پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
_________________________________________
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا بيزنەسكە تۇسەتىن اكىمشىلىك سالماقتى باتىل ازايتۋدى, رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن, ەڭ الدىمەن ليتسەنزيالاۋدى, سەرتيفيكاتتاۋدى, اككرەديتتەۋدى ودان ءارى وڭايلاتۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
ەلباسىنىڭ كوزدەگەنى ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋ, كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ ەدى. الايدا, كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا ءارتۇرلى جولدارمەن بيزنەستى توناۋعا, كەدەرگى جاساۋعا بولادى ەكەن. سونىڭ بىرەگەيى, ەسكە سالا كەتسەك, كاسىپكەرلەرگە تاۋاردىڭ ساپاسى مەن ونىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى قوس سەرتيفيكاتتى 2009 جىلعا دەيىن قازىرگى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى بەرىپ كەلگەن. ودان كەيىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوميتەتتى اتالعان شىعۋ تەگى تۋرالى سەرتيفيكاتتى بەرۋ قۇقىعىنان ايىرىپ, ونى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنا زاڭ جۇزىندە وتكىزگەن.
وسى زاڭعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى ء(سوپ) تاۋارلاردىڭ شىعۋ تەگىنە سەرتيفيكاتتى (تشس) تەگىن بەرۋى قاجەت ەدى. الايدا بۇگىنگى كۇنى بۇل قىزمەت ءتۇرى اقىلى بولىپ, بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ كەتكەن. بۇل قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزعان ءجايت بولدى. وسى ماسەلە كۇن ءتارتىبىنە شىعارىلعان كەزدە, وعان ەلىمىزدەگى بارلىق كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى مۇشە «اتامەكەن» ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى ۇدەرە باس كوتەرگەن.
ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى – رەتتەۋ تەتىگىن سەرتيفيكاتتاۋ بولىپ تابىلاتىن نارىقتاعى تاۋارلارعا ساراپتاما جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى عانا. ال ءبىر سۋبەكتىگە رەتتەۋ قۇقىعىن بەرە سالۋ سىبايلاس جەمقورلىقتى ءورشىتۋ, نارىققا قاتىساتىن باسقالاردىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرۋ دەگەندى ەسەپتەمەگەندە, ول ماسەلەنى مونوپوليزاتسياعا اكەلىپ تىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل قاسقىرعا قوي باقتىرعانمەن پارا-پار ءىس بولدى.
ءاۋ باستا كاسىپكەردىڭ مۇددەسىن, قازاقستاندىق تاۋاردىڭ جاعدايىن كۇيتتەۋ ءۇشىن قۇرىلعان اتالعان مەكەمەنىڭ مۇنداي كەرى ءىس-ارەكەتىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەگەر تولىقتاي جاۋاپكەرشىلىكتى العىسى كەلمەسە, اتالعان پالاتاعا بۇل فۋنكتسيانى باستاپقى كەزدەن-اق بەرمەۋ كەرەك ەدى. وسىلاي دەپۋتاتتاردىڭ يگىلىك امالى, كەرىسىنشە, تەرىس پيعىلعا سوقتىردى. ياعني, ءبىز دارمەنسىزدىك, قاۋقارسىزدىق, بەيشارالىق تانىتىپ وتىرمىز. جەمقورلاردىڭ ناعىز «شورتانىن» قولدان جاساپ بەردىك دەگەن ءسوز.
وتكەن جىلدىڭ 19 مامىرىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ تاۋارلاردىڭ شىعۋ تەگىنە سەرتيفيكات بەرۋدەگى زاڭسىز ارەكەتتەرى تۋرالى باس پروكۋرورعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. وسى ساۋالعا بايلانىستى سول كەزدەگى باس پروكۋرور ق.ءمامي ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى تاۋارلاردىڭ شىعۋ تەگىنە سەرتيفيكات بەرۋ قۇجاتتارىنىڭ ساراپتاماسى, اتقارىلعان جۇمىستاردى تەكسەرۋ تاريفتەرىنىڭ مولشەرى تۋرالى 2009 جىلعى 20 قازانداعى تورالقا قاۋلىسىنا نارازىلىق ەنگىزگەن ەدى. الايدا بۇل نارازىلىققا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى پىسقىرىپ تا قاراماي وتىر. ءوز بىلگەنىن جاساپ, زاڭسىز قاراجاتتى قارپىپ اساپ جاتىر. سول سەبەپتى, بۇل جەردە ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ كەرەك.
«شورتانداردى» ءوزىمىز قولدان جاسايمىز. بۇگىنگى كۇنگى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ كۇرت ءوسىپ كەتۋى وسىنىڭ كەسىرى. حالىق, اسىرەسە, زەينەتكەرلەر ءبىز وڭىرلەردە بولعاندا «نەگە باعا ءوسىپ كەتتى؟» دەپ سۇرايدى. قالاي وسپەسىن, ەگەر كاسىپكەر بارلىق جاعىنان تالانىپ جاتسا. ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنا زاڭدى ءوز قولىمىزبەن بەردىك, كاسىپكەرلەردى توناسىن, جىلانداي سورسىن دەپ. قازىر تەگىن ەش نارسە جوق, كاسىپكەرلەردەن الۋ كەرەك. ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ سەرتيفيكاتقا العان قاراجاتى حالىقتىڭ موينىنا تۇسەدى, ايتپەسە كاسىپكەر تولەي الماي بانكروتقا ۇشىرايدى. وسى زاڭدى 70-75% دەپۋتاتتار وزدەرىمىز قولدادىق. سوندا وسى سالماق حالىقتىڭ موينىنا مىندەتتەلەتىنىن ويلادىق پا؟ ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ باعانى وسىرمەيمىز دەگەنى دالادا قالدى. «قورعاستاعى» كەدەنشىلەر, شەكاراشىلار, تاعى باسقالارى باعانى وسىرمەي قويمايدى. سوندىقتان, بۇل ساياساتتان ارىلىپ, تۇبەگەيلى وزگەرتۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا ونى جالعىز قارجى پوليتسياسىنا يتەرە سالماي, ءوزىمىز دە كۇرەسۋىمىز كەرەك. ماعان ءبىر وي كەلەدى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس تەك ەلباسى مەن قارجى پوليتسياسىنا كەرەك سياقتى. جەمقورلىقپەن ەل بولىپ كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟!
بۇگىنگى كۇنى قايرات قوجامجاروۆ باسقارىپ وتىرعان ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس اگەنتتىگى ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستاندىق قارجى پوليتسەيلەرىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان كۇرەسىنىڭ ۇلگىلى جاقتارىن ايتۋدا. كەشە عانا «جەمقورلىقسىز بولاشاققا بارامىز» اتتى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق اكتسيانىڭ باستالىپ, پارتيامىزدىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن قارجى پوليتسياسىمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەگى العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋ جولدارى قاراستىرىلىپ, حالىقپەن تۇراقتى تۇردە جۇمىس اتقارۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى.
وسىعان قوسا, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعى (ۇاو) سايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىنداعى اككرەديتتەۋ جونىندەگى ورگان بولىپ تابىلادى جانە ءوز قىزمەتىن «سايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىنداعى اككرەديتتەۋ تۋرالى» زاڭدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرادى. وسى زاڭدى دا ءوزىمىز 2008 جىلى شىعارىپ, سوندا باعا وسپەيتىنى ايتىلىپ ەدى.
بۇرىن ءبىر لابوراتوريانى اككرەديتتەۋ باعاسى 300-600 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇگىنگى كۇنى 4-5 ەسەگە, ياعني 2,5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ءوسىرىپ جىبەرىلگەن. مونوپولياعا يەلىك ەتكەندىكتەن وسىلاي جاسالىپ وتىر. ءبىز مۇندايعا نەگە كوزجۇمبايلىق تانىتۋىمىز كەرەك؟! نەگە جول بەرەمىز. وسىلاردىڭ ءبارىن باقىلاۋ جوق, قاداعالاۋ جوق. ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا بولماعاندىقتان, بىلگەندەرىن ىستەپ جاتىر.
سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعى ينسپەكتسيالىق باقىلاۋ جاسايدى. ونىڭ قىزمەتى وسىدان 2-3 جىل بۇرىن 150-200 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىرگى كۇنى 1,5-2 ملن. تەڭگە, ياعني 10 ەسە وسكەن. نە دەگەن توناۋشىلىق, قاناۋشىلىق, ۇياتسىزدىق. مۇنداي ينسپەكتسيالىق باقىلاۋ جىل سايىن جاسالاتىنىن ەسكەرسەك, شاعىن بيزنەستىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ جاتقانىمىز انىق. مۇنداي جاعدايدا بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى قالاي ورىندالماق؟! ءۇش كۇندە 1,5-2 ملن. تەڭگە «ولجا» تابۋ دەگەن ناعىز قىلمىس جاساعانمەن بىردەي. كاسىپكەرلەردەن 10 مىڭ اقش دوللارى الىنىپ وتىر. ءبىر پاراق قاعازبەن جانە قالاممەن ءۇش كۇندە سونشاما قاراجات تابۋ قانداي كالكۋلياتسيامەن ەسەپتەلىپ, قانداي ولشەمدەرگە نەگىزدەلگەن؟
جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە كەلە, باس پروكۋراتۋرا مەن قارجى پوليتسياسى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى اۋماقتىق پالاتالار, ەكسپەرتتىك ۇيىمدار جانە ەكسپورتتاۋشى-دەكلارانتتار جاعىنان تاۋارلارعا سەرتيفيكاتتار بەرۋدەگى زاڭدىلىقتى تەكسەرىپ, شۇعىل تۇردە شارا قولدانۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, پروكۋرورلىق نارازىلىق ەنگىزۋى قاجەت.
ەلىمىزدە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتىپ, بيزنەس سالاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا زاڭ اياسىنداعى كەشەندى جۇمىستاردى بارىنشا جانداندىرساق, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا ۇلكەن سەرپىلىس بولار ەدى.
امانگەلدى مومىشەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.