1976 جىلدىڭ كوكتەمى, ءدالىرەك ايتقاندا, مامىر ايىنىڭ اياق كەزى. الدە قىدىرىس, الدە ءبىر شارۋامەن الىستاعى اۋىلدان قوستانايعا كەلدىم. قاراتاي جانسەيىتوۆ دەگەن دوسىم وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ىستەيتىن. (قاراتاي بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن تالانتتى اقىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءومىردەن ەرتە ءوتتى). قالاعا كەلگەن بويدا ونى ىزدەپ تاۋىپ الدىم. سودان ەكەۋمىز ءارى-بەرى كوشە كەزىپ, ودان-بۇدان قۇراستىرىپ اڭگىمە ايتىپ, بىرسىدىرعى ساعاتتاردى وتكىزدىك. ول ۋاقىتتار مەنىڭ ءالى ىشىمدىك ءىشۋ «ونەرىن» ۇيرەنە قويماعان كەزىم. بالكىم سودان دا شىعار, ءبىراز قىدىرىستان كەيىن زەرىگە باستاعانداي بولدىق. سونى بايقادى ما نەمەسە باسقا ءبىر ويى بولدى ما, ءبىر كەزدە قاراتاي ماعان قاراپ تۇردى دا: «ءجۇر, اقىلبەكتىڭ ۇيىنە بارايىق. مەن سەنى تانىستىرايىن», دەدى ول.
ءبىز اقىلبەكتىكىنە كەلگەندە مەزگىل تۇسكە تاياپ قالعان بولاتىن. ۇيدە باقىت قانا بار ەكەن. ەسىك اشىپ, امانداسقان سوڭ «جوعارى شىعىڭدار» دەدى. مەن ىڭعايسىزدانا تورگى بولمەگە ءوتتىم. قاراتاي بولسا: «اقىلبەك ءالى كەلمەگەن بە؟» دەپ سۇراپ, تاعى باسقا دا اڭگىمەلەردى ءوربىتىپ, ءشۇيىركەلەسە كەتتى. جاقتىرماي قالار ما ەكەن دەگەن كۇمان مەنىڭ كوكەيىمدە ءالى تۇر. سوندىقتان: «بۇلاردى كىم شاقىردى؟» دەگەندەي ءبىر سارىن سەزىلىپ قالا ما دەپ ءاسۇي جاقتان شىققان داۋىسقا دا قۇلاق ءتۇرىپ قويام. جوق, جاراتپاۋشىلىق سىڭاي بايقالا قويمايدى, باقىت اشىق-جارقىن سويلەسىپ جاتىر, داۋىسى دا قىڭىرايىپ قالعان ادامنىڭ ۇنىنە ۇقسامايدى, سامبىرلاي ەستىلەدى. بىرتە-بىرتە سول ەركىندىك ماعان دا اۋىسا باستادى. كوپ ۇزاماي اقىلبەك تە كەلدى. ادامدى جاتىرقامايتىن, اڭقىلداعان جىگىت ەكەن, مەنىمەن امانداسقان بەتتە باياعىدان بىلەتىن سىرالعى ادام سياقتى اڭگىمە تيەگىن اعىتتى دا جىبەردى.
كەيىن ءبىلدىم, ادەبيەتكە, مادەنيەت پەن ونەرگە اۋەستىگى بار كەز كەلگەن ادام قوستانايعا كەلسە, ەڭ الدىمەن اقىلبەكپەن تانىسادى ەكەن. تانىسىپ قانا قويماي, تۋعان قۇداسىنا كەلگەندەي, تۇپ-تۋرا ءۇيىنە دە جەتىپ بارادى. الدەبىر سەبەپپەن كەيبىرەۋلەرى كەلمەي جاتسا, اقىلبەكتىڭ ءوزى ولاردى قولقالاپ ءجۇرىپ ۇيىنە اكەلەدى. قوناقاسىن بەرىپ, قۇرمەتتەيدى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قولى اشىق, قوناقجاي ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. بىراق سونداي ءوزىن جومارت سانايتىن قازاعىڭنىڭ ءوزى اقىلبەكپەن جانە ونىڭ جولداسى باقىتپەن تايتالاسا المايتىن شىعار دەپ ويلايمىن مەن كەيدە. كەرەك دەسەڭ, قالاعا كەلىپ تۇرىپ, ۇيىنە سوقپاعانىڭدى ەستىسە, «سەن وتكەن جولى بىزگە كەلمەي كەتتىڭ عوي, نەمەنە, مەنسىنبەي قالدىڭ با, الدە ءبىر ءشاي بەرە المايدى دەپ ويلادىڭ با» دەپ كەي-كەيدە باقىتتىڭ دا رەنىش شىعاراتىن كەزدەرى بولادى. ءاي, اقكوڭىلدىلىك-اي, دەيسىڭ وسىندايدا ەرىكسىزدەن. سول كەزدەردە وزدەرىنىڭ ءۇش بالاسى بار. كەڭەستىك داۋىردەگى ەڭبەكاقىنىڭ قانداي ەكەنى دە بەلگىلى. بىراق وعان باس قاتىرىپ جاتقان ولار جوق. ءۇيلەرىنىڭ ەسىگى كۇندىز-ءتۇنى اشىق. كەلىپ جاتاتىن قوناقتارى دا ءدوكەيلەر ەمەس. مەن سياقتى الىس اۋىلدان كەلگەن, جاستارى 20 مەن 30-دىڭ اراسىنداعى جىگىتتەر. قازىرگى نارىق زامانىنىڭ كوزقاراسىمەن قاراساق, الگى كەلگىنبايلاردان اقىلبەككە تۇسەر پايدا دا جوق. ۇيىنەن ءدام بەرىپ, قوناق قىلۋمەن قۇتىلا قويسا جاقسى عوي. شارۋاعا قانشا قىرسىز دەگەنمەن, ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ دا ارا-تۇرا ءبىر جۇمىستارى تۋىنداپ قالىپ جاتادى. راس, ولار ونشا ماردىمدى بولماۋى مۇمكىن. بىراق, جۇمىستىڭ اتى جۇمىس. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ دە اقىلبەكتىڭ موينىندا. الگى اۋىلدان كەلگەن قارا قازاقتى جەتەلەپ ءبىر مەكەمەگە الىپ بارادى, ءتىپتى بولماسا تەلەفون شالادى. ال ەندى, بىزدە اقىن-جازۋشى دەگەننەن اياق الىپ ءجۇرۋدىڭ قيىن ەكەنى بەلگىلى. ولار دا اقىلبەككە كەلەدى. استانادان ات ءىزىن سالاتىنداردىڭ بوسا-بولماسا توبەلەرى كوك تىرەيدى. شەتتەرىنەن ماڭعاز, ءتىرى كلاسسيكتەر. ال اۋىلداردان كەلگەندەر جازعاندارىنىڭ وبلىستىق گازەتتە جاريالانعانىن قالايدى. اقىلبەك بولسا ولاردى كۇزەپ-تۇزەپ دەگەندەي گازەت بەتىنە شىعارادى.
ومىردە بولعان وسى سياقتى جايتتەردى بايانداپ وتىرعاندا, كەيدە سولاردىڭ ءبارى ايتۋعا تۇرمايتىن, بولماشى نارسەدەي كورىنەدى. سولاي ويلايتىندار وسىنداي «ۇساق-تۇيەكتەرمەن» وزدەرى اينالىسىپ كورسىن. شارۋا ايتىپ بارا قالساڭ كوپتەگەن ادامداردىڭ «شىراعىم, مەنىڭ جۇمىستان قولىم بوسامايدى, ۋاقىتىم جوق قوي» دەپ سىپايى عانا شىعارىپ سالاتىنى ءوز الدىنا, كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى «وسىلار-اق كىسىنى مازالاي بەرەدى ەكەن» دەپ سوگىپ تە تاستايدى. «ءبىز ىنتىماقشىلمىز, قايىرىمدىمىز» دەگەندەرىمىز كوبىنە اۋىزەكى تىلدە عانا ايتىلاتىن جاتتاندى سوزدەر. ءىس جۇزىندە ۇنەمى ولاي بولا بەرمەيدى. ادام ادامعا قايىرىلمايتىن قازىرگى نارىق زامانى تۇگىلى, جۇرتتىڭ ءبارى ءدۇنيەنىڭ سوڭىنا تۇسپەگەن, ەسەپتەسۋدى بىلمەگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە ەكىنىڭ ءبىرى تانىمايتىن-بىلمەيتىن ادامدارعا ونشا مويىن بۇرا قويمايتىن. ءبىر قىزىعى, كەزىندە ازدى-كوپتى جاقسىلىعىن كورگەن كەيبىرەۋلەردىڭ كەيىن اقىلبەككە جاۋ بولىپ شىققان كەزدەرى دە كەزدەستى. سوندا دا بولسا ول كوشەدە جۇرگەن قايمانا قازاقتاردى ۇيىنە شاقىرىپ اكەلىپ, ولارعا كومەك كورسەتۋىن توقتاتقان ەمەس.
