پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋى ەلىمىزدىڭ ءومىرىن تاعى دا جوعارى ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ مەجەسىن كورسەتىپ بەرگەن ءبىر يگىلىكتى ءىس باعدارلاماسى بولىپ شىقتى. بۇل 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى جىلىنداعى كەزەكتى جۇمىستاردىڭ جوسپارى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەل ەكونوميكاسىن تۇپكىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ, وتانداستار ءال-اۋقاتىن ساپالى جاقسارتۋدىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق ينتەللەكت ءوسۋىنىڭ جاڭا ءبىر جوباسى ىسپەتتى قۇجات بولىپ شىققان. مەنىڭشە, قۇجاتتا 2020 جىلعا دەيىن الىنۋى بەلگىلەنگەن اسۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن يگەرۋ ماقساتى جاتقان بولسا كەرەك.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جولبارىستارى اتانىپ ءجۇرگەن قارقىندى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ جەتىستىكتەرىنە تاڭ قالىپ كەلدىك. ال بارلىق اقيقاتقا عىلىمي نەگىزدە كوز سالسا قىتاي تۇگىلى مالايزيا, يندونەزيا, سينگاپۋر سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ قارقىنى مەن جەتكەن جەتىستىگى ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. وسىعان وراي پرەزيدەنتىمىز بيىلعى جولداۋىندا ناقتى ستاتيستيكالىق اقپاراتتار كەلتىردى. «ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم وڭتۇستىك كورەيادا 3 ەسە, مالايزيادا 2 ەسە, سينگاپۋردە 4 ەسە, ۆەنگريادا 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەن» دەگەن ناقتى كورسەتكىشتەردى ەلباسىمىز مىسالعا كەلتىردى.
ال 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بۇل كورسەتكىش قازاقستاندا 12 ەسەدەن ارتىققا ءوسىپ, ءدال قازىر 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ تۇرعانى دا مىسالعا الىندى. باسقالار ءۇشىن جۇمباق بولسا دا بۇل ناقتى كورسەتكىشتەردىڭ اقيقاتتىعى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جولبارىستارىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تاريحىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن ماعان بەس ساۋساقتاي بەلگىلى بولاتىن.
ءيا, ءبىزدىڭ دامۋ قارقىنىمىز بۇرىن-سوڭدى ادامزات تاريحىندا بولىپ كورمەگەن ەرەكشە ءبىر عاجايىپ قۇبىلىس. ويتكەنى, ەگەمەندىككە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ تاريحى دا, الەمدىك, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ تاريحى دا بەلگىلى. 50 جىلدان اساتىن تەك قانا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنالعان عۇمىرىمدا ەۋرازيا تۇگىل اقش, لاتىن امەريكاسى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىن ساراپتان ءوتكىزگەن اداممىن. سولاردىڭ ىشىندە مەنى ەرەكشە ريزا ەتەتىنى قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق دامۋ تاريحى. ءتىپتى, بارشا الەم «عالام عاجايىبى» دەپ مويىنداعان جاپونيانىڭ دامۋ قارقىنى دا, جەتكەن جەتىستىگى دە ءدال قازاقستاننىڭ 20 جىلدا شىققان بيىگىندەي ريزا ەتىپ, تاڭ قالدىرمايدى. سەبەبى, بىرىنشىدەن, جاپونيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن ەلدەردىڭ ءبىرى بولسا دا, ولاردا قالىڭ بۇقارانىڭ ساناسىن وزگەرتۋگە كۇش جۇمساۋ قاجەت ەمەس ەدى. بۇل – باستى بايلىق. ءويتكەنى, نارىق قوعامىنا قاجەتتى زاڭداردىڭ جۇيەسى ساقتالعان جانە مەملەكەت تۇرعىندارىنىڭ «مەملەكەت اسىرايدى» دەگەن ماسىلدىق ۇستانىم ساناسىن ۋلاماعان بولاتىن. ەكىنشىدەن, ولارعا اقش باستى كومەكشى بولدى. ۇشىنشىدەن, جاپونيا جان-جاعىنان اشىق تەڭىزگە, ياعني الەمدەگى ەڭ ارزان تاسىمال جولىنا يە مەملەكەت.
مىنە, جاپونياداعى وسىناۋ ءۇش باسىمدىقتىڭ بىردە-ءبىرى قازاقستاندا بولمادى. كەرىسىنشە, قازاقستان بۇكىلالەمدىك قىسپاق جاعدايىندا تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن مەملەكەت. تەڭىز جولىنان الشاقتىعىمىز دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, اقش ءبىزدىڭ قۋاتتى ەل بولۋىمىزعا ەشقاشان دا مۇددەلى بولعان جوق. باستاپقىدا ءبىزدىڭ قولدا كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋ الەۋەتى بولعاندىقتان دا ۇركە قارادى. ۇشىنشىدەن, قازاقستان ۇلتتىق بانكتى قۇرعان كەزدە وندا ءبىر ۋنتسيا التىن نەمەسە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا بولمادى. ءتورتىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاندى ءدۇنيە جۇزىندە ەشبىر مەملەكەت تانىمايتىن ەدى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. بەسىنشىدەن, ءتاۋەلسىزدىك العان كەزدە ەلتسيننىڭ كومەكتەسكىسى كەلگەنىمەن, رەسەيدە قازاقستانعا بەرە قوياتىن ناقتى كومەك كۇشى جوق ەدى. وزدەرى دە تۇرالاپ جاتقان بولاتىن. التىنشىدان, ىرگەدەگى الىپ قىتايدىڭ بىزگە قاتىستى شەكارالىق داۋى بولدى. جەتىنشىدەن, وڭتۇستىكتەگى جاقىن كورشىلەرىمىزدە تەررورشىل-ەكسترەميستىك ارەكەتتەر ءورشىپ تۇردى. اۋعانستاننان قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان سەكىلدى بىزگە جاقىن مەملەكەتتەرگە كۇشتى قاۋىپ ءتوندى. سەگىزىنشىدەن, كسرو اسكەري-عارىشتىق ستراتەگيالىق جوبالارىنا قىزمەت ەتكەن بۇكىل زاۋىتتار توقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل قازاقستان يندۋسترياسىنىڭ 80 پايىزىن ەنشىلەيتىن الىپ اعزا بولاتىن. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستاندا حالىق شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن شىعاراتىن ونەركاسىپ سالاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 10 پايىزىن دا ەنشىلەمەيتىن.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا, الاپات رەتسەسسيا, گيپەرينفلياتسيا, شەكسىز جۇمىسسىزدىق ءورىس الدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, عالىم مەنىڭ وزىمە وسىلاردى توقتاتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. ويلاپ قاراڭىزشى, 1993 جىلى تەڭگەمىزدى وندىرىسكە ەنگىزگەن كەزدە ونىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 1=4,5 مولشەرىندە بولاتىن. كوپ ۇزاماي-اق ول 1=150 دەڭگەيىنەن اسىپ كەتتى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قانشالىقتى كۇيزەلگەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءتىپتى, ونىڭ جاعدايىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتۇزەي الماي كەلەمىز, بىراق جالپى ەكونوميكانىڭ عارىشتىق جىلدامدىقپەن دامىعانى سونشالىق, 1994 جىلعى جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 700 دوللارلىق دەڭگەيىنەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى كۇنىنە دەيىن ءدال وسى كورسەتكىشتى 9000 دوللارعا جەتكىزە الدىق. مۇنداي قارقىندى عارىشتىق جىلدامدىق دەمەگەندە نە دەرسىز؟!
ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا تريۋمفاتورعا تەڭەيمىن. ارينە, ول اسكەرلەرىن سوڭىنان ەرتىپ, جاۋ قامالىن العان جوق. بىراق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەلدىڭ جاعدايى جاۋ شاپقان ەلدەن دە جامان بولدى دەسەم, ەشكىم مۇنىڭ قاتە دەي الماس. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جۇمىسسىز قالدى. مىنە, ءدال وسىنداي جاعدايدا تەڭسەلىپ كەتكەن حالقىنا جۇبانىش ايتۋ ءۇشىن سول كەزدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالىڭ بۇقارامەن قازىرگىدەن دە ءجيى كەزدەسىپ ءجۇردى. ءبىر قايران قالارلىعى سول – حالىقتى توزىمگە شاقىرعان پرەزيدەنتىمىز قيىندىقتىڭ كوپ ۇزاماي-اق ارتتا قالاتىنىنا ۋادە ەتىپ ءجۇردى. ول كەزدە «شەۆرون» كومپانياسى ءبىزدىڭ ەلگە ءالى كەلمەگەن. كاسپي تۇبىنەن ءالى ءبىر شەلەك مۇناي الىنباعان شاق بولاتىن.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, باتىس پەن شىعىستىڭ الپاۋىت ينۆەستورلارى ءبىزدىڭ ەكونوميكانى كوتەرۋگە قارجى سالماق تۇگىل, شوشيتىنداي جاعدايدا ەدى. ويتكەنى, يادرولىق تاجال قارۋى بار ەل بولدىق. وسىنىڭ ءبارىن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى دامۋ ساياساتىنىڭ باعىتىن 180 گرادۋسقا بۇرا العان, بۇل رەتتە ودان ءارى نە بولادى دەپ مۇلدە قوبالجىماعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەمەڭگەرلىگىنە ريزا بولاسىڭ. ول ناعىز تريۋمفاتورداي باتىلدىق تانىتىپ, بارلىق قيىندىقتاردى جەڭىپ شىعىپ ءجۇردى. العاشقى جىلدارىن قازاقستانداعى شيكىزات قورىن ناسيحاتتاۋعا ارناعان ەلباسىمىز جاڭىلىسپادى. تەرىس قاراپ جۇرگەن شەتەلدىك الپاۋىتتاردىڭ بەتى بۇرىلدى. اۋەلى «شەۆرون» كەلدى, سونان سوڭ «بريتيج پەتروليۋم», «ادجيپ», تاعى باسقالارى ىقىلاس تانىتا باستادى.
قازىر وسىندايلاردىڭ كوپشىلىگى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋگە ىنتىزار بولىپ ءجۇر دەسەم, قاتەلەسپەسپىن. ءار قادامىن عىلىمي نەگىزدەپ الىپ بارىپ باساتىن پرەزيدەنتىمىز ەڭبەك مايدانىنداعى شابۋىلدارىن ۇدەتە ءتۇستى. ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزات وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا قۇيۋشىلارعا جول اشتى. ويتكەنى, كسرو زامانىنىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا اتالاتىن يندۋستريالىق سالاسى نەگىزىنەن شيكىزات ءوندىرۋمەن اينالىساتىن. سولاردى قالپىنا كەلتىرسەك, ءىرى قالالارىمىزداعى ءبىراز ادام جۇمىس تاباتىنىن, اقىر اياعىندا وسى تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ ارقىلى ەلگە ۆاليۋتالىق كىرىس تۇسىرۋگە بولاتىنىن ول كىسى دۇرىس ءتۇسىندى. اقىرى بارلىق ءىس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ويلاعانىنداي شەشىلدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستاپقى كەزەڭى ءدال وسىلايشا شيكىزاتتىق سالانى يگەرىپ, قور جيناپ, حالىقتىڭ باسىم بولىگىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە ارنالعانىن وسى 30 جىلدىق اۋقىمدى جوسپاردى جاساۋعا قاتىسقان عالىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن جاقسى بىلەمىن.
ناتيجە ءبىز جوسپارلاعاننان دا جاقسى بولىپ شىقتى. شىنىن ايتايىن, ءدال سول جوسپاردى جاساپ جاتقان كەزدە, باسقانى بىلاي قويعاندا, ءوز باسىم كۇيزەلىپ تۇرعان الماتى كوشەلەرىندە 2010 جىلى 450 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك كۇن سايىن ءجۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن كوز الدىما ەلەستەتپەپ ەدىم. بۇل بۇل ما, قازىر ءبىزدىڭ قازاقستاندا 2 ميلليونداي جەڭىل اۆتوكولىك رەسمي تىركەۋدەن وتكەن ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ءاربىر سەگىزىنشى وتانداس نەمەسە باس-اياعى 4 جاننان تۇراتىن ەكى وتباسىنىڭ ءبىرى كولىك ءمىنىپ ءجۇر دەگەن ءسوز. مۇنداي بايلىقتى الەمنىڭ ەشبىر مەملەكەتى باس-اياعى 20 جىلدا قامتاماسىز ەتە العان جوق.
ەگەر وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بەيبىت شابۋىلدا العان شەپتەردى ەسەپتەر بولساق, وندا «قازاتومپروم» ۇلتتىق اتوم ونەركاسىبى كومپانياسىنىڭ ۋران ءوندىرىپ, ەكسپورتتاۋدان دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ۋران قورى جاعىنان بىزبەن شامالاس جانە اشىق تەڭىز جولىنا بىردەن شىعاتىن, سونداي-اق تورتكۇل دۇنيەگە ەرتەدەن تانىمال, اقىر اياعىندا بۇكىل عۇمىرىن نارىقتىق قوعامدا وتكىزىپ كەلە جاتقان اۆستراليا مەن چيلي سەكىلدى مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ سوڭىمىزدا قالىپ قويدى. ال وسىنىڭ ىشىندە اۆستراليا ۇلىبريتانيانىڭ, ۇلىبريتانيا اقش-تىڭ سەنىمدى ارىپتەسى ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا قازاقستاننىڭ شىققان بيىگى عالىمداردىڭ دا باسىن اينالدىراتىنداي اسقاق شىڭ دەۋگە بولادى.
تريۋمفاتور ن.ءا.نازارباەۆ ەشقاشان دا جەتىستىككە توقمەيىلسىگەن تۇلعا ەمەس. ول ۇلتىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە سەزىنىپ, جۇمىس ىستەيتىن ناعىز كوشباسشى. ءيا, ول كوپ پرەزيدەنتتىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەي ۇلت كوشباسشىسى. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, باي تاجىريبەسىن ۇلتىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ءوزى شاڭىراعىن كوتەرگەن مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن جۇمساپ كەلەدى. سوندىقتان دا 2007 جىلدىڭ تامىزىندا اقش يپوتەكالىق جۇيەسىندە باستالىپ, بۇكىل الەمگە تاراعان داعدارىس زاردابىن قازاقستان ونشالىقتى سەزىنە قويعان جوق. ويتكەنى, اقش-تا باستالعان «داۋىلدىڭ» تۇبىندە بىزگە دە جەتەتىنىن جەتە تۇسىنگەن كوشباسشىمىز ودان قورعاناتىن دۋال تۇرعىزعان جوق, سونىڭ قۋاتىن ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ قالۋ ءۇشىن جەل ديىرمەن جاساپ ۇلگەردى. مەن كەزىندە «قازاقستان داعدارىستى ءوز پايداسىنا شەشە الادى» دەگەن ەدىم. بولجامىم ءومىردىڭ اقيقاتىنا اينالدى. سەبەبى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي بىلىكتى باسشىسى بار ەل الىس بولاشاقتى جارقىن ەتۋ ءۇشىن الىپ باعدارلاما قابىلداعانى بارشاعا بەلگىلى. سول 30 جىلدىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس قۇرۋعا, تۇسىنىكتىرەك تىلمەن ايتساق, شيكىزات ەمەس دايىن بۇيىم شىعاراتىن كاسىپورىنداردى ومىرگە اكەلۋگە ارنالعان. وسى جەردە ايتا كەتەيىن, اتقارۋشى بيلىكتىڭ العاشقى ونجىلدىقتا تىندىرعان ءىسى سونشالىقتى – ءبىز كەلەسى ونجىلدىقتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن جاساپ جۇزەگە اسىرۋعا دا, وعان دەيىنگى بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسىن جەڭۋگە دە جەتەتىن قور جيناپ العان بولاتىنبىز. سول قوردىڭ ارقاسىندا داعدارىس قىسپاعىن سەزبەدىك, سول قوردىڭ ارقاسىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ باستاپقى جىلىن تابىستى اياقتادىق.
ەندى مىنە, «ەكىنشى جىلى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ءدال وسى جولداۋدا جاۋاپ بەرىلىپ تۇرعان سەكىلدى. بىراق, تۇسىنە بىلگەن ادامعا ەلباسىنىڭ بۇل جولداۋى ءبىر جىلمەن شەكتەلمەي, الىس بولاشاقتاعى تۇتاستىقتى قامتي وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, ىشكى جالپى ونىمدەگى قوسىمشا قۇنى مول دايىن تاۋارلى ءوندىرىس ۇلەسىن ۇلعايتۋ, بۇل ءۇشىن مۇلدە جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن ينفراقۇرىلىمدار جاساۋ, وسىنى تۇپكىلىكتى باياندى ەتەتىن عىلىمدى مەيلىنشە قولداي وتىرىپ, ۇلتتىق ينتەللەكتىنى ساپالىق جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ, ءسويتىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قىزمەتىندەگى باستى ماقسات – قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق ءىستىڭ ناتيجەسىن وتانداستار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندە, ءومىرى مەن دەنساۋلىعىندا سەزىنۋ دەگەن اۋقىمدى شارالار تىزبەگىن قامتىعان.
ءبىر قاراعان ادامعا جاڭا ءوندىرىس تەك قانا جاڭا ءونىم بەرۋمەن, ءارى كەتكەندە سونى ساتقاننان تۇسەتىن كىرىستى مولايتۋمەن شەكتەلەتىن سەكىلدى كورىنگەنىمەن, ونىڭ قازاقستانعا, قازاقستاندىقتاردىڭ بولمىس-بىتىمىنە, سانا-سەزىمىنە تيگىزەتىن ىقپالى «سوقامەن جەر جىرتىپ جۇرگەن ادامنىڭ عارىش كەمەسىن يگەرۋگە قابىلەتتى بولىپ شىققانىنداي» اسەر ەتەتىن اسا بەتبۇرىستى ءىس. ويتكەنى, جاڭا كاسىپورىندار نەگىزىنەن يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس ورىندارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعى قىزمەتتەردىڭ اتاۋلارى دا, ەڭبەك ەتۋ جاعدايى دا مۇلدە بولەك. ءوندىرىس ورنىنىڭ سانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق تازالىعى جوعارى دەڭگەيدە بولادى. قىزمەتكەرلەر مۇندا ءوندىرىستى نەگىزىنەن كومپيۋتەر ارقىلى باسقارادى. بۇل ءۇشىن, وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ءبىلىمى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە بولۋى شارت. ءبىز عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كىرىگۋى دەگەندە, ارقاشان دا عالىمدار اشقان جاڭالىقتاردىڭ ناتيجەسىن كونۆەيەرلىك وندىرىستەن الۋ دەگەندى كوزگە ەلەستەتەمىز. بۇل دۇرىس تا, بىراق ول عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كىرىگۋى دەگەن ۇلكەن ۇعىمنىڭ ءبىر عانا تارماعى. ال, جوعارىدا ايتقانىمداي, جاڭا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن مامان قىزمەتكەرلەردىڭ ءوندىرىستى كومپيۋتەرمەن باسقارۋى سول «عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ» دەگەن ۇعىمنىڭ كەلەسى ءبىر بولشەگى ەمەس پە؟ ءيا, ءدال سولاي. ولاي بولسا, جالپىۇلتتىق جۇمىسشى تابى قالىپتاسقاندا, ولار جوعارى ينتەللەكتۋالدى بولىپ شىعادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ناعىز ۇلتتىق ورلەۋ. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «باستى ماقساتىمىز ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ءتاربيەلەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ» دەسە, وسىناۋ ۇستانىمدا بۇكىل قازاقستاندىق ءوندىرىستىڭ ءبىز جوعارىدا ايتقانداي باعىتتا داميتىنى ايتىلىپ تۇر دەپ ۇعىنعان ءجون.
