بالۋان شولاق – عاليا

(داستاننان ءۇزىندى). قاراوتكەل. ەسىل وزەن وڭ جاعاسى, قايناعان قارا بازار مول باعاسى. قالىقتاپ كوك اسپاندى ءبىر ءان كەتتى, قىرانداي سىپىرىلعان توماعاسى.   قۇلديلاپ قۇلاعان كەز كۇن بەسىنگە, ەسىلدىڭ سالقىن سامال ءبىر كەشىندە. ءاپ-ساتتە التى قانات تىگىلىپتى, اقبوز ءۇي – قارا بازار ىرگەسىندە.   قالىڭ ەل اقبوز ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى, ءان مەن كۇي, سالت پەن ءداستۇر, ادەت-عۇرپى. بۇزىقتى, قاسكۇنەمدى جولاتپايدى, بۇزىلىپ كەتپەسىن دەپ كەشتىڭ شىرقى.   عاليا قىمىزشى قىز بازارداعى, كەلگەندەي كۇتكەن باقىت, ءوز ارمانى. ۇنادى بالۋانعا ءبىر كورگەننەن, ايەلدىڭ كەزىكسە دە گوزالدارى.   ايەلدىڭ كەزىكسە دە سۇلۋلارى, بالۋان بىرەۋىنە بۇرىلمادى. تاڭداۋى تەك وسى ءبىر عالياجان, شىققانشا قالعان جەردە شىبىن جانى. كورگەننەن عاليانى شىن ىنتىققان. ازابىن, جۇرەكتەگى مۇڭىن دا ۇققان. كۇيەۋى ارقاسىنا قامشى ويناتىپ, ارۋدى تۇندە ۇيىنەن قۋىپ شىققان.   ازابى كۇيەۋىنىڭ جانعا باتىپ, قينالدى قۋ تاعدىردىڭ ءدامىن تاتىپ. اقىرى توركىننەن دە تۇراق تاپپاي, بازارعا شىعىپ كەتتى, قىمىز ساتىپ.   جۇپ بولماي, حاس تىرلىكتە قاساڭ جاتىپ, ايەلگە قونعان دەيسىڭ قاشان باقىت؟! كۇيەۋى كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى ەكەن, قامشىسىن اندا-ساندا شوشاڭداتىپ.   بويىندا بولعاننان سوڭ الۋان جەلىك, بازارعا نوكەرىمەن بالۋان كەلىپ. ءان سالدى اۋەلەتىپ كەشكە دەيىن, تىڭدادى عاليا دا جانىنا كەلىپ.   سول جەردە بالۋاننىڭ ءتۇستى كوزى, ۇنادى بىردەن وعان ءىس-مىنەزى. وڭتايىن تاۋىپ سويلەي بىلگەن جانعا وڭالىپ كەتە بەرەر ءىستىڭ ءوزى.   ۇستىندە قارا بەشپەنت, قىزىل ىشىك, بالۋان كەتىپ ءجۇردى, قىمىز ءىشىپ. كىم عاشىق وسىندايدا بولماس دەيسىڭ, جىگىتكە ءوزى - وجەت, ءسوزى – پىسىق.   عاليا سار قىمىزدى ساپىرادى, «كەل, كەل», – دەپ ءدام تاتۋعا شاقىرادى. قاسىندا ونەر سۇيگەن وڭشەڭ سەرى, قىزىققا قالىڭ ەلدى باتىرادى.   قورشاپ اپ, تۋعان-تۋىس, تانىعاندار, سەرىنىڭ ءدال قازىرگى ءحالىن اڭعار. قولىندا – ۇكىلەگەن دومبىراسى, قاسىندا – قاجىمۇقانداي بالۋان بار.   قۇر قالماي ەلدىڭ ءازىل-وسپاعىنان, قالجىڭىن قوسىپ وتىر قوس بالۋان. وتەدى قارا نوسەر توگىپ-توگىپ, قويۋ بۇلت اقمولانىڭ اسپانىنان.   قوڭىر ءان قويۋ بۇلتپەن ارالاسىپ, سارىارقا ساۋىرىنان بارادى اسىپ. سايلارعا – سايىن بەلگە تاراتادى, سامال جەل اسەم ءاندى الا قاشىپ.   « – عاليا, ايىم دا سەن, كۇنىم دە سەن, تارتادى وڭ قاباعىم ك ۇلىمدەسەڭ... ازىرگە بايىڭ باسقا بولعانمەنەن, مەنىكى بولاسىڭ عوي, تۇبىندە سەن... »   بۇل ءسوزدى ايتقانمەنەن ءازىل قىلىپ, كىم سەزەر ءان-اۋەننىڭ سازىن ءبىلىپ. قالىڭ ەل قاۋىپتەندى كۇيەۋىنەن, تاپ كەلىپ, كەتە مە دەپ جازىم قىلىپ.   وسى ءسوز ورايلى ەمەس ناز ەتەرگە, جاراماس وتىرىستى ءماز ەتەرگە. سىناتىپ الماق بولىپ عاليانى, قارادى «بۇل قالاي؟!» دەپ قاجەكەڭە.   ايتۋعا كەلگەن ادام اق تىلەكتى, قاجەكەڭ وسى ارادا قاتتى كەتتى: – بولعاندا ءوزىڭ قىران, ءدال مىناداي, قارعانى قايدان ىزدەپ تاپتىڭ! – دەپتى, –   سەرىنىڭ وسى ما ەدى, ماقتانارى, كورمەدىم كوركەمىڭدى تاپقان ءالى. قاز ەمەس, اققۋ ەمەس, قايداعى ءبىر, كەلىپسىڭ قاسىڭا ەرتىپ قاپ-قارانى. شولاقتىڭ بولعانىمەن شابىتتى ءانى, ءار ءسوزىن وتىر ەدى باعىپ تاعى. «كۇيەۋى بار» دەگەندى ەستىگەن سوڭ وسى ەدى قاجەكەڭنىڭ قاعىتقانى.   بۇل سوزگە قالدى شولاق ءسال شامدانىپ, ءبىر جاعى ايتقانىنا اڭ-تاڭ قالىپ. – سارىعا جانىڭ قۇمار بولعاننان سوڭ... دەمەگىن قاجەكەڭ دە قالدى اڭعارىپ.   سوندا دا شولاق سوزدەن تايىنبادى. كوپ سىردى عاليانىڭ جايىنداعى, جيناقتاپ جۇرەگىندە جۇرگەن ءتۇيىپ, بىلايشا جاۋاپ بەرىپ, پايىمدادى.   – قاجەكە, ءىنى تىڭداپ, اعا ماقتاپ, وتىرسا وسى وتىرىس قانداي جاقسى-اق. كوزىڭە ءدال وسىلاي كورىنگەنمەن, عاليا ساعان – قارا, ماعان – اپپاق.   بىلگەن جان بۇل ءسوزىمدى باعامدار ما, بەرەتىن تاعى باسقا باعاڭ بار ما؟ انىقتاپ مەن سياقتى قاراساڭشى, عاليا ماعان – اققۋ, ساعان – قارعا.   دەمەڭىز, تارتسام ازاپ, مۇنى كىنا, شىم باتتىم, قۋ تاعدىردىڭ شىلىعىنا. كەرەگى ءتۇرى دە ەمەس, سۇرى دا ەمەس, عاشىقپىن عاليانىڭ قىلىعىنا!   قاجەكەڭ ءوزى تەكتەس دارحان ەردى, قۇشاقتاپ باۋىرىنا تارتا بەردى... ءان كەتتى «عاليالاپ» بەبەۋ قاعىپ, ارالاپ, سايىن دالا, ارقا-بەلدى.   *    *    * قازاقتىڭ بولعانمەنەن دالاسى كەڭ, تىقسىرىپ بارا جاتىر قالاسىمەن. اقمولا تۇرمەسىندە جاتىر شولاق, سوتتالىپ, سەكسەن وگىز جالاسىمەن.   جىگىت ول ءور كەۋدەلى – كەمەل, ەرەك. وتكەنگە ولەڭ-جىرى ونەگە بوپ. سەكسەن قىز ەرتتى دەسە, سەنەر ەدىم, سەرىگە سەكسەن وگىز نەمە كەرەك؟!   عاليا قولعا قونعان بۇلبۇل قۇسى ءبارى دە ءان اسەرى, جىردىڭ كۇشى. ءبىر شايقاپ – عاليامەن ءجۇرۋ ءۇشىن, دۇنيە-اي, كەلدى مە ەكەن پۇل قىلعىسى... تەرگەۋشى دۇرىستاپ ءبىر تەرگەپ پە ەكەن, بالۋان الدەكىمگە ەرمەك پە ەكەن؟! تورەدەن سەكسەن وگىز تارتىپ الىپ, جارلى مەن جاقىبايعا بەرمەك پە ەكەن؟   سەگىز اي تور-تەمىرگە تەلمىرگەلى, سەرىنىڭ حال-جاعدايىن ەل بىلمەدى. – كەرەگى اقشا بولسا بىزدەن السىن, – دەپ ءبىراز ەلدىڭ ءىشى ءبىر دۇرلەدى.   جاتپادى جايعا قاراپ شولاق تاعى, قالىڭ ەل – قارا حالىق قول ارتقانى. تۇرمەنىڭ قاقپاسىنا تالاي كەلگەن, قام-كوڭىل عاليانى جولاتپادى.   ىشىنەن مۇنى سەزگەن بالۋان شولاق, جان ەمەس, انگە – كەدەي, سوزگە – ولاق. تۇندىگىن تاس تۇرمەنىڭ جەلكىلدەتتى, ءان سالىپ, كۇنى-ءتۇنى «عاليالاپ».   – ... جاتىرمىن اقمولانىڭ تۇرمەسىندە, ەل-جۇرتىم اقتىعىمدى بىلمەسىن بە؟.. تىڭدادى وسىناۋ ءاندى عاليا دا, تۇرمەنىڭ تۇرىپ الىپ ىرگەسىندە.   دۇرلىگىپ تۇرمەدەگى وڭشەڭ شەندى, زىركىلدەپ, بالۋانعا تالاي ءتوندى. قاپاستا وتىرعاندار كەمسەڭ قاعىپ, دەپ جاتىر: – شىن عاشىق قوي, قايتسىن ەندى! اتويلاپ كەۋدەسىندە وي –دونەنى, تۋلاسا, شولاق كىمگە بوي بەرەدى. كۇنى-ءتۇن «عاليانىڭ» زارىن ايتسا, ءتىل قاتىپ, ەشكىم باتىپ, «قوي» دەمەدى.   عاليا! عاليا – دەپ ءبىر ءۇن كەتتى, بۇنداي ءان تەربەتپەگەن بۇرىن كوكتى. جۇلقىلاپ, ەسىك پەنەن تەرەزەنى, تۇرمەنىڭ تەمىر تورىن دىرىلدەتتى.   بۇل اۋەن تاس تۇرمەنى تەسىپ ءوتىپ, تاڭعالتىپ قاراوتكەلدى ەسىل ءوتىپ, تۇرمەنىڭ باسشىلارى تاعات تاپپاي, جان-جاققا حابارلاپتى ەسى كەتىپ.   دايارلاپ, كەلگەن بولىپ, ات-كولىكتى, تالايلار قولدا بارىن قاق ءبولىپتى. بۇل بىراق, بۇيرىق تا ەمەس, بيلىك تە ەمەس, قىزىنان جاندارالدىڭ حات كەلىپتى.   قىزى بار جاندارالدىڭ تەگى مىقتى, ءوتىنىپ, جىلاماي-اق ەگىلىپتى. حاتىندا: – بالۋاندى بوساتىڭدار, مەن ءوزىم كەپىل بولام... دەلىنىپتى.   دوس قايدان, دەمەڭىز تەك, دۇشپان قايدان, قۇتىلىپ كەتەر بولسا ۇستالماي جان. تۇرمەنىڭ باستىعىنا مىنا حابار, كەم بولماي, تاس توبەدەن تۇسكەن جايدان.   باسشىلار اقىلداسىپ نەشە كۇنگە, دۇرىستاپ ۇيىقتاي الماي توسەگىندە. اقىرى بالۋاندى بوساتىپتى, «تۇرمەدەن قاشىپ كەتكەن...» ەسەبىندە.   تۇرمەدەن بوساعان سوڭ ءبىر ءان عاجاپ, قياعا قاققانداي-اق قىران قانات. باتىرى امان-ەسەن ورالعان سوڭ, جاتىر ەل «عاليالاپ» ۇرانداپ-اق.   بىلەدى سۇيگەن جۇرەك ساعىنا دا, ول ەندى ءوز ەركىنە باعىنا ما؟! ايتادى ءان, ونان سايىن ۇدەمەلەپ, قايتادان قاۋىشقان سوڭ – عالياعا.   اپتىعىپ, ايتقان ءانىن ۇدەتكەنى, وتى عوي ساعىنىشتىڭ جۇرەكتەگى. ەسىلدىڭ تولقىنىنا توعىسقانداي, ەل-جۇرتتىڭ كوز جاسى مەن تىلەكتەرى. سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى.