايتىپ بەرە المايدى. سوربوننا ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى پەرنونىڭ ءان­شى ورىنداۋىنداعى «قاناپيا», «ءۇش دوس», «جال­عىز ارشا», «اعاش اياق», «قوس بالاپان» سياقتى تاڭ­داۋلى اندەردى تاسپاعا ءتۇسىرىپ العانى, ءامى­رە­نىڭ ماۋسىم نە شىلدە ايىنىڭ بىرىندە وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كەلگەن 14 ونەر­پاز­بەن بىرگە پاريجدەگى «دوريا» قوناق ۇيىنە ورنا­لاسقانى, ساپارى­نىڭ ەكىنشى كۇنى ول جاتقان بولمەگە ارتىنان ىزدەپ مۇستافانىڭ كەلىپ اڭگى­مەلەس­كەنى جايىندا تام-تۇم ماعلۇمات قالعانى بولماسا, ەكەۋىنىڭ جۇرەك سىرلارى تاريح تامى­رى­مەن تەرەڭگە باتىپ كەتكەندەي. «گاۆو» ساحناسىندا سول تەرەڭدەگى تەبىرەنىس قازاق ونەرىنىڭ تۋىن جال­عاستىرىپ كەلە جاتقان كەيىنگى جاس بۋىننىڭ الاپات سەزىمىمەن كوككە ورلە­گە­نى­نە كۋا­مىز. فرانتسيا استاناسى بالۋان شولاقتىڭ «سۇرشا قىزىنا» تامسانا تاعى دا قۇلاق ءتۇرىپ تۇر. فرانتسۋز پەرنو امىرەدەن «سۇرشا قىزدى» تاسپاعا ءتۇسىرىپ الۋ استارىنان كلاسسيكا­نىڭ شىڭى سانالا­تىن دۇنيە­لەردىڭ ءبارىنىڭ تامى­رى ارقانىڭ ءان مەكتەبىمەن ساباقتاستىپ جا­ت­قانداي اسەر تۇيەسىز. فرانتسيا مەن قازاقستان اراسىنداعى رۋحاني كوپىر­دى ك.بايسەيىتوۆا اتىن­داعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى­نىڭ ءسوليسى تالعات مۇساباەۆتىڭ ورىن­داۋىن­داعى «سۇرشا قىز» بەن جاياۋ مۇسانىڭ «اق سيسا» ءانى قايتا جال­عاپ, مادەني دوستاستىققا ءداس­تۇرلى مۋزى­كانىڭ ءدايىم دانەكەر ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزگەن كەش بولدى بۇل. كۇللى ادامزات ارمانىنىڭ الىپ مۇناراسى ەي­فەل عاجايىبىنان عالامات ساز ەسىپ, كول-كوسىر سەزىم قۇشاعىندا قالعان ءساتتىڭ سيقىرى عاجاپ. وسىناۋ ۇشار شىڭنىڭ قاناتىندا قازاق بالاسى الىستاعى اياۋ­لى مەكەنىن ويشا كەزىپ كەتەر ەدى. فرانتسۋزداردى الەمگە ايگىلى ەتىپ جاتقان مۇنداي تاريحي ەسكەرت­كىشتەردىڭ سانداپ الدىڭنان كەزىگە بەرەتىنى ءتانتى ەتەدى. اتاقتى لۋۆر, پاريج قۇداي-انا سوبورى, تريۋمف قاقپاسىنىڭ اينالاسى قۇجى­نا­عان ادام. ورتا عاسىر­لىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ورنەك­تەرى تەڭدەسسىز قۇدىرەتىنە تاعزىم ەتكىزسە, اسقاق كۇمبەزدەرى كۇنگە شاعىلىسقان رو­مان­دىق ستيلدەگى كونە ويۋ-ورنەكتەر, تاريحي سۇل­بالار جاي قىدىرۋ­شى حالىق ءۇشىن ۇمىتىلماس اسەر سىيلار تاريحي ءجادى­گەرلەر سيپاتىندا قالعانمەن, مۇ­نىڭ ارعى جاعىندا وزىق ەلدەن كەلەشەكتە جاس­تارى­مىز نەنى ۇيرەنىپ, نەسىنەن ساباق الۋعا ءتيىس دەگەن ءتۇيىن جاتقانى انىق بايقالادى. ءسىرا, قاسيەتتى دەگەن ءسوز نەگىزىندە بارشا ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن وسىنداي تاريحي تۋىندىلار شوعىرلانعان جەرگە ايتىلاتىن بولسا كەرەك. سول ايتقانداي, بۇل ەلدە ءتۇرلى مادەني شارالاردىڭ كوپتەپ ءوتۋىنىڭ ءوزى ونەر قاسيەتىن فرانتسۋزداردىڭ كوبىرەك قادىرلەي بىلگەندىگىنەن سياقتى بولىپ تۇيىلەدى. ماۋسىمنىڭ 21-ىنەن 22-سىنە اۋىسار كەشتىڭ ءسان-سالتاناتى تىپتەن بولەك. جازدىڭ ەڭ ۇزاق كۇنىن تويلايتىن داستۇرمەن پاريج كوشەلەرى تاڭ اتقانشا مۋزىكا اۋەنىمەن تەربەتىلىپ, قالا تۇرعىندارى وزگەشە كوڭىل-كۇيدە سەيىل قۇرعان. كوشە قيىلىستارىندا