ءسوزسويىل

بىردە... ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اڭگى­مەشىلدىگى, تاپقىرلىعى جازۋشى­لار مەن ءما­دەنيەت قىزمەتكەرلەرى ارا­سىندا ءبىراز ايتىلعان. ءبىز بۇگىن سول جاقسى نيەتتەن تۋعان اڭگىمەلەردىڭ ءبىرازىن گازەت وقىرماندارىنا ۇسىنۋ­دى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءبىر كۇنى كەشكە مۇحامەد­جان قاراتاەۆ ەكەۋى قوناقتان شىعىپ كەلە جاتسا, ۇزىن سي­راق ءبىر جاس جىگىت قاراتاەۆ­تىڭ بوركىن الا قاشىپتى. سونى سابەڭ ارىپتەس­تە­رىنە بىلاي ءاڭ­گىمەلەپ بە­رىپ­تى: «مۇ­حا­مەد­جان ەكەۋمىز تۇنگە قا­راي قوناقتان شىعىپ, اڭگىمە­لەسىپ كەلە جاتىر ەدىك. مۇحا­مەد­جاننىڭ باسىندا سۋسار دەي مە, الدە بۇلعىن با, ءاي­تەۋىر كەرەمەت قۇلاقشىنى بولاتىن. بايقاۋسىزدا ءبىر ۇزىن سيراق قۋ الگى بورىكتى الا قاشتى. سودان مىناۋ باسى بالتا تايا­عىمنىڭ ىلمەگىمەن ايا­عىنان شالىپ جى­عايىن دەپ تۇرا قۋدىم. ءاي, ءوزىم دە جۇيرىك ەكەنمىن». تىڭداپ وتىرعان تا­حاۋي احتانوۆ: «ءيا, سابە, سودان نە بولدى؟» – دەپ سۇ­رايدى. «سويتسەم, مۇحامەد­جان مەنەن دە جۇيرىك ەكەن, وزىپ كەتتى», – دەيدى. «ءيا, سودان نە بولدى؟» – دەيدى تاعى دا. «سويتسە, انا قۋ ودان دا جۇيرىك ەكەن, جەتكىزبەي كەتتى», – دەپ ءبىتىرىپتى اڭگىمەسىن سابەڭ. * * * ءبىر كۇنى سابەڭ ماسكەۋدەن كەلە جاتىپ, اسقار توقما­عام­بەتوۆتىڭ ۇيىنە تۇسەدى. – اسقار, مەن ساعان ادەيى سوقتىم. ادام قارتايىڭقى­راعان سوڭ ساعىنىش بولا ما, ونىڭ ۇستىنە «سىرداريا» رو­مانىن ءبىتىردىم. سونى ساعان وقيىن دەپ كەلدىم. – ابدەن جاقسى, – دەيدى اسەكەڭ. سابەڭ قىزىل قويۋ شايدان ۇرتتاي وتىرىپ, رو­ماندى وقي باستايدى. ءبىر كەزدە: «كانالدىڭ جاعاسىنان قىرىق مىڭ ەسەك اقىردى», – دەگەندە, اسەكەڭنىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتىپتى. – اينالايىن, سابە-اۋ, «قىرىق مىڭ ەسەك» دەمەي, ءتورت مىڭ ەسەك دەسەڭىز, قايتەدى؟ – دەپتى. – ايتقاسىن قىرىق مىڭى نە, ءتورت مىڭى نە؟ بارا بەرسىن, دۇرىس! – دەپ كونبەپتى. «ويپىر-اۋ, سابە-اۋ, مىناۋ ەسەگىڭىز كوبىرەك ەكەن» دەيدى اسەكەڭ تاعى دا. سويتەدى دە سابەڭ ۇيىقتاعاندا كوپ نول­دىڭ بىرەۋىن ءوشىرىپ, قى­رىق مىڭنىڭ ورنىنا ءتورت مىڭدى قالدىرىپتى. كىتاپ قىرىق مىڭ ەمەس, ءتورت مىڭ بولىپ باسىلىپ كەتەدى. ارادا ءبىر-ەكى جىل وتكەندە سابەڭ جازۋشىلار وداعىندا اسەكەڭمەن كەزدەسىپ قالادى: – ەي, اسقار, مەن سەنى ۇر­لىقتان تازا عوي دەپ ويلاسام, سەن دە «ۇرى» ەكەنسىڭ عوي. مەنىڭ وتىز التى مىڭ ەسەگىم قايدا؟ – دەگەن ەكەن. * * * ءبىر كۇنى كوشەدە سافۋان شايمەردەنوۆ ەكەۋى كەلە جاتسا, ءبىر الاسا بويلى سارى جىگىت سابەڭنىڭ قولىن ۇستاي الىپتى. – اسسالاۋماعالەيكۋم, سابە. – ە, ۋاعالەيكۇماسسالام. ءيا, قاشان كەلىپ قالدىڭ؟ – مەن ءبىراز جىلدان بەرى وسىندامىن عوي. ءدوپ باسىپ جىعا تاني الماي تۇرعان سابەڭ: – ە, ونى بىلەم عوي, – دەپ جالتارادى. – كەلىن امان با؟ – سابە, انادا ءوزىڭىز قولىنان ءدام تاتقان كەلىنىڭىز كەلمەس ساپارعا اتتانعان... سابەڭ تاعى دا: – ە, بىلەم عوي. مىنا كەلىندى ايتام. – سابە, بۇل كەلىنىڭىز ءالى بولا كويعان جوق. وسىدان كەيىن سابەڭ: – ە, كەزدەسەمىز عوي, – دەپ الاسا سارىمەن قوشتاسادى. بىلاي شىعا بەرە سافۋان شايمەردەنوۆ سابەڭنەن: – بۇل قاي جىگىت؟ – دەپ سۇرايدى. سابەڭ: – وسىنىڭ كىم ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەي كەلە جاتىرمىن, – دەگەن ەكەن. اسان سارقۇلوۆ. الماتى. ________ ودىراڭداعان وقۋلىق كەزىندە تۇركىمەنياداعى احاج تولتىرعان پاسپورتتاعى اتى-ءجونىم يالاباەۆ چوكۋباي بولىپ جازى­لۋى­نان تالاي تاياق جەپ ەدىم. ەندى مەكتەپتە وقيتىن ءتورت بالام دا مەنىڭ كەبىمدى كيە باس­تادى. تەگى ءتىزىمنىڭ سوڭىندا بول­عان سوڭ, وقۋلىق كىتاپتاردى تارات­قان كەزىندە مەنىڭ بالالارىما بىرنەشە ءپاننىڭ وقۋلىعى جەتپەي قا­لىپتى. ۋاقىت كىمگە تاۋەلدى بول­عان, مەزگىلىندە وتەتىن ساباق سەنىڭ وقۋلىعىڭ جوق ەكەن دەپ وتپەي قالمايدى. سونان بالالارىمنىڭ ءبارى وقۋلىق-كىتاپسىز پارتالاستا­رىنا ورتاقتاسۋعا ءماجبۇر بولۋدا. سودان بالالارىما وقۋلىق كىتاپ­تاردى ءوزىم ىزدەي باستادىم. مەكتەپ كىتاپحانالارىنىڭ ءبارىن اداق­تاپ شىقتىم. ەشبىرىنەن قاجەتتى وقۋلىق تابا الماعان سوڭ, كىتاپ دۇكەنىنە باس سۇقتىم. مىنە قىزىق, الگى مەكتەپ كىتاپحاناسىندا جوق وقۋلىق كىتاپتار وسىنداعى سورەدە سىقاپ تۇر. قۋانىپ كەتىپ, بالالارىما ساتىپ الىپ بەرەيىنشى دەپ, قاجەت دەگەن الگى وقۋلىق كىتاپتاردىڭ اتىن اتاپ, سورەدەن الدىرىپ, اينالدىرا قاراپ باعاسىن سۇراسام, دۇكەنشى: – مىناۋ «ماتەماتيكا», با­عاسى – 1500 تەڭگە, مىناۋ «فيزيكا» باعاسى – 1600 تەڭگە, مىناۋ «حيميا», باعاسى – 1700 تەڭگە ... – دەپ ۇدەمەلى باعامەن ورلەپ بارادى... – اۋ, بۇلار وقۋشىعا ارنالعان وقۋلىقتار ەمەس پە ەدى؟ – دەپ ەدىم, دۇكەنشى ماعان تاڭدانعان كەيىپتە: – بۇل تاۋارلار, ءبىز كوتەرىپ ساتىپ الامىز. سونان سوڭ, وسىنى جەتكىزۋگە وزىمىزدەن شىققان شى­عىننىڭ ورنىن جابۋ دەگەن بار, ىلكى باعاسىنا ۇستەمە قوسقاندا, وسىن­داي بولىپ شىعادى, – دەپ ماعان ەكونوميكا ساباعىن وقىتا باستادى. – الا المايمىن. – ول ءوز ەركىڭىزدە! ەندى قايتتىم. الگىندەي باعا­مەن ءتورت سىنىپتا وقيتىن ءتورت بالامنىڭ وقۋلىق كىتاپتارىنىڭ باعاسىنا مەنىڭ تازا ەكى ايلىق جالاقىم كەتەدى ەكەن. اپى­رىم-اي! بالالار تاۋا­رى نە بولىپ كەتتى ءوزى؟ قاراپايىم قارا ەسەپپەن وزىمشە پايىمداپ كەلەم: وقۋلىق كىتاپتار عوي بيۋدجەتتەن قارالعان قاراجاتقا, ار­نايى تاپسىرىسپەن شىعارى­لادى ەمەس پە؟ سول شىعارىل­عان وقۋلىقتار, سول مەكتەپ پە الدە ءبىلىم ورتاسى ما, سونىڭ بيۋدجەتىنەن تاعى دا ارنايى قارالعان قاراجاتقا مەكتەپكە اكەلىنىپ تاراتىلماۋشى ما ەدى؟ ءسويتىپ, وقۋلىقتى ءاۋ باستا بەكىتىلگەن كەرۋەن جولىنان اۋىتقىتىپ, كوممەرتسيالىق با­عىتقا اۋىستىرا جىلىستات­قانداردىڭ قارماۋلى قارى­مى­نا قايران قالىپ كەلەمىن, بالالارىما وقۋلىق الىپ بەرە الماي نالىپ كەلەمىن. اتالىق ابدەش ۇلى. ماڭعىستاۋ وبلىسى. __________________ ماعىناسى مايىسقان ماقالدار... ادامنىڭ باسى – مافيا­نىڭ دوبى. * * * ساۋداگەردە قى­رىق كىسىنىڭ اقىسى بار. * * * ءار باسشىنىڭ تۇ­سىندا ءبىر ارىزقوي. * * * جولسەرىك بىردە مالدى, بىردە مالسىز. * * * ەكى ورىنباسار ەرەگەسسە, باس ينجەنەر باستىق بولادى. * * * بۇزىلعان قىز ەر تاڭدامايدى, ماسكۇنەم جەر تاڭدامايدى. * * * كورىپكەلدىڭ ايتقانى كەلمەيدى, سىعاننىڭ ساندىراعى كەلەدى. * * * بىرەۋدىڭ بايى بىرەۋگە, تاۋار ارتقان كاماز-داي كورىنەدى. ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى. _______ ءسۇيىنشى اتقا مىنگەن جاس بالا – تاسىرلاتىپ شاۋىپ كەلدى. – ءسۇيىنشى! ءايپىن دىردۋعا قوشقارداي ۇل تاۋىپ بەردى! شىلدەحاناعا كەلىڭىزدەر, ءسۇيىنشىسىن بەرىڭىزدەر! دەگەسىن, كىم نە دەسىن بالانى بارا كوردىك, كورگەنىمىز ءۇشىن تانا بەردىك. كوپ ۇزاماي, تاعى بىرەۋ شاۋىپ كەلدى. – ءسۇيىنشى! دىردۋدىڭ تەنتەگى, اكەسىنىڭ جالعىز ەركەگى – ءتاي-ءتاي باسىپتى. ءتاي-ءتاي باسا ساپ, كورشىنىڭ بالاسىمەن ايقايلاسىپتى. قاراپ جۇرمەي ءتىلى شىعىپتى, وندا دا ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن, ويپىرماي, ءىرى شىعىپتى. كەلىڭىزدەر, كورىڭىزدەر, بەرىڭىزدەر! باسقالاردان قالامىز با – قارا قۇناجىندى جەتەكتەدىك. بالانىڭ ويىندا ەشتەڭە جوق – ويناپ ءجۇردى, ءبىز تويلاپ جۇردىك. مەكتەپكە باردى – ق ۇلىن بەردىك. مەكتەپتى ءبىتىردى – ءبىر تايدىڭ پ ۇلىن بەردىك. وقۋعا ءتۇستى, ۇيلەندى. بەرەتىنىن تاعى بەردىك. قازىر قورادا ەشكىدەن ەكى, قويدان ءۇش ءتول قالدى. دىراۋ «سۇيىنشىلەپ» ءجۇرىپ-اق بالاسىنا «مەرسەدەس», وزىنە «ۆولۆو» الدى. تولىمبەك الىمبەك ۇلى. الماتى. _______ اقىر-تاقىر ارمان وزەنگە قارماق سالىپ, قالعىپ وتىرعان پەندەگە التىن بالىق ىلىنە قالماسى بارما. ادەتتەگىدەي: – جىبەرسەڭ بولدى, نە ايتساڭ دا ورىندايمىن, – دەيدى بالىق. – بارەكەلدى! – دەپ قۋانىپ قالعان الگى پەندە. – اقشاعا كومىلتشى, قالتا­لى مىقتى بولعىم كەلەدى, – دەدى. – ايتقانىڭىز بولادى, – دەگەنى سول, الگى جىگىت دەمدە «جاڭا قازاق» بوپ دوڭكيىپ شىعا كەلەدى. بايلىققا ماسايراپ ماڭگىرىپ وتى­رىپ ول بالىققا: – قالتالى بولعان جاق­سى-اۋ, ال دەپۋتات بولسام دەگەن ارمانىم بار, – دەپتى. بالىق باس يزەگەنى سول, بۇل دەپۋتات بوپ دۇرىلدەي قاپتى. بايلىقتى توگىپ-شاشىپ, دەپۋتات­تىق­­تىڭ قىزىقشىلىعىنا كەرگىپ ءجۇرىپ الگى پەندە بالىعىنا: – ەلىمە ەڭبەگىم ءسىڭىپ, حالقىم ماعان كوز تىرىمدە ەسكەرتكىش ورناتسا, شىركىن! – دەدى. بالىعى دا كىدىرگەن جوق, «ءلاپپاي, مىرزا!» دەپ كەتە باردى. ورتالىقتاعى الاڭعا بارىپ ەدى, مىنە, عاجاپ, بۇرىن كۇن كوسەم تۇر­عان تۇ­عىر­دا ءوزىنىڭ ءنان ەسكەرتكىشى تۇر... بۇل عاجاپتىقتان الگى پەن­­دەنىڭ ەسى كەتىپ ەسەڭگىرەپ وتىرىپ: – ە, ەندىگى ارمانىم – باتىرلىق! ەستەن كەتپەس ەرلىك جاساپ باتىر اتانسام عوي! – دەپ بالىعىنا قيىلا قارا­عانى سول: – ءازىر-قازىر! – دەپ بالىق بۇنىڭ سوڭعى ءوتىنىشىن ورىن­داۋعا كىرىستى. جىگىت قالعىپ كەتىپ قايتا ويان­عان ەكەن, جاپادان جالعىز ۇشاق ىشىندە شتۋرۆالدا وتىر ەكەن. ءتو­ڭى­رەگى اتىس-شابىس, تارسىل-گۇرسىل, مۇنىڭ ۇشاعىنا وق ءتيىپ ورتەنىپ تومەنگە قۇلديلاپ كەلەدى ەكەن. – اتاڭا نالەت بالىق! بۇنىڭ نە-ەي؟ – دەۋگە شاماسى كەلىپ ەدى, قۇلاعىنا التىن بالىقتىڭ: – سوڭعى ءوتىنىشىڭدى ورىندا­دىم... سوڭعى ءوتىنىش... – دەگەن ءسوزى تالىقسىپ جەتكەن. ۆالەري فيرسوۆ. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين. ________________________________   باقشاداعى اقشا ءبىر كۇنى, قارىز سۇراپ ءبىر دوسىما كەلدىم. بۇل دوسىم ازىلكەش ەدى, تۇكىرىگى شاشىراپ, جوسىلا بەردى: – قارىز بەرە قويار ءتۇرىم جوق, نەگە دەسەڭ ويباي, تۇگىم جوق. «كاپەك» قالدىرماي ەگىپ تاستادىم. – «ەگىپ» دەيدى؟ – ءيا, كادىمگىدەي جەرگە كومىپ تاستادىم, ۇستىنە كوڭدى اياماي توگىپ تاستادىم. – دەنىڭ ساۋ ما؟! اقشانى دا ەگە مە ەكەن؟ – ەككەندە قانداي, جاپىرلاپ تۇرىپ ونەدى ەكەن! ياپىر-اي, بىلتىر ونگەنى سونداي, ۇيىمە ءبىر كونتەينەر بۇيىم اكەلدىم, قاتىن, بالا-شاعاعا باستان اياق كيىم اپەردىم. كوڭىلدەرىن ءوستىپ اۋلاپ الدىم دا, ارتىلعان اقشانى توگىپ-شاشپاي جوڭىشقا باۋلاعانداي باۋلاپ الدىم. – ەندەشە, ءبىر-ەكى باۋى قالعان شىعار, اقشانىڭ ءبارى قايدا كەتتى؟ – سەنبەسەڭ, ويباي, ساناپ بەرەيىن, مىناداي-مىناداي جايعا كەتتى. بىلتىر ۇلىمىز ون ءبىر ءبىتىردى عوي؟ – ون ءبىر ءبىتىردى. مەدالداتىپ ءجوندى ءبىتىردى عوي؟ – ءجوندى ءبىتىردى. – ەندەشە, اقشانىڭ ءبىر باۋى مەدال اپەرگەن دوسقا كەتتى. بىراق بالامىز ەمتيحاننان قۇلاپ, قايران ءبىر باۋ بوسقا كەتتى. ءىنىم دە جامانداتتى, ماشينەسىمەن ادام قاقتى. سودان ەكى باۋىن پاراعا بەردىك. ءىنىمىز ءبارىبىر سوتتى بولىپ, قايران ەكى باۋدى تاعى دالاعا بەردىك! بۇعان كۇيىنگەن ايەلىم, كەسەل قىسىپ, ابىگەر ەتتى. سونىمەن, ءۇش باۋ اقشا دارىگەر مەن دارىگە كەتتى. ءبىر باۋى جيەنىمىزدى وسىرۋگە كەتتى, ءبىر باۋى بايدان شىققان بالدىزىمىزدى كوشىرۋگە كەتتى. مۇندا كەتتى, وندا كەتتى, قىرعا كەتتى, ويعا كەتتى, قىرىق-ەلۋ باۋى تويعا كەتتى, وتىز باۋدايى اسقا كەتتى. كيىتكە كەتتى... كەتكەنىنە كەتكەندەي كونىپ جاتىرمىن. «كەتسە كەتسىن, كورەرمىن», دەپ بيىل تاعى ەگىپ جاتىرمىن, بار ونەردى توگىپ جاتىرمىن. مەنىڭ تالابىم تالاپ-اق! مىڭ باۋداي السام با دەيمىن شامالاپ... ... ءاي كەيدە... اقشامىزدى وسىلاي بوسقا شاشاتىنىمىز جامان-اق. الپىسباي بورانباي ۇلى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ________________________ كورشى-قولاڭ كۇڭكىلى – كورشى, مىنا قابىرعاعا «كوۆالچۋك – اقىماق» دەپ جازعان كىم ەكەن؟ – بىلمەدىم. ونى نەگە سۇرادىڭ؟ – كىم جازسا دا جازۋى وتە جاقسى ەكەن! كىم ەكەنىن بىلسەم, ءبىر حات جازعىزىپ الايىن دەپ ەدىم... * * * – سەنىڭ ءيتىڭ ءبىر سەمىز تاۋىعىمدى جەپ قويىپتى! – ايتقانىڭ دۇرىس بولدى, ول مالعۇنعا ەندى ءبىر جەتى تاماق بەرمەي قاتى­رايىن... * * * – كورشى, مۇرتىڭنىڭ ۇزى­نى-اي! ول ساعان تاماق جە­گەنىڭدە كەدەرگى ەتپەي مە؟ – قوناققا شاقىر – كورەسىڭ!.. _________________________ ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.