ب ۇلىنگەن توپىراق بۇتىندەلە مە؟
ارينە, كەن ورىندارىن يگەرگەن جاقسى. ال ەكونوميكانى عانا ويلاپ, ەكولوگيانى نازاردان تىس قالدىرۋ ءبۇگىن بولماعانمەن, كۇندەردىڭ-كۇنىندە زاردابىن تارتتىرارى انىق. عالىمدار مۇناي قالدىقتارى توپىراق قاباتىنا سىڭبەي, جەر بەتىندە تۇراتىنىن, وعان وسىمدىك تە شىقپايتىنىن دالەلدەگەن. جاڭبىر جاۋسا جاعداي ءتىپتى قيىندايدى, لاستانعان اۋماقتىڭ كولەمى ۇلعايادى. گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇفتاح دياروۆ توپىراق جامىلعىسىنىڭ ءبۇلىنۋى بيوسفەراعا عانا ەمەس, ادامزات دەنساۋلىعىنا دا زياندى اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتادى. «مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتىڭ قالپىنا كەلۋىنە كوپ ۋاقىت كەرەك. مۇنداي اۋماقتى باستاپقى كۇيىنە اكەلۋ ءۇشىن ءتيىستى زەرتتەۋلەر تەز ارادا جۇرگىزىلگەنى ءجون. سالعىرتتىق سالدارىنان توپىراقتىڭ تىعىز قاباتتارى جالاڭاشتانادى, سودان كەلىپ توپىراق قۋاڭدانادى, تۇزدانادى», دەيدى اكادەميك. اتىراۋ وڭىرىندە توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ۇلكەن پروبلەما, سەبەبى مۇنداعى توپىراق تۇزدى جانە باتپاقتى. ول ازداي, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ورىستەۋى ەكولوگيالىق احۋالدى قيىنداتا ءتۇستى.
قوقىسقا تولعان
قايران جەر...
قانشا جەردەن باقىلاپ-قاداعالاپ, انىقتاپ, ايىپپۇل سالعانمەن, تابيعاتقا قاستىق جاسايتىندار ءالى دە بار. ايتالىق, وتكەن جىلى قۇرمانعازى اۋدانىنداعى «كۇمىسبەك» كەن ورنىندا ەكى ۇڭعىمادان مۇناي توگىلدى. بۇل جەردى «كولجان ويل» كومپانياسى پايدالانعان. كەلىسىم-شارت مەرزىمى بىتكەن سوڭ ۇڭعىمالاردى قاراۋسىز قالدىرىپ كەتكەن. ونى وبلىستىق اكىمدىك قارجى ءبولىپ, قالپىنا كەلتىردى. سونداي-اق, ماحامبەت اۋدانىندا «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» كومپانياسىنا تيەسىلى كەن ورنىندا مۇناي ءونىمدەرى جەردى لاستادى. وبلىستىق مامانداندىرىلعان تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنىڭ پروكۋرورى ازات قاليەۆ كومپانيانىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن, ال لاستانعان توپىراقتىڭ وڭدەلگەنىن ايتتى. «اتىراۋ-استراحان» تاس جولى بويىندا «اتىراۋ جولدارى» وندىرىستىك بازاسىندا دا مۇناي قالدىقتارىنان جەر ب ۇلىنگەن. پروكۋراتۋرا بىلتىر مەملەكەتكە 2 ملرد 400 ملن تەڭگە كولەمىندە كەلتىرىلگەن زالالدى ءوندىردى. ءۇش كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنىڭ قۇقى قورعالدى. 71 لاۋازىمدى تۇلعا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى.