ۋاقىتشا ساحنالار بوي كوتەردى. مۇنداعى حالىق­تىڭ ءبارىن تۇگەل ساۋىقشىل ما دەرسىز. ەۋروپا كلاس­سيكالىق مۋزىكانىڭ وتانى بولىپ سانالاتىنىن سيمفونيالىق وركەسترلەر مەن كامەرالىق ان­سامبل­دەردىڭ كوشە بويىندا جۇرتقا ونەر كورسەتىپ جاتۋىنان بايقايسىز. مۋزىكانى فران­تسۋزدار تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى, بۇگىندى ەرتەڭگە جال­عاس­تىرۋشى ءۇن رەتىندە قاستەرلەپ, وسىنشا شاتتىققا بەكەر ۇيىماسا كەرەك. ءبىر بۇرىشتا گيتاراسىن, داۋىل­پازىن سوعىپ, ۇندىلەردىڭ شاشتارى جەلبىرەيدى. ەيفەل مۇناراسىنىڭ بەر جاعىندا ار-ەن-بي ستيلىمەن جاستار قاۋىمدى وزدەرىنە ونەرىمەن باۋراپ ال­عان. پاريج تۇرعىندارىنىڭ ۇستىندەگى كيىم ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايتىن بولسا, مۋزىكالىق سارى­نى مەن سالتى دا ءدال سونداي, ءار بۇلاق ءوز سايىمەن سىڭعىرلاپ اعىپ جاتقان مىڭ تاراۋ, قىرىق قۇراۋ الەم. سانسىز اۋەن سارقىلماعان ءدۇبىردىڭ «گاۆو» كونتسەرت زالىندا ماۋسىمنىڭ 23-ءى كۇنى قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسى ۇنىمەن جالعاسقانى قان­داي عانيبەت ەدى! پاريجدەگى تۇركىستان مۇنداعى قانداستارىمىزدىڭ ەۋروپامەن تۇر­مىس-تىرشىلىگى بىتە قايناسىپ كەتكەنمەن, ولاردىڭ انا تىلىنە, سالت-ءداستۇرى مەن دىنگە دەگەن ادال­دىق­تارىن, قازاق­شا ءان شىرقالىپ, دومبىرامەن كۇي توگىلگەندە نۇر­لانعان جۇزدەرىن كورىپ, ىشتەي ويعا قا­لاسىز. اتامەكەننەن شالعايدا جۇرسە دە تامى­رىن جوعالتپاعان نەتكەن مىقتى دىڭگەك. باستارىنا اق جاۋلىق تارتقان انالار, جۇزدەرى بال-بۇل جانعان جاستار, ۇلكەن-كىشى تۇگەل وسى ءساتتى اسىعا كۇتكەندەي, جۇرەكتەرى لۇپىلدەيدى. – ايتا بەرىڭىز, ايتقان ويلارىڭىزدى حالىققا جەتكىزۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز, – دەيمىز كوكىرەگىنە ءتۇ­يىپ كەلگەن ويلارىن شاشاۋسىز تارقاتپاق نيەتپەن. – اتتەڭ, ەۋروپادا تۇراتىن ءبىز سياقتى قازاقتار «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن وقي الماي, قاتتى قينا­لا­مىز. ايتسە دە بۇل باسىلىم رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق ايماعىنا تارايتىن .ۇلكەن گازەت بولعان­دىق­تان, شەتتە جۇرگەن ءبىز سياقتى قازاقتاردىڭ دا مۇڭ-مۇق­تا­جىنا ۇدايى قۇلاق ءتۇرىپ تۇرسا دەگەن تىلەك ايتقىم كەلەدى اۋەلى. ودان كەيىن مەن سياقتى الپىس­تىڭ اسقارىنان اسقان ادامنىڭ كوكەيىن مۇنداي جاستا نە ما­زالاۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟ قارا باستىڭ قا­مىن جەۋ دەگەن وي ءسىرا دا, قاپە­رى­ڭىزگە كىرمەسىن. ادام وسى­ناۋ جاستا ەندى مەن ءوزىم­نەن كەيىنگىلەرگە قانداي ءتار­بيە بەرەمىن, بالاما نە ۇيرەتەمىن دەپ وزىنەن گورى, ءوز­گە­گە كوبىرەك ءمان بەرۋگە تىرىسادى. ءبىر جاعىنان, تاريحي وتانىم – قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايمىن. قازىر دۇنيە جۇزىندەگى ءتۇرلى وقيعالار قاتتى الاڭ­دا­تادى. ءبىر-بىرىمەن اتىسىپ, ءوزارا قىرعي-قاباق بولىپ جاتقان جۇرتتار مەن سۋدان, وتتان, وقتان زارداپ شەككەن ەلدەردى كورگەندە, الىستاعى اتامەكەننىڭ ءوسىپ, دامى­عان قالپىنا وسى پاريجدەگى قانداستا­رى­ڭىز­دىڭ جۇرەگى جارىلا قۋانادى. الەمدى شارپىعان كەشە­گى ەكونوميكالىق, قارجى داعدارىسىندا حالقى كۇي­­­زەل­مەگەن تەك قازاقستان ەكەنىن كوزىمىز كورىپ وتىر. مۇ­سىلمان ەلدەرى اراسىندا تۇركيانىڭ دا قيىن­دىققا ۇشىراماعان سەبەبى, قازاق پەن تۇرىكتىڭ مالى بار. قازاقتىڭ دەنى مالمەن, ەگىسپەن اينا­لى­سا­دى. شيكى­زاتى ءوز الدىنا بولەك قور. وسى تابى­سىنىڭ ارقاسىندا الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن سان سوق­تىرعان داعدارىستىڭ داقپىرتىن قۇلاقتارى شال­ما­عان كۇيى شارۋاسىن دوڭگەلەنتە بەردى. بۇل تاۋبە, دەيتىن جا­عى­مىز – دەيدى پاريجدىك قانداسىمىز. ال ەندى نە ءنار­سەگە الاڭداۋعا ءتيىس دەگەن ماسەلەنى كوسە-كولدەنەڭ تارتادى. فرانتسيانىڭ 65 ميلليوننان استام حالقى بار, تۇرعىندارىنىڭ 94 پايىزى فرانتسۋزدار, ال قالعان ۇلت وكىلدەرىنەن پورتۋگالدىقتاردى, ماروككولىق­تاردى, يتالياندىقتاردى, الجيرلىكتەردى, تۇرىكتەر مەن باسكيلىكتەردى كەزىكتىرەسىز. بەس ميلليونعا جۋىق يمميگرانت تۇرادى, ونىڭ 2 ميلليوندايى فران­تسيا ازاماتتىعىنا يە. سونىڭ ىشىندە ءتۇر­كيادان قونىس اۋدارعان قازاق­تار­د­ىڭ وسى ەلدىڭ ازاماتتىعىن العا­نى­مىزعا ءبىراز جىل بولدى. قا­زاق­ستاندا تۇراتىن حالىق مۇنداعىدان الدەقايدا از, سولاي بولا تۇرا فرانتسۋزدار حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە بارىنشا ءمان بەرەدى. 20 جىلدان كەيىن جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداۋى ءمۇم­كىن دەپ شىر-پىرلارى شىعادى. تۇركىستان ساپا­جان­نىڭ ايتۋى بويىنشا, تۇركيادا دا بۇل ماسەلەگە وتە-موتە مۇقيات قارايتىن كورىنەدى. ءجۇز تەلەار­نا­سى بار بولسا, سونىڭ كەمىندە جيىرماسىندا جاس­تاردى قوسۋ, وتباسىن قۇرۋ جايى جان-جاقتى قوزعا­لا­دى, نەگە قازاقستان وسىنداي كوبەيىپ جاتقان ەلدەردىڭ ۇلگى-ونە­گە­سىن ۇيرەنبەيدى دەپ وي قوسادى. ولار تالاي تاع­دىردىڭ وسىلاي شا­ڭى­راق كوتەرۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىر. قازاقستانعا بالالاردى وقىتۋعا بارىپ كەلگەن ساپارىمدا بۇل ماسەلەنىڭ وندا كۇرمەۋى شەشىلمەگەن تۇيتكىلدىڭ ءبىرى ەكەنىن كوردىم. وسى جاعىنان كومەك كەرەك دەسەڭىزدەر, مەن تۇركياداعى سول وزىق ءتاجىري­بە­لەردەن ۇيرەنىپ قاي­تۋ­لارىڭىز ءۇشىن قول ۇشىن بەرۋگە قاشاندا ءازىرمىن دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى ول. فرانتسيادا فرانتسۋز ءتىلىن بىلمەيتىن ادام نان تاۋىپ جەي ال­مايدى. تۇركيادا تۇرىكشە ءسوي­لەمە­سەڭ, كۇن كورە الماي­تىن بول­عان سوڭ, تۇرىك ءتىلىن ءۇي­رەنۋگە ءماجبۇر بولدىق. مۇن­داعى قازاق­تار نەگىزىنەن تۇرىك جانە فرانتسۋز تىلدەرىن مەڭگەر­گەن دەگەن دەرەك كەلتىردى. «ال قازاق­ستاندا شە؟ رەسمي مەكە­مە­لەردىڭ ەسى­گىنەن ورىس­­شا ءبىل­مە­سەڭىز, ءوت­كىز­بەيدى. ءبى­راز بالامىز ول جاق­تان قايتىپ كەلدى. استانا­نىڭ حالقى نەگىزىنەن ورىسشا سويلەيدى ەكەن, ءتۇ­سىن­بەدىك دەيدى. قاشان قا­زاق تە­گى­­نىڭ سوڭى ورىستىڭ «ەۆيچ», «وۆيچ»-ىنەن ارى­­لا­دى دەپ قىن­جى­لاسىڭ. جەتپىس جىل بويعى كە­ڭەس­تىك ەزگىنىڭ زاردابى جيىر­ما جىل­دا جازى­لىپ كەتۋى قيىن ەكەنىن بىلەمىز. ايتسە دە قول قۋسى­رىپ قاراپ وتىر­ماي, سونداي كەمشىلىكتەرمەن كۇرەسە بەرۋ كەرەك. قا­زاق ءتىلىن الدىڭ­عى ورىنعا شى­عار­ماق كەرەك دەپ ءالى الدا كوپ جۇ­مىس تۇر­عانىن يلانىمدى بايان­دايدى. «بالاڭدى قازاقستاندا وقىت» ابدۋاقاپ تۇركوز قان­داسى­مىز قازاق­ستاندىق ونەر شەبەر­لەرى­نىڭ كونتسەرتىنە بالا­سى تولعامەن بىرگە كەلگەن. تولعانىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر جىل وقىپ, قازاق, ورىس تىلدەرىن جەتە مەڭگەرىپ ال­عانىنا قايران قالدىق. – ارالارىڭىزدا اتامەكەنگە ورال­عىسى كەلەتىن قازاقتار بار ما؟