جولداۋدى اۋقىمدى باعدارلاما دەدىم. ەندى وسى ءسوزىمدى دالەلدەي كەتەيىن. ءوز جولداۋىندا ەلباسى «2014 جىلعا دەيىن جالپى قۇنى 8,1 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر» دەدى. سونداي-اق وسى ينۆەستيتسيالىق جاڭا جوبالار جۇمىس ىستەي باستاعاندا 161 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلاتىنى دا ايتىلعان. ەندى ويلاپ كورىڭىزشى, 161 مىڭ ادام يننوۆاتسيالىق ءونىم شىعاراتىن, قىزمەت كورسەتەتىن جاڭا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ بارلىعى دا وسى زامانعى وزىق تەحنيكامەن جاراقتانعان نىساندار بولادى. دەمەك, مۇندا جۇمىس ىستەيتىن وسىنشاما ادام جوعارى بىلىكتى ناعىز ينتەللەكتۋالدى تۇلعا بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز عوي. ۇلتتىق دامۋ دەگەن وسى. «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم داۋىرىندە» قالالارداعى زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇمىس ىستەيتىن قازاقتاردىڭ سانى 10 پايىزعا دا جەتپەيتىن. ويتكەنى, ولاردى ءوندىرىس ورىندارىنا جولاتپاۋ, قازاقتاردى قويىمەن اۋىلداردا «قاماپ ۇستاۋ» ول كەزدەگى ساياساتتىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ءتىنى ەدى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ بار بولعانى العاشقى 20 جىلىنىڭ ىشىندە سول قويلى اۋىلداعى قازاقتاردىڭ بالالارى كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ۇلتتىق رۋحاني دامۋ دەگەن وسى ەمەس پە!
جولداۋمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن ۇلكەن ويعا قالدىرعان تاعى ءبىر ماسەلەنى كورگەندەي بولدىم, ول – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋشىلەر توبىنا جاتاتىندار ەسەبىنەن كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى ومىرشەڭ ويى. ءيا, ءبىزدىڭ وسال تۇسىمىز, قول جەتپەي جاتقان جەرىمىز وسى ەدى. ال مۇندا ەل ەكونوميكاسىن وسىرەتىن تولىپ جاتقان رەسۋرس بار. دالىرەك ايتقاندا, بۇل شامامەن 2 ميلليونداي وتانداسىمىزدى ناقتى وسكەلەڭ, ومىرشەڭ ەكونوميكامەن اينالىسۋعا بەيىمدەۋ تۋرالى باستاما بولىپ تۇر. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تىزىمىندە 2-3 ءىرى قاراسى, 20-شاقتى قويى ەسەبىنەن كۇن كورىپ, اۋىلدا جۇرگەندەر وسى توپقا جاتقىزىلادى. اۋىلدا دا جاعداي ءارتۇرلى, 5-6 نەمەسە ونشاقتى سيىرى, 40-50 قويى بارلار دا كەزدەسەدى. مىنە, وسىلاردىڭ ءونىمى مەملەكەتتىك ستاتيستيكاعا ەنبەي ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇلاردىڭ باسىن ەڭ اۋەلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرىپ, سونان سوڭ اۋدانداردا سول كووپەراتيۆتەر مۇشەسى بولىپ سانالاتىن اكتسيونەرلىك قوعام قۇرعان دۇرىس سەكىلدى. ايتالىق, ءدال وسىلاي ىستەسەك, ءبىر اۋداندا 20-30 كووپەراتيۆ ومىرگە كەلەدى. ولار باستاپقىدا سويىستىققا ارنايتىن ەركەك مالدارىن بورداقىلاپ ساتاتىن الاڭدار قۇرۋ جۇمىسىنان ءىسىن باستاسا, وتە جاقسى بولادى. بۇل مالدار اۋدان ورتالىعىنداعى مال سويۋ جانە دايىن ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ تسەحىندا قاجەتكە جاراتىلادى. الىستاعى اۋدانداردا شۇجىق تسەحىن ۇيىمداستىرسا – ۇتاتىن تۇس وسى. ويتكەنى, سۇيەكتىڭ ءوزى ءبىراز تاسىمال شىعىنىن كوتەرەتىن جۇك قوي. ال مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, وسى سۇيەكتەن سۇيەك ۇنىن جاساسا, بۇل شوشقا شارۋاشىلىعىنا ساتىلاتىن ءوتىمدى تاۋار.
وسىلاي ىستەگەن جاعدايدا شاعىن نەسيەلەردى بەرەتىن زاڭدى تۇلعا قالىپتاسادى. كاسىپكەرلىك دەگەن وسىلاي ومىرگە كەلەدى جانە ونىڭ بەرەرى مول بولماق. ال ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل جەردى مەملەكەتىمىزدىڭ قامقورلىعىنان تىس قالدىرىپ كەلدىك. ول ول ما, سول اۋىلداعىلاردىڭ جوسپارسىز, جۇيەسىز جۇمىس ىستەۋىنەن مال باسىن ءبىراز كەمىتىپ الدىق. مىنەكي, ءبىز اينالىساتىن ناقتى نىساندى, شەشەتىن ناقتى ماسەلەنى ەلباسىمىز اتاپ كورسەتىپ وتىر. بۇعان, ارينە, بۇكىل ەل بولىپ قۋانۋعا ءتيىسپىز. تەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ بۇل ءماسەلەنى قالاي شەشەتىنى بەلگىسىز. ارينە, دۇرىس بولۋىن قالايمىز. سەبەبى, اۋىلدار قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ بازالىق نەگىزى. ولاردى كۇشەيتپەسەك, بۇگىنگىدەي ازىق-ت ۇلىك قىمباتشىلىعىنان ارىلا المايمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارقاشان دا بەيبىت «شابۋىلدارىندا» ۇدايى جەڭىسكە جەتىپ, تريۋمفاتور بولىپ ءجۇر. ەلدى قىسپاققا العان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتان كوپ ۇزاتپاي شىعارامىن دەدى, شىعاردى! كەشەگى داعدارىستى جەڭەمىن دەدى, جەڭدى! ەقىۇ توراعاسى بولىپ جارتى الەمگە قازاقستان ءسوزىن تىڭداتامىن دەدى, تىڭداتتى! ەندى كەلىپ ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان اسقارالى مەجەنى الۋعا ەلىن باستايتىنىن جاريالادى. مەنىڭ تولىق سەنەتىنىم, تريۋمفاتور ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل مايداندا دا تولىق جەڭىسكە جەتەتىندىگى. ەندەشە, بۇل قۇجاتتى ءداستۇرلى جولداۋلاردىڭ ءبىرى دەپ ەمەس, ۇلتتىق ورلەۋگە باستاعان جەڭىمپاز كوشباسشىنىڭ جاڭا بەيبىت مايدان شابۋىلى شەبىنە حالقىن شاقىرۋى دەپ ۇعىنعان ءجون. كوشباسشىنىڭ جوسپارىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, ونىڭ سوڭىنان ەرگەندەر جەڭىسكە جەتەتىنىن 20 جىلدىق تاريحىمىز دالەلدەپ بەرگەن.
ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى.