ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسى جانە ۇكىمەتكە بەرگەن ستراتەگيالىق ماقساتتاعى تاپسىرمالارى نەگىزىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسى مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمدارى جانە كادرلىق قۇرامى قارقىندى تۇردە قالىپتاسۋ ۇستىندە. سول ينفراقۇرىلىمداردىڭ ءبىرى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جەرۇستى كەشەندەرى باس ورتالىعى بولىپ تابىلادى. وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازۇتعا اكادەميگى وڭعاربەك الىپبەكيگە جولىعىپ, ەل دامۋىنداعى عارىش سالاسىنىڭ ماڭىزى مەن ءوزى باسقارىپ وتىرعان ورتالىقتىڭ قىزمەتى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قۇرمەتتى وڭعاربەك الىپبەك ۇلى, ەلىمىزدە شەشۋى تابىلماي جاتقان پروبلەمالار بارشىلىق, سوعان قاراماي عارىشتىق ينفراقۇرىلىمدى جانە تەحنولوگيالاردى دامىتۋ نە ءۇشىن كەرەك؟
– قازىرگى كەزدە ەلباسىمىزدىڭ ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن, تىپتەن ول سايىستا جەڭىپ شىعا الاتىن وركەنيەتتى مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا كىرىسكەنىن كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ ءبارى بىلەدى. بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ عىلىمي ۇلەسى اۋقىمدى تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ, ولاردى حالىق شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن پايدالانۋ جانە دامىتۋ ارقىلى شەشىلمەك. سونداي وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى – عارىشتىق تەحنولوگيالار. ولاردى ءبىز وزىمىزدە دامىتپاساق دامىعان ەلدەر بىزدەرگە وسى تەحنولوگيالاردىڭ تەك ناتيجەسىن عانا اسا قىمبات باعاعا بەرىپ, وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىندا قالا بەرەتىنىمىز انىق. وسىنى تۇسىنگەن ۇكىمەتىمىزدىڭ عارىشتىق يندۋستريانى قارىشتى وركەندەتۋگە كىرىسىپ كەتكەنىنە التى جىل بولدى. قازىر ءبىز وسى باعىتتا ەداۋىر العا جىلجىدىق.
– «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قازاق جەرىندە ورنالاسقانى دەمەسەك, ەلىمىزدىڭ وزىندىك عارىشتىق يندۋستريا كەشەنى بولماعانى بەلگىلى. ەندەشە, وسى ءبىر ساليقالى ءىستىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىنا توقتالا كەتسەڭىز؟
– عارىشتىق سالانى باسقارۋ ءىسى ونى جاقسى بىلەتىن, عارىشقا قۇراندى, قازاقستان تۋىن جانە كيەلى قازاق جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اپارىپ كەلگەن عارىشكەرىمىز تالعات امانگەلدى ۇلى مۇساباەۆقا جۇكتەلگەن. ول كىسى باسقاراتىن ۇلتتىق عارىشتىق اگەنتتىگىنىڭ (قازعارىش) اياسىندا قازىرگى كەزدە التى ءىرى مەكەمەدەن تۇراتىن تولىققاندى عارىشتىق كەشەن قۇرىلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ باسىنا ءوز مىندەتتەرىن جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى دە ىنتالى اتقارۋشىلار تاعايىندالدى. سولاردىڭ ءبىرى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى.
– ءوزىڭىز قىزمەت ىستەپ جۇرگەن وسى كومپانيانىڭ جۇمىسىنا ءسال توقتالىپ وتسەڭىز.
– «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى (قعس) عارىشتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى بولشەگى. بۇل كومپانيا بار بولعانى التى جاستا, ال وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەر اسا اۋقىمدى. سونىڭ ىشىندە نەگىزگىلەرى – نەشە ءتۇرلى عارىشتىق اپپاراتتار, كەمەلەر جاساپ عارىشتىق تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋ جانە ولاردى ۇزدىكسىز دامىتىپ وتىرۋ. بۇل مەكەمەنى وتىز ەكى جاسىنان باستاپ قورعانىس سالاسىنداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنا جەتەكشىلىك جاساپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ازامات گابدۋللاتيف مۋرزاكۋلوۆ باسقارادى. قعس قازىرگى ۋاقىتا بىرنەشە ءىرى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. ولار – ۇلتتىق عارىش ورتالىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن سالۋ, عارىشتىق اپپاراتتاردى جوبالاۋ جانە سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ (جقز) عارىشتىق جۇيەسىن جاساۋ, جوعارى دالدىكتەگى جەرسەرىكتىك ناۆيگاتسيالىق جۇيە قۇرۋ جانە وسى جۇمىستاردى العا جىلجىتاتىن مامانداردى دايىنداۋ. كومپانيادا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان ارىدەن ويلاستىرىلىپ جوسپارلانعان جۇيەلى شارالاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋ ۇستىندەگى پراكتيكالىق كورىنىسى بولىپ تابىلادى. مىسالى, ۇلتتىق عارىش ورتالىعىنسىز عارىش سالاسىندا بەلگىلى ءبىر تابىسقا جەتەمىن دەۋ كۇماندى بولار ەدى. عارىشتىق اپپاراتتار بولماسا عارىشتى مەڭگەرە المايسىز. ال عارىشقا ۇشۋدىڭ ماقساتى – جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسا وتىرىپ, بولاشاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن يننوۆاتسيالىق ماندەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى تەحنولوگيالىق سالانى جەتىلدىرۋ. جالپى, بۇل ءىستىڭ ەلىمىز ءۇشىن سان-سالالى ماڭىزى بار دەۋگە بولادى.
– جاڭا تەحنولوگيالار دەمەكشى, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەپ ءجۇرگەنىمىز نە نارسە؟ وسى تۋرالى وقىرماندارعا تۇسىنىكتەمە بەرە كەتسەڭىز.
– جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ ەكى قۇرىلىمنان تۇراتىن جەر بەتىندەگى ءوزگەرىستەردى باقىلاۋعا باعىتتالعان وسى زامانعى جۇيە نەمەسە تەحنولوگيالار جيىنتىعى. ونىڭ ءبىرىنشى سەگمەنتى عارىشتا بەلگىلى ءبىر وربيتادا ۇشىپ جۇرگەن عارىشتىق كەمە, نە ولاردىڭ توبى. ول كەمە جەر سۋرەتىن تۇسىرەتىن اپپاراتۋرالارمەن, باعدارلامالارمەن جانە كەمەنىڭ قىزمەت ەتۋىنە قاجەت باسقا دا قۇرالدارىمەن جابدىقتالادى. كەمەنىڭ جۇمىسى جەردەن بەلگىلى ءبىر كانالدا ورنالاسقان جوعارى جيىلىكتەگى راديوتولقىندار ارقىلى باسقارىلادى جانە جەر بەتى تۋرالى جيناعان اقپاراتتارى باسقا ءبىر جوعارى جيىلىكتەگى راديوتولقىندار ارقىلى الىنىپ وتىرادى.
جقز-نىڭ ەكىنشى بولىگى جەر سەگمەنتى دەپ اتالاتىن كۇردەلى جۇيە. جەر سەگمەنتى ءوز كەزەگىندە ەكى ورتالىقتان تۇرادى: ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعى جانە كەمەدەن اقپاراتتار الۋ, ولاردى وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تاراتۋ ورتالىعى. بۇل ەكى ورتالىقتا دا ءىستىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار عانا ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الادى. مىسالى, جەتكىلىكتى دارەجەدە دايىندالماعان ماماننىڭ عارىشتاعى اپپارتتى جوعالتىپ الۋى دا ابدەن مۇمكىن.
جالپى, عارىشتاعى جقز اپپاراتىنان كەلەتىن اقپاراتتى بەي-بەرەكەت جاتقان تسيفرلار جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ول مالىمەتتەردى وڭدەۋدىڭ بىرنەشە ساتىلارىنان وتكىزىپ بارىپ, پايدالانۋشىعا جەتكىزۋ ۇلكەن ينتەللەكتۋالدىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى تالاپ ەتەدى. مىسالى, تۇسىرىلىمدەردىڭ سانى جىلدام كوبەيىپ كەتەدى دە, تەك ءبىر