– دەگەن سۇراقتىڭ قويى­لۋى زاڭدى مۇندايدا. – پاريجدە ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقانى­مىزعا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. كوپ نارسەنى باستان كەشتىك. وزىمىزدەن گورى مەن ەرتەڭگى مىنا جاستاردىڭ كەلەشەگىن كوبىرەك ويلايمىن – دەگەن ابدۋاقاپ قان­داسىمىز اڭگىمەسىن جاستار جاققا بۇرا سويلە­گەن. – ادامنىڭ قاسيەتى ءتىلى مەن دىنىندە. مەن مۇن­داعى قازاقتارعا بالالارىڭدى قازاقستاندا وقى­تىڭ­دار. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاس­تار­عا جاساپ جاتقان جاقسىلىعى باسقا بىردە-ءبىر ەلدە جوق. بالالارىڭ­نىڭ باعى جانادى, قازاق ءتىلىن ءۇي­رەنەدى, اراداعى الىس-بەرىس جالعاسادى, تەگىن, ءتۇبىن قادىرلەيتىن ازامات بولىپ قايتادى, دەگەن ءسوز­دى ءاردايىم سانالارىنا قۇيىپ وتىرامىن. قازاق­ستان­دا ءبىلىم الىپ كەلگەن بالامدى وسىنداعى ەلشىلىكتە وتەتىن شارانىڭ بىرىنەن قالدىرماي شاقىرىپ وتىرادى. وتكەن جىلى مەككەگە بارىپ قايتقان ابدۋاقاپ قاجى فرانتسيادا تۇراتىن قازاقتاردى ءوز دىندەرىنە بەرىك, جىل سايىن ورازا ۇستاپ, اۋىز بەكىتەدى, ناماز وقيدى دەدى. – پاريجدە مۇسىلمانداردىڭ مەشىتى بار ما؟ – دەپ سۇرايمىز وسىعان وراي ءبىز دە رۋحاني شاھار جايىندا تاعى دا بىلگىمىز كەلىپ. جيىرما-وتىز شاقتى تۇرىك قونىستانعان جەردە ايتەۋىر ءبىر مەشىت جۇمىس ىستەپ تۇراتىنىن, بىراق ونىڭ سىرت كوزگە كادىمگى مەشىت ەكەنى سونشالىق بىلىنە بەرمەيتىنىن, قازاقتار نەگىزىنەن سول تۇرىك مەشىتتەرىندە ناماز وقىپ, ال بالالارى دەمالىسقا شىققاندا سونداعى مولدالاردان قوسىمشا ءدىني ءبىلىم الاتىنىن, مۇنداي اللانىڭ ۇيلەرى پاريجدە از ەمەستىگىن ايتقان ابدۋاقاپ قاجى قازاقتىڭ ەجەلگى سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنا توقتالىپ ءوتتى. ون بەس-جيىرما كۇندە مۇنداعى ايتەۋىر ءبىر شاڭىراقتا نە قىز ۇزاتىلىپ, نە كەلىن ءتۇسىرىلىپ, بولماسا سۇندەت توي, شىلدەحانا سياقتى ۇلكەن تويلار دۇركىرەپ وتەتىنىن ەستىدىك. ءوزى دە شاڭىراق كوتەرگەن تالاي جاسقا باقىت تىلەپ, باتا بەرگەن ەل اعاسى ەكەنىن, ال ەندى ونەرگە كەلگەندە قارا جاياۋ ەمەستىگىن سەزدىرىپ: «جىڭعىل قايىق دەگەندە, جىڭعىل قايىق, وۋ, اۋىلىڭدا قىز بار ما بىزگە لايىق, وۋ» دەپ ولەڭدەتىپ جىبەرگەن. وڭاشادا دومبىرا شەرتىپ, ءان ايتۋ سىرتتا جۇرگەن ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بويىنا قونا بەرمەس قاسيەت دەسەك, سول ءداستۇر پاريج قازاقتارىنىڭ دۋماندى كەشتەرىنە جاراسىمدى ورنەك توككەن عيبرات ەكەنىن ۇقتىق. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ولار بازاردا ساتىلىپ جات­قان ەتتى الۋدى ءجون سانامايدى. حالال اسقا قات­تى كوڭىل بولەدى. «ۇيگە كەلگەن قوناقتار كەيدە ءبىز­دىڭ ءۇيدىڭ ەتىنىڭ قالاي ءدامدى پىسەتىنىن ايتىپ تاڭدانادى. مەن ولارعا گاپ پىسىرۋدە ەمەس, مالدىڭ سويىلۋىندا دەپ تۇسىندىرەمىن. ءبىز بارلىق ۋاقىتتا مالدى بازاردان ساتىپ الىپ, مۇسىلماننىڭ سال­تىن ساقتاپ ءوز قولىمىزبەن سويامىز. حالال مالدىڭ ەتى قالاي ءدامدى بولماسىن. كەيدە قازاقتىڭ مۇنداي اتا ءداستۇرىن كوپ بىلە بەرمەيتىن جاستاردىڭ داس­تارحانىنا قوناق بولىپ تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. ولارعا دا وسى اقىل-كەڭەسىمدى بەرۋدەن جالىقپايمىن» دەيدى ابدۋاقاپ قاجى قازاقتىڭ بار بالاسى حالال اس جەۋىن تىلەپ. «فرانتسۋزدار كىمدەر, ولارمەن ءبىراز جىلدان بەرى ارالاسقاندا, وزگە­لەر­دەن ەرەكشە قانداي قا­سيەتتەرىن بايقادى­ڭىز­دار؟» دەپ جەرگىلىكتى حالىق­پەن قارىم-قاتى­ناسىنا بۇرىپ سۇراق قويدىق. فران­تسۋزدارعا تۇرمىسقا شىققان ءبىردى-ەكىلى قازاق قىز­دارى بار, بىراق بۇل جاپپاي ۇردىسكە اينالعان وقيعا ەمەس. قا­زاق­تار ۇل-قىز­دارىنىڭ نەعۇرلىم ءوز ۇلتى­نىڭ اد­ا­مى­مەن قو­سى­لۋى­نا, ءوز ءدى­­نى­نە بەرىك بو­لۋىنا ءمۇد­­دەلى. ال ەن­دى فرانتسۋز ءما­دە­نيە­تى­نە كەلسەك, قانداس­تارى­مىز بۇل حا­لىقتان كوپ نارسەنى ءۇي­رەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. كىشىپەيىل, قولىنان كەلسە كو­مەك بەرۋگە دا­يىن, ادام­گەرشى­لىك قا­سيەت­­تە­رىن جو­­عارى قويا­تىن, ءما­دە­نيەتى وسكەن حا­لىق دەي­دى. وعان كوز جەتكىزۋ وڭاي. قالا كو­شە­­لەرىن­دە اعىل­عان تۋريستەر. ادا­سىپ كەتۋشىلەر دە كەزدەسەدى. كو­شە­دە كەتىپ بارا جاتقان فرانتسۋز وزىنەن كومەك سۇرا­عان ادامنىڭ جال­ما-جان قا­سى­نا توقتاي قا­لىپ, قال­تا­كارتاسىن اشىپ, جول سىلتەپ جاتقانىنا كۋا بولا­سىز. ءار فرانتسۋز قالتاسىنا قا­لانىڭ شا­عىن كار­تا­سىن سالىپ جۇرۋگە داعدى­لانعان. وزىنە دە, كومەككە ءزارۋ وزگەگە دە ءبىر كادەگە جارايتىن پاي­دالى نارسەنى ۇمىت­پايتىن ۇقىپتىلىعى قاي­ران قال­دى­رادى. مەترودا اداسىپ, قايدا بارارىن بىلمەي تۇرعان قازاق قىزىنىڭ قولى­نان جەتەكتەپ, ءتيىستى جەرىنە جەتكىزىپ سالعان ءبىر فرانتسۋزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى بۇكىل فرانتسۋز­دىڭ جان باي­لى­عىنا بالا­نا­تىنىن ايتقان ابدۋاقاپ قانداسى­مىزدىڭ اڭگىمەسى ءبىزدى رۋحاني قالانىڭ يىرىمدەرىنە باتىرىپ كەتىپ بارا جاتتى. اسىلدىڭ تۇياعى قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى ەلشىلىگىنىڭ قىز­مەت­كەرى مەرەكەلىك كەشكە كەلۋشىلەردىڭ اراسىنان ءبىر كىسىنى ايرىقشا ءبولىپ تانىستىردى. «مىنا كى­سىنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىزدەر مە؟ قۇران-كارىمدى قا­زاقشاعا تارجىمالاعان اتاقتى اۋدارماشى, «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حاليفا التاي اتامىزدىڭ بالاسى ابدۋلسامەت التاي بولادى» دەدى. ءبىر ۇل, ءبىر قىز ءوسىرىپ, بۇگىندە نەمەرەسىنىڭ شات كۇلكىسىنە بولەنگەن ابدۋلسامەت قانداسىمىزدىڭ تۇركيادان پاريجگە كوشىپ كەلگەنىنە 20 جىل بولعان. قىزى ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى, ۇلى ەلەكتر ماماندىعىن تاڭداعان. «ءبىز ءوزىمىز ءبىر اكە-شەشەنىڭ كىندىگىنەن تورتەۋمىز. ۇلكەنىمىز ابدۋساتتار, مەن ءۇي­دىڭ ەكىنشى بالاسىمىن, ال مەنەن كەيىن ابدۋراحىم, التىن دۇنيەگە كەلگەن. ەڭ كەنجەمىز التىن ۇيلەنبەي تۇرعاندا قازاقستانعا شەشەممەن بىرگە كەتكەن بولا­تىن. كەيىن سول جەردەن سۇيگەن جارىن تاۋىپ, بۇگىندە ەجەلدەن سول جەردە تۋىپ-وسكەن ادامشا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەكى بالاسى بار. ءابدۋراحىم دا ءۇش بالاسىمەن قازىر قازاقستاندا تۇرادى» دەپ اڭگى­مەلەگەن الىس­تاعى اعايىننىڭ تاريحي وتان دەگەندە جۇرەگى ەرەكشە ءلۇپىل قاعادى. اياۋلى اكەسىنىڭ قابىرى ال­ماتىدا. ونىڭ ارۋاعىنا جىل سايىن قۇران وقى­تىپ قايتا­تى­نىن ايتادى. قازاق ءۇشىن تەڭدەسسىز ەڭبەك جازعان كىسى­نىڭ بالا­لا­رى­نا دا سول شالقار ءبىلىمنىڭ تەلەگەي ءدانىن ەگىپ كەتكەنىن بايقايسىز. قۇراندى بالا جاستان باسى­نا جاستانا وقىعان كىسىنىڭ ۇلعايا كەلە جان-دۇنيەسى يسلام نۇرىمەن اسقاق كورىنەر ەدى. ول دا اكەدەن قال­عان سول تاۋداي عيبراتتى بايتەرەكتىڭ جاس بۇتاق­تارى­نا مەيلىنشە مولىنان دارىتۋعا اتسالى­سا­دى. « ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا اتامەكەنگە ءبىزدىڭ دە العاش رەت تابانىمىز ءتيدى. جانىما قى­زىمدى كورسىن دەپ ادەيى ەرتىپ اپارعان بولاتىنمىن. ونداعى ماقساتىم – بالالىق, جاس­تىق شاعىمىز تاع­دىردىڭ جازۋىمەن مۇلدە باسقا ءبىر جات جۇرتتىڭ ورتاسىندا ءوتتى, قاي ەلگە كوشىپ بارساق, سول جەردىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋعا تۋرا كەلدى, ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ ەرتەڭگى تاع­دى­رى ەندى اتا-بابا­مىز­دىڭ كىندىك قانى تامعان ولكە­مەن بىرگە بولسىن دەگەن وي ەدى. ءوزىمىزدىڭ قازا­عى­مىزدىڭ ورتاسىنا كەلدىك دەپ قۋانىپ جاتىرمىز. ويىم قىزىما حالقىمىزدىڭ قوناقجاي ءداستۇر­لەرىن كورسەتىپ, ەلمەن جاقىنداتۋ. بۇرىن قازاقتىڭ سىرتىنان اركىمدەر ءار ءتۇرلى لاقاپ تاراتقاندا, جۇرەگىمە شانشۋداي قادالاتىن. ورىسشا بىلمەيتىن ادامدى جۇمىسقا المايدى دەگەن سوزدەرگە ونشا قۇلاق اسپايتىنمىن. قازاق ءتىلى راسىندا قاعا­جۋ تارتىپ جاتقانى جانىمدى قاتتى جابىرقاتتى. كەيىنگى ساپارىمدا ۇلىمدى الىپ كەلدىم. ول دا: «مۇنداعىلاردىڭ دەنى ورىسشا سويلەيدى, ءتۇسىن­بەي­مىن» دەدى. ينشاللا, سول كەزەڭنەن بەرى كوپ نارسە تۇزەلگەنىنە بۇگىن قۋانا كوز تىگەسىڭ. ەلباسىنىڭ ءوزى: «قازاق پەن قازاق ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەس­سىن» دەدى. قازاق تىلىندە تەلەارنالار بوي كوتەرە باستادى. قازاقستاننىڭ وسىنداي گۇلدەنگەن, كوركەيگەن جاعىن ەستىگەن بىزدەردىڭ توبەمىز كوككە ءبىر ەلى جەتپەي تۇرادى. بۇگىندە ونىڭ اتىن بۇكىل الەم تانىپ جاتىر. وسىدان اسقان ادامعا مەرەي بار ما؟» دەپ وي بولىسەدى حاليفا اۋلەتىنىڭ ءبىر بۇتاعى. بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى البەرت فيشلەر ايەلى مادلەن ەكەۋى بىزگە بۇرىلىپ كەلىپ سالەم بەردى. ول قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنا دوستىق كوپىر ورناتىپ جۇرگەن قازاق ونەرىنىڭ وسىنداعى ناعىز جاناشىرى ەكەنىنە كۋا بولدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويى قار­ساڭىندا مادەنيەت مينيسترلىگى, «قازاق اۋەندەرى» اكتسيونەرلىك قوعامى ۇيىمداستىرۋىمەن پاريج ساحناسىن دۇبىرگە بولەگەن كەشتە البەرت فيشلەر جۇرتقا قا­زاق ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارى جا­يىن­دا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەردى. قۇرمانعازى اتىن­داعى اكادە­ميا­لىق قازاق ۇلت-اسپاپتارى وركەسترىنىڭ ونەرپازدارى سۇيەمەلدەۋىمەن دومبىرا, قىلقوبىز سياقتى ءداستۇرلى ساز اسپاپتار ءۇنىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. «ءبىز قوناقجاي قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلىنە قاشاندا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. قازاق ەلىنە بارعان ادام تاعى دا بارسام ەكەن دەگەن كوڭىل-كۇيمەن قايتا­دى. جارقىن ءجۇزدى باۋىرمال حالقىنىڭ دارحان نيەتىنە قاراي كەڭ جايىلعان سايىن دالاسى بار. وعان تابانى تيگەن ادامنىڭ بو­يىن ەرەكشە سەزىم بيلەيدى. سونداي سۇيىسپەن­شى­لىك ءبىزدى بۇل ەلمەن تۋىستىرىپ ءجى­بەردى. نەبىر عاجايىپ تۇلعالارمەن تانىستىم. ولار­­دىڭ شىعار­ما­لارىن وقىپ وتىرىپ, ءوزىمنىڭ قا­زاق جانىمەن قانشالىق جاقىن ەكەنىمدى بايقا­دىم. قازاق­ستان­نان باسقا مەملەكەتكە ون ەكى رەت ات باسىن بۇر­ماپ­پىن, وسىنىڭ ءوزى مەنىڭ مۇنداعى جۇرت­قا ەرەكشە قۇرمەتىمنىڭ بارلىعىن اڭعارتسا كەرەك. اسىرەسە, قازاقتىڭ مۋزىكاسىن قاتتى ۇناتامىن. قۇرمانعازى كۇيلەرىن ەستي بەرگىڭ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردى ءدال بۇلاي قاستەرلەپ ساقتاعان حالىق كەمدە-كەم» دەپ سۇيسىنەدى فرانتسيالىق دوسىمىز. قازاق­ستان­نان پاريجگە كوشىپ بارعان پاۆەل پريحودكو ەسىمدى جەرلەسىمىز كاتوليك شىركەۋىنىڭ سۆياششەننيگى بولىپ ور­نا­لاسىپتى. «الىبەك دىنىشەۆ سياقتى اتى اڭىزعا اينالعان ءانشىنىڭ داۋىسىن ەستۋ مەن ءۇشىن كۇتپە­گەن وقيعا بولدى, دەيدى ول. ابايدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاسىن» بۇرىن ءبىز قازاق دوستارىمىز­بەن داستارحان باسىندا قوسىلا تالاي شىرقاعان­بىز. سول ءاندى الگىندە سۇيىكتى ءانشىنىڭ ورىنداۋىن­دا ەستىگەندە جۇرەگىم قاتتى تولقىپ كەتتى. قازاق­تار­دىڭ سوناۋ ءبىر جىلدارى پوۆولجەدەن قونىس اۋدارعان نەمىس دياسپوراسىن قۇشاق جايا قارسى العان باۋىرمالدىعى ەستەن كەتپەيدى. ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ اكە-شەشەمىز دە بار. ولاردىڭ سول قيىن كەزەڭدەردەن تەك قازاق­تار­دىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا عانا امان-ەسەن شىققانىن بالا بولساق تا سانا­مىز­دا ساقتاپ قالىپپىز» دەپ بالالىق شاعىن ساعى­نا ەسكە الادى. ۆيجيت حوج ەسىمدى كورەرمەن­نەن قاي ونەرپازدى سۇيسىنە تىڭداعانىن سۇراعا­نى­مىزدا: «ءبارى دە كوڭىلىمنەن شىقتى. قۇر­مان­عازى وركەسترىندەگى دومبىرامەن پوپۋرري تارتقان ءتورت دومبىراشى مەن حالىق ءانى «جەلكىلدەكتى» ورىن­دا­عان بيبىگۇل ساۋىتوۆانىڭ تالانتىنا ءتانتى بول­دىم» دەدى. بانكتە ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ستەفاني ەسىمدى جىگىت بۇل كونتسەرتتى كورشىسىنەن ەستىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ ونەرى قانداي بولا­تى­نىن ادەيى كورمەككە كەلىپتى. «قازاقتاردىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى كەرەمەت ەكەن. ءداستۇرلى مۋزىكاسىن دا ال­عاش رەت ەستۋىم. نە دەگەن عاجاپ ساز. ءداستۇرلى ورىن­داۋشىلاردىڭ دا, كامەرالىق وركەستردىڭ دە ونەرى كوڭىلىمىزدەن شىقتى. بۇرىن قازاقستاننىڭ اتىن ونىڭ ۆەلوشابوندازدارى ارقىلى تام-تۇم بىلەتىنمىن. ەندى, مىنە, سول ەلدى ءوز كوزىممەن بارىپ كورسەم دەگەن قىزىعۋشىلىق وياندى» دەپ تامساندى ول. ءدۇي جي دەگەن ەگدە جاستاعى كورەرمەندى اڭگىمەگە تارت­قا­نى­مىزدا, جەر كولەمى جاعىنان قازاقستانعا بەس فران­تسيا كىرىپ كەتەتىنىن, مۇنايى, باسقا دا شيكىزات قورلارى مول مەملەكەت ەكەنىن ايتتى. «سونداي عالامات ەلدە تۇراتىن حالىقپەن جاقىنىراق تانىسۋ ارمانىم» دەدى ول. ايشا ءوز­تەمىر ەسىمدى قازاق ايەل­دەرى قوعامىنىڭ ءتورايى­مىمەن, ايدۋان اتتى قازاق جاستارى قوعامىنىڭ توراعاسىمەن تانىستىق. «قۇر­مانعازى وركەسترىنىڭ ونەرىن الماتىعا ارنايى ىزدەپ بارعاندا كۇندە تاماشالاۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتتىق رۋح­ت­ى اسقاقتاتقان وسىناۋ ونەر ۇجىمىنىڭ پاريجگە كەلۋى ءبىز ءۇشىن تاريحي وقيعا سانالادى. قۇرما­ن­عازى­نىڭ «سارى­ار­قا», «بالبىراۋىن» كۇي­لەرىن ەستىگەندە اتامەكەنگە ساعىنىشىمىز ساز ورنە­گى­نە كوش­كەن­دەي كۇي كەشتىك. نەگە بىراق قازاقتىڭ كۇي­لەرى از ورىن­دالدى؟ ال وپەرادا تاماشا تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلە جاتقانىنا كۋامىز. دج.ءروسسينيدىڭ «يتا­ليا­داعى تۇرىك» وپەراسىنان فيوريللا مەن دجەرو­نيونىڭ دۋەتىن ورىنداعان سالتانات احمەتوۆا مەن باۋىر­جان ءاندىرجانوۆتىڭ شەبەرلىگى الەمدىك وپەرا ورىنداۋ­شى­لارىنان ەش كەم سوقپادى» دەپ تەبىرەنەدى. ال جاننەت نايمانقىزى دەگەن قانداسى­مىز ك.باي­سەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى كا­مەرالىق وركەسترى (ديريجەرى ايدار ءاب­جا­حانوۆ) ورىن­داعان ا.سەركەباەۆتىڭ «شالقىما­سى­نا», سون­داي-اق حالىق ءانى «گاۋھارتاس» پەن ل.حا­مي­ديدىڭ «بۇل­ب ۇلىن» ورىنداعان بيبىگۇل جانۇزاق پەن ا.لارانىڭ «گراناداسى» مەن س.كارديللونىڭ «Core n grato» اتتى شىعارماسىن شىرقاعان مەدەت شوتا­باەۆ­تىڭ ونەرىنە ريزا كوڭىلمەن قول سوققانىن اي­تا­دى. امەريكادا تۇراتىن جەرلەسىمىز, حالىقارا­لىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى, ءپيانيسشى تەمىرجان ەرجانوۆ ا.سەركەباەۆتىڭ پيانينوعا جازىلعان «سكەر­تسو­سىن» شابىتتانا ورىنداعاندا زال تۇگەل قوشەمەت كورسەتتى. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت-اسپاپ­تار وركەسترى ورىنداۋىنداعى (ديريجەرى جالعاسبەك بەگەندىكوۆ) ي.برامستىڭ «ۆەنگر ءبيى» مەن ج.بيزەنىڭ «كارمەن» وپەراسىنان الىنعان انتراكت قايتالانباس نا­قىشىمەن نازار اۋدارتتى. كلاسسيكالىق شىعار­مالار ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتار سازى ارقىلى ەرەكشە بوياۋمەن قۇلپىرا ءورىلدى. پ.ساراساتەنىڭ «ناۆۆارا­سىن» قۇيقىلجىتا ويناعان سكريپكاشىلار نۇريا كارىمباەۆا مەن ەرجان ك ۇلىباەۆ ونەرىنىڭ پاريج ساحناسىن اسقاق رۋح­قا بولەۋىنىڭ ءوزى قازاقستاندىق ونەر­پازدار شىق­قان شىڭنىڭ اسقارالى ەكەنىن اڭعارت­قانداي. سوڭىندا شەتەل قازاقتارىنىڭ جۇرەگى­نە تۋعان جەردىڭ ساعىنىش سازىن جەتكىزگەن ە.حاسان­عاليەۆتىڭ اتاق­تى «اتامەكەن» ءانى اسقاقتاتا شىر­قال­دى. قازاق ونەرىنە پاريج تۇرعىندارى ورىندارىنان تىك تۇرىپ قوشەمەت ءبىلدىردى. سەنا جاعالاۋىندا قازاق ونەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ بۇل العاشقىسى دا, سوڭعىسى دا ەمەس. قاراشاش توقسانباي, استانا – پاريج – استانا.