اقىلبەك شاياحمەت كەزىندە ادەبيەتكە, ونەرگە بەيىمى بار كوپتەگەن قوستانايلىق جاستارعا كومەك قولىن ۇسىندى, قامقورلىق تانىتتى. شىعارمالارىنىڭ وبلىستىق گازەت پەن راديو ارقىلى جۇرتشىلىققا جەتۋىنە جاعداي جاسادى. جاس كەزىمدە اقىلبەكتىڭ وسىنداي شاپاعاتىن مەن دە ەپتەپ سەزىندىم. جاس دەگەننەن شىعادى, سول ۋاقىتتاردا اقىلبەكتىڭ ءوزى دە جاپ-جاس بولاتىن. مەن العاش تانىسقاندا ونىڭ جاسى 25-كە دە جەتە قويماعان ەكەن. سويتە تۇرا, اتىنىڭ كەڭ تاراپ كەتكەندىگىنەن بە, ول بىزگە ۇلكەن جىگىتتەي كورىنەتىن. ىستەرى دە 25-تەگى ەمەس, 35-40-تارداعى كىسىلەردىڭ ىسىنە لايىق بولدى. 1977 جىلى 26 جاسىندا تۇڭعىش كىتابى شىقتى. 1983 جىلى نەبارى 32 جاسىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولدى. كازگۋ-ءدىڭ جۋرفاگى ازداي, ءماسكەۋدەگى م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىن ءبىتىردى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قوستاناي جانە تورعاي وبلىستارى بويىنشا ادەبي كەڭەسشىسى, وبلىستىق گازەتتە مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. وسىنداي شارۋالاردىڭ ءبارىن ول جاسى 40-قا جەتپەي تۇرىپ-اق اتقاردى.
اقىلبەكتىڭ ەكىنشى قىرى «ورىس بوپ كەتكەن» دەگەن اتاۋ العان قوستانايدا حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى بولدى. قاي جەردە دە قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى, ءتىلى مەن ءدىلى ءۇشىن شىرىلداپ جالعىز اقىلبەك جۇرەتىن. نەسىن جاسىرامىز, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى سانىنىڭ تومەن بولعانىنا قاراماستان, قوستانايدا ءتۇرلى لاۋازىمدارعا يە بولىپ, گالستۋك تاعىپ, شىرەنگەن قازاق ازاماتتارى از بولعان جوق. بىراق ءوزىم 5 جىل قىزمەت ىستەگەندە سول دۇرديگەن قازاقتاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ ۇلت نامىسى ءۇشىن ارا تۇسكەنىن كورگەن ەمەسپىن. ارينە, ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي حالقىنا جانى اشىمايتىن دەسەك, جالعان سويلەگەن بولار ەدىك. بار بولعانى, ولار قارسى پىكىر ايتساق, قىزمەتىمىزدەن ايىرىلىپ قالارمىز دەپ قورىققاندىقتان بۇعىپ قانا وتىراتىن. باتىل سوزدەردى وزدەرى ەمەس, وزگەلەردىڭ ايتقانىن جاقسى كورەتىن. اقىلبەك كەڭەس وكىمەتى دە, ورىس ءتىلى دە ناعىز كۇشىندە تۇرعان سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭى مەن 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا ءۇش بالاسىن دا قازاق مەكتەبىنە بەردى. سول ءۇشىن كىپ-كىشكەنتاي بالالاردىڭ الىستاعى جالعىز قازاق مەكتەبىنە اۆتوبۋسپەن ءسولتۇستىكتىڭ قاقاعان قىسىندا توڭىپ-جاۋراپ بارۋىنا دا ءتوزدى. ونىڭ ءتوتەسىنەن ايتىپ سالاتىن مىنەزى جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ۇناي بەرمەيتىن. ول از بولسا, جاس جىگىتتىڭ شاپشاڭ بەدەل جيناۋى, ونىڭ وزدەرىنەن شوقتىعىنىڭ بيىك تۇرۋى ءبىراز ادامداردىڭ ىشىندەگى كۇنشىلدىك قوقىسىن دا بىقسىتپاي قالا المادى. جابىلىپ ءۇستىنەن ارىز جازعاندار دا تابىلدى.
ءوز باسىم ۇمىتىلا باستاعان وسىنداي بىرەر شىندىقتىڭ بەتىن اشا وتىرىپ, بارلىق جەردە دە تەك اقىلبەكتىكى عانا دۇرىس تا, وزگەلەردىكى بۇرىس ەدى دەگەن سىڭارجاق پىكىر ايتۋدان اۋلاقپىن. بىرەۋلەردى كىنالاماق نيەتىم دە جوق. جاستىقتىڭ البىرت شاعى, ونىڭ ۇستىنە اقىندىقتىڭ, تانىمالدىلىقتىڭ ادامعا ازداپ جەل بىتىرەتىنى دە بار, بالكىم اسىرا ايتقان, ارتىقتاۋ كەتكەن كەزدەرى بولعان دا شىعار. ومىردە قاتەلەسپەيتىن ادامنىڭ جوق ەكەنىن دە بىلەمىز. سول ءبىر الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن وقيعالار ەسكە ورالعاندا ويلاندىراتىن ءجايت بىرەۋ – ول «بولاشاعى بار جاس جىگىت قوي, اقىندىقتىڭ ادۋىن مىنەزى شىعار جەلپىنتىپ جۇرگەن, ءوز ازاماتىمىزدىڭ ءبىر ەركەلىگىن كوتەرەيىك» دەپ ايتۋعا جارايتىن ءبىر ازاماتتىڭ تابىلماعاندىعى, كەشىرىمدىلىكتىڭ كەمىستىگى.
تاسادا تۇرىپ تاس اتۋشىلار ءوسىپ كەلە جاتقان جىگىتتى وبلىستىق گازەتتەن جۇمىستان شىعارتقانىمەن كوكسەگەندەرىنە تۇپكىلىكتى جەتە العان جوق. اقىلبەك وبلىستىق تەلەراديوكومپانيادا جۋرناليستىگىن جالعاستىرىپ, كەيىن «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى, قوستاناي وبلىستىق ءتىل باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ءبىلىم دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاق جانە ورىس فيلولوگياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولىپ قىزمەتتەر ىستەدى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازىرگى كۇنى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەديا-ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
«قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق ۇيىمىنىڭ وڭىردەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تاريحي قالپىنا كەلۋىنە ۇلەس قوسقانى دا سول جىلدار. تاباندىلىقپەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كۋستاناي – قوستاناي, كومسومول – قارابالىق, لەنين – ۇزىنكول, سەميوزەر – اۋليەكول بولىپ وزگەرتىلدى. 80-ءشى جىلدارى وبلىستا بىرنەشە رەت اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ءوزى كەنجەلەپ قالعان انا تىلىمىزگە تىڭ لەپ اكەلدى, قوستاناي حالقىنا قازاق ءتىلىنىڭ ءالى دە بار ەكەندىگىن, ول تىلدە وت باسى-وشاق قاسىندا عانا سويلەسىپ قويماي, ەل الدىنا, ساحناعا شىعىپ تا ونەر كورسەتۋگە بولاتىنىن تانىتتى, ۇلتىمىزدىڭ جىگەرىن جانىدى. كەي-كەيدە ادامدار ونشا كوڭىل اۋدارا قويمايتىن, بىراق ۇلت ءۇشىن ايتارلىقتاي ماڭىزى بار وسىنداي جۇمىستاردىڭ باسىندا اركەزدە دە اقىلبەك تۇردى.
ءبىز العاش تانىسقان 1976 جىلدان بەرى ساناپ وتىرساڭ تۇپ-تۋرا 35 جىل ءوتىپتى. ءبىر ادامنىڭ مىنەزىن, ءىسىن تانىپ-بىلەتىندەي-اق ۋاقىت. سول كەزدەگى 25-تەگى جىگىت ءبۇگىندە 60-قا كەلدى. قۇر قول كەلگەن جوق, ازامات رەتىندە دە, اقىن رەتىندە دە ەلى ءۇشىن, تۋعان جەرى ءۇشىن قىرۋار ىستەر تىندىرا كەلدى. ول ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەيتاراپ كوزقاراس ۇستاناتىن, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىراتىن ادامداردىڭ ساناتىنا جاتپايدى. دەمەك, اقىلبەكتىڭ الدا دا اسار اسۋلارى از ەمەس.
«كوپ سىرىڭ پەرزەنتىڭە ءمالىم, دالام,
بەرمەيدى ءبىر وي, بىراق, دامىل ماعان.
ەل ءۇشىن ەت-جۇرەگى اۋىرماعان
ادامدار بولا المايدى باۋىر ماعان», دەيدى اقىننىڭ ءوزى. وسى ءبىر شۋماق ولەڭنەن ونىڭ بۇكىل بولمىسى كورىنىپ تۇر دەسەك, ناقا اسىرا ايتقاندىق ەمەس.
سەيفوللا شايىنعازى.