پەرۋ: وپپوزيتسيونەر پرەزيدەنتتىككە سايلاندى
وتكەن جەكسەنبىدە پەرۋدە بولعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وندا وپپوزيتسيا وكىلى, بۇرىنعى اسكەري ادام وليانتا ۋمالانىڭ جەڭىسكە جەتۋى جانە ونىڭ قارسىلاسى ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, قازىر تۇرمەدە جاتقان البەرتو ءفۋحيموريدىڭ قىزى كەيكو ءفۋحيموريدىڭ جەڭىلىس تابۋى.
سايلاۋ وتە تارتىستى وتكەنىن اڭعاراسىڭ. ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ءتۇرلى مالىمەتتەر ايتىلدى. بىردە ۋمالا 50,5 پايىز, بىردە 51,5 پايىز داۋىس الدى دەگەن ءمالىمەتتەر تاراتىلدى. ال فۋحيموري جەڭىلىسىن ءبىراز ۋاقىت مويىنداماي ءجۇردى. اقىرى ۋمالانىڭ جەڭگەنى جاريالاندى. سويتسە دە, بۇل ەلدە تۇرمەدە جاتقان بۇرىنعى پرەزيدەنت ءفۋحيموريدى, ونىڭ قىزى كەيكونى قولدايتىندار كوپ ەكەنى, ولار ەلدىڭ جارتىسى دەرلىك ەكەنى ايقىن بولىپ وتىر.
پەرۋ جالپى الەمدىك ساياساتتا وزىندىك ورنى بار ەل, جەر كولەمى ءجونىنەن الدىڭعى 20 ەلدىڭ, حالقىنىڭ سانى جونىنەن 40 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلادى. تابيعي بايلىعى دا ايتارلىقتاي. سوندىقتان دا, ونداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا, ۇستانعان ساياساتىنا كورشى ەلدەر عانا ەمەس, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى دە نازار اۋدارادى. بۇل ەلدە ديكتاتۋرا دا, اسكەري حۋنتا دا بيلىك جۇرگىزدى. حالىق سايلاۋ سياقتى ساياسي شارالارعا بەلسەندى قاتىسادى.
سول حالىقتىڭ وليانتا ۋمالانى قالاۋىندا دا قيسىن بار. حالىق ديكتاتۋرانىڭ نە ەكەنىن بىلەدى. پرەزيدەنت البەرتو فۋحيموري تۇسىندا ەل ەكونوميكاسى ءبىرشاما دامىسا دا, قالىڭ بۇقارا حالىقتىڭ ءبۇيىرى شىعا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە ديكتاتۋرالىق ءتارتىپ تە حالىقتىڭ ەڭسەسىن مىقتاپ-اق باسقان. سول اۋىرتپالىقتان بۇگىنگە دەيىن بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان الان گارسيا قۇتقارا قويعان جوق. ەندى اسىرەسولشىل ۇلتشىل ۋمالانىڭ باعدارلاماسىنا, ۋادەلەرىنە ءۇمىت ارتۋعا تۋرا كەلەدى.
جاڭا پرەزيدەنت حالىققا كوپتەن تانىس. اسكەري قىزمەتتى پودپولكوۆنيك شەنىنە دەيىن اتقارعان سوڭ, بەلسەندى ساياسي ومىرگە ارالاستى. ءتىپتى 2000 جىلى پرەزيدەنت فۋحيموريگە قارسى كوتەرىلىستى دە باسقاردى. ۋمالا 2006 جىلعى سايلاۋعا دا قاتىسىپ, ەكىنشى تۋرعا ءبىرىنشى ورىنمەن شىقسا دا, اقتىق كۇرەستە گارسيا جەڭىسكە جەتكەن.
سايلاۋشىلاردىڭ ءبىرشاماسى سوندا گارسياعا داۋىس بەرگەنىن قاتەلىك ساناپ, ەندى ۋمالاعا داۋىس بەرۋدى بورىش ساناعانداي بولىپ وتىر. تاعى ءبىر ساراپشىلار جاڭا پرەزيدەنتتىڭ تۇرعىن حالىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن يندتەردىڭ ءبىر بۇتاعى كەچۋانىڭ مۇددەسىن ۇنەمى العا توساتىن ۇلتشىلدىق كوزقاراسىنىڭ دا اسەرىن اتاپ ايتادى.
جالپى, ونىڭ كوزقاراسى تۋرالى ايتقاندا, ۋمالا ەل بايلىعى, تابيعي رەسۋرستار حالىق يگىلىگىنە جۇمسالۋعا ءتيىس دەگەن ۇرانمەن حالىقتىڭ, اسىرەسە, كەدەي قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ ءجۇر. ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن كىم بىلگەن. بۇرىن ول ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەستىڭ جولىن قۋشى سانالسا, سوڭعى كەزدە ودان ءبىرشاما الشاقتاي باستاعانى اڭعارىلادى. چاۆەس اقش-قا قارسى ساياسات ۇستانىپ, ەل بايلىعىنىڭ ءسۇبەلى ۇلەسىن قارۋ-جاراققا جۇمساپ جاتسا, ۋمالا اقش جانە برازيليامەن جاقىنداسۋ باعىتىن ۇستاناتىنىن, ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋدى كوزدەيتىنىن ءمالىمدەدى.قالاي بولعاندا دا, پەرۋلىكتەر وليانتا ۋمالا مەن كەيكو فۋحيموريدىڭ ءبىرىن تاڭداۋ قاجەتتىگى تۋعاندا, العاشقىسىنا توقتادى.
« ۇلى چەركەسيانى» قۇرۋدى كىم ارماندايدى؟
ابحازيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرگەي باگاپشتىڭ قايتىس بولۋى – قايعىلى وقيعا. بۇل ەلدىڭ حالقىنا, مارقۇمنىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل ايتقان ءلازىم. ءولىمدى ساياساتقا, ساياسي ساۋداعا اينالدىرۋدىڭ ءجونى جوق-اق. ونداي جاعداي بولعان سوڭ, ونى ايتپاسقا جانە بولمايدى. وسى كەزدە « ۇلى چەركەسيا» توڭىرەگىندە كوبىرەك اڭگىمە ايتىلدى.
بۇل اڭگىمە سولتۇستىك كاۆكازداعى, ياعني رەسەيدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى جاعدايعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ءاڭگىمەنى ءوربىتۋشىلەردىڭ دە ماقساتى – سول. ونسىز دا چەشەن ماسەلەسى, داعىستانداعى ءتۇرلى قاقتىعىستار, جالپى, كاۆكاز ماسەلەسى رەسەيدىڭ مازاسىن الىپ جۇرگەنى بەلگىلى.
« ۇلى چەركەسيانىڭ» ءمانى – ءبىرتۇتاس ادىگە حالقىنىڭ ء(بىراز جۇرت ونى چەركەس دەپ ايتادى) نەگىزىندە قازىرگى كاباردين, ادىگە, چەركەس جانە شاپسۋگ حالىقتارى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايماقتا مەملەكەت قۇرۋ. بۇل ايماققا كاباردين-بالقاريا, قاراشاي-چەركەسيا جانە ادىگەيا رەسپۋبليكالارى كىرەدى. بايسالدى ويلايتىن ادام ونىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەستىگىن اڭعارادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سول قۇرىلىمداردىڭ اتاۋىندا اتتارى جۇرگەن قاراشاي, بالقارلار وعان كونە قويا ما ەكەن؟
سوعان قاراماي, بۇل اڭگىمە ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ال ابحازيا پرەزيدەنتىنىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى كوبىرەك ايتىلا باستادى. ونىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن, بۇل رەسپۋبليكا سول ارمانداعى « ۇلى چەركەسياعا» كورشى جانە كاۆكاز ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى; ەكىنشىدەن, ابحازدار مەن ادىگەنىڭ توركىندەرى جاقىن, تىلدەرى تۋىس. دەمەك, تاعدىرلاس ەلدەر, ونىڭ دا جاڭا يمپەرياعا قوسىلا كەتۋى مۇمكىن ەكەن.
سول « ۇلى چەركەسيا» كارتاسىن ويناۋعا كوپ ەل مۇددەلى كورىنەدى. ساراپشىلار مەن ساياساتشىلار ءتىزىم باسىنا اقش-تى قويىپ ءجۇر. جاڭا «يمپەريا» رەسەيدى قارا تەڭىزدەن ايىرىپ تاستايدى. ونىڭ ەسەسىنە « ۇلى چەركەسيامەن» ءتىل تابىسسا (وعان كۇمان جوقتاي), اقش-تىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى بۇل تەڭىزدەن ورىن الادى.
مۇنى ءجاي ءسوز دەپ قابىلداۋعا بولمايدى, ونىڭ ار جاعىندا ءىس-قيمىل جاتىر. ونىڭ اۋقىمى ايتارلىقتاي. اقش-تا, لوس-اندجەلەس قالاسىندا بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ادىگەلەر تۋىسقاندىعىنىڭ شتاب-ءپاتەرى ورنالاسقان. ونىڭ پرەزيدەنتى زامير شۋحوۆ دەگەن. « ۇلى چەركەسيا» يدەياسى يزرايلدە دە جان-جاقتى ناسيحاتتالادى. وندا چەركەستەردىڭ قاۋىمداستىعى دا بار ەكەن. «حاسە يزرايل» دەپ اتالادى. گوللاندياداعى تانىلماعان ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبىر باعىتى « ۇلى چەركەسيانى» قولداۋعا ارنالعان.
ال رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگى جۇمىس بۇدان دا پارمەندى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن چەركەسسك قالاسىندا چەركەس حالقىنىڭ ءتوتەنشە قۇرىلتايى ءوتىپ, وندا كاباردين-بالقاريا, قاراشاي-چەركەسيا جانە ادىگەيا رەسپۋبليكالارىن بىرىكتىرۋ اشىق ايتىلدى. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا سول چەركەسسكىدە چەركەستەردىڭ قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ, ءبۇكىلرەسەيلىك ادىگە حاسەنىڭ ءۇيلەستىرۋشى كەڭەسى قۇرىلدى. وندا چەركەستەردىڭ جالپىۇلتتىق پارلامەنتىن قۇرۋ يدەياسى ءسوز بولدى. ال قازىر بۇكىل چەركەستىك قۇرىلتاي وتكىزۋگە دايىندىق جاسالىپ جاتىر.
ءوز مەملەكەتىمدى قۇرسام, ءوز تۋىمدى تىكسەم دەيتىن حالىقتاردىڭ ارمانىنا, تىلەكتەرىنە قوسىلاسىڭ-اۋ. بىراق ونىڭ كوبىنە جەتەكشى ەلدەردىڭ كارتا ويىنىنا اينالىپ كەتەتىنى جامان. كۇشتى ەلدەر ءوز مۇددەلەرىن ويلايدى. ال تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن ويلاعان شاعىن حالىقتاردىڭ تاعدىرى سول مىقتى ەلدەردىڭ ءمۇددەسىنە قۇرباندىققا شالىنىپ جاتادى.
رەسەي ءۇشىن, ارينە, « ۇلى چەركەسيا» ماسەلەسى ۇلكەن باس اۋرۋىنا اينالادى. باسقا ءبىر ەلدەرگە وسىنىڭ ءوزى قۋانىشتاي كورىنەدى. ال ادىگە حالقىنا وسى ءبىر ساياسي ويىن قۋانىش اكەلە قويار ما ەكەن... كوپ قيىندىق, قاسىرەت اكەلمەسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ.
ماماديار جاقىپ.