اتىراۋ وبلىسى بويىنشا باس ەكولوگيالىق ينسپەكتور قانات قالماحان ءبىر جىل بۇرىن بالىقشى ۋچاسكەسىندەگى سوكولوك وزەگىنەن 10 شاقىرىم جەردە نكوك كومپانياسىنا تيەسىلى ۇڭعىمادان مۇناي توگىلىپ, توپىراق لاستانعانى جونىندە دەرەك كەلتىردى. تىزە بەرسەك, مۇنداي مىسالدار از ەمەس. وبلىس اكىمدىگى 2002-2009 جىلدارى قاراۋسىز قالعان 48 گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمانى بەكىتكەن ەدى. «جالپى, ايماقتا 90 ۇڭعىما اپاتتىق جاعدايدا. ونىڭ بىرەۋى 2015 جىلى, بىرەۋى بيىل تىعىندالدى. ال التى ۇڭعىمانىڭ ناقتى يەسى جوق. گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنەن جاقىندا كوميسسيا قۇرىلدى. وسى ماسەلە بويىنشا اكىمدىك تاراپىنان ۇكىمەتكە حات تا جولداندى», دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى وراق بيسەمبيەۆ. شىنى كەرەك, قورشاعان ورتاعا قىرۋار زيان كەلتىرىپ وتىرعان مۇناي ۇڭعىمالارىن رەتتەيتىن مەزگىل جەتتى. سۋ اتقىلاپ, قاراۋسىز جاتقان 180 گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمانىڭ جايى تاعى بار. ماماندار ب ۇلىنگەن جەر تۋرالى اقپاراتتى دەر كەزىندە انىقتاۋدا ءبىراز قيىندىق بارىن دا جاسىرمايدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى قالادا دا, اۋىلدا دا ەشبىر بولىمشە جوق. بۇل جاعداي سالا ماماندارىنىڭ جۇمىستارىنا كەرى اسەر ەتەرى ءسوزسىز. سوندىقتان ءار اۋداندا تابيعات قورعاۋ شارالارىنا جاۋاپتى مامان بەكىتىلسە دەگەن ۇسىنىس بار.
ءبىر جىلدا − 4 556 578 توننا قالدىق
لاستانعان توپىراق قاباتىن العان سوڭ ورنىن تازا قۇنارلى توپىراقپەن تولتىرۋ كەرەك. زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, قاجەت باكتەريالاردى انىقتاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. «تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ب ۇلىنگەن توپىراقتى تاسىپ اكەتۋى پروبلەمانى شەشپەيدى», دەيدى م.دياروۆ. ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ميكروبيولوگيالىق ادىستەر, مۇناي سوربەنتتەرى پايدالانىلادى. جالپى, وبلىس بويىنشا وتكەن جىلى 4 556 578 توننا قالدىق شىعارىلعان. ونىڭ ىشىندە 154 226 توننا كەسەك كۇكىرت, 776 207 توننا ءوندىرىس قالدىقتارى, 3 626 504 توننا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار بار. وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءمالىمەتىنشە, قورشاعان ورتانى لاستاۋشى كاسىپورىنداردىڭ الدىڭعى لەگىندە «تەڭىزشەۆرويل» جشس تۇر. بۇل كومپانيا بىلتىر 144 234 توننا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن, 10964 توننا ءوندىرىستىك قالدىق شىعارعان. «ەمبىمۇنايگاز» اق 9 915 توننا, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى 13 284 توننا, نكوك كومپانياسى 15 348 توننا وندىرىستىك قالدىق شىعارىپتى.
وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, توگىلگەن مۇناي قالدىقتارىن تازالاپ, زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا اشىلعان «ەكو-تەحنيكس» جشس-ىنە جۇكتەلەدى ەكەن. گەرمانيادان ارنايى الدىرىلعان قوندىرعى ارقىلى ب ۇلىنگەن توپىراقتاعى مۇناي قالدىقتارىن سۇيىق جانە قاتتى تۇرگە اجىراتىپ الۋعا بولادى. ال ودان ءبولىنىپ شىققان مۇناي ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ وڭدەلىپ, قاجەتكە جارايدى. ناقتى ايتا كەتسەك, سەرىكتەستىك قىزمەتىندە مىناداي تاسىلدەردى پايدالانادى: ءبىرىنشىسى – فيزيكالىق-حيميالىق ءادىس. «ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋدىڭ بۇل ءادىسى بۇرعىلاۋ قالدىقتارىن, مازۋتپەن لاستانعان توپىراقتى, مۇناي ءوندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ تەحنيكالىق ناۋالارىن زالالسىزداندىرۋ باعىتىندا قولدانىلادى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, انتوپوگەندىك قالدىق توپىراقتاردى جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى, – دەيدى وبلىستىڭ باس ەكولوگيالىق ينسپەكتورى قانات قالماحان. – ەكىنشىسى – ميكروبيولوگيالىق ءادىسپەن زالالسىزداندىرۋ. «رودوترين», «باكويل», «نەفتەدەسترۋكتور-كازبيو» بيوپرەپاراتتارى قولدانىلادى. بۇل پرەپاراتتار كومىرسۋتەكتى لاستانۋدى 99 پايىزعا دەيىن تازالاۋعا قاۋقارلى. وسىلاي زالالسىزداندىرىلعان قالدىقتار جەر قىرتىسىنىڭ ۇستىڭگى جاعىن, قوسىمشا قاباتتاردى جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جول توسەمى نەگىزدەرىنىڭ قاباتتارىن ورنالاستىرۋعا پايدالانىلادى. ءۇشىنشى – تەرميالىق ءادىس. بۇل ادىسپەن تازارتىلعان ءونىم «تەرميالىق توپىراق» دەپ اتالادى. زالالسىزداندىرۋ ءناتيجەسىندە الىنعان ونىمدەر قۇرىلىس ماتەريالدارى رەتىندە قولدانىلادى».
وبلىستىڭ باس ەكولوگيالىق ينسپەكتورى كەلتىرگەن تاعى ءبىر دەرەك – ونەركاسىپتىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى يەسىز جانە «تاريحي» لاستانۋلار جونىندە. قازىر مۇنايلى ايماقتا 12 گا «تاريحي» لاستانعان ۋچاسكەلەر بار, ولاردىڭ ءبارى دە «ەمبىمۇنايگاز» اق-قا تيەسىلى. مەكەمە وسى ۋچاسكەلەرگە تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر, سونىڭ ءناتيجەسىندە قاجەتتى شارالار الىنادى. ال «تەڭىزشەۆرويل» جشس-ءنىڭ كەلىسىمشارتتىق اۋماعىنان جالپى اۋدانى 49,93 گا بولاتىن 13 قاراۋسىز قوقىس ورنى انىقتالعان. وسى جايت بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى ەلىمىزدەگى زاڭدىلىققا سايكەس ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن جىلى وي اۋدانى اكىمدىگىنە حات جولداپتى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن جاۋاپ جوق. ەندى بۇل ماسەلە وبلىستىق اكىمدىكتە قارالادى.
ايالاساڭ, تابيعاتتى ايالا
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «حالقىمىز عاسىرلار بويى تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونىڭ بايلىعىن ۇنەمدى ءارى ورىندى جۇمسايتىن تەڭدەسى جوق ەكولوگيالىق ءومىر سالتىن ۇستانىپ كەلدى. تەك ءوتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا, نەبارى بىرنەشە جىل ىشىندە ميلليونداعان گەكتار دالامىز اياۋسىز جىرتىلدى. ىقىلىم زامانداردان بەرى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن ۇلتتىق پراگماتيزم ساناۋلى جىلدا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, استا-توك ىسىراپشىلدىققا ۇلاستى. سونىڭ كەسىرىنەن, جەر-انا جاراتىلعاننان بەرى ءشوبىنىڭ باسى تۇلپارلاردىڭ تۇياعىمەن عانا تاپتالعان دالانىڭ بارلىق قۇنارى قۇردىمعا كەتتى. تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەكتار ميالى جەرلەرىمىز ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا, ارال تەڭىزى اڭقاسى كەپكەن قۋ مەديەن شولگە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى – جەرگە اسا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ اششى مىسالى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. راسىندا, تەك اتىراۋدا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ەكولوگيالىق اپاتقا دۋشار بولعان ايماقتار از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قوسىبەك رزاعاليەۆ تە بۇل ويىمىزدى قۋاتتايدى. «جەر توزسا, مال ازادى, − دەيدى ول. – ازىق-ت ۇلىكتىڭ 30 پايىزىن سىرتتان تاسىعان ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونەدى ەكەن. ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2021 جىلعا دەيىن ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىن 40 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلدى. ال تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىعا ساپالى ءونىم شىعارۋ ءۇشىن جاقسى جايىلىم كەرەك. وبلىستا وتىز جىل بويى جەردى باپتاۋعا باعىتتالعان شارالار جاسالمادى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەردىڭ 20 پايىزعا جۋىعى عانا جارامدى».
مۇناي كەن ورىندارىن بارلاۋ, بۇرعىلاۋ, وڭدەۋ جۇمىستارى كەزىندە جەر قويناۋىن قورعاۋ شارالارى ساقتالۋى ءتيىس. الايدا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تاپ وسى تالابى ەستە بولا بەرمەيدى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەندەرگە مەملەكەت تاراپىنان ءپارمەندى شارا كەرەك-سىندى. ءايتپەسە, توپىراقتى عانا ەمەس, اۋا مەن سۋدى دا ءبۇلدىرىپ الىپ, ايىپپۇل تولەپ قۇتىلىپ كەتەتىن كاسىپورىندار قاتارى كوبەيىپ بارادى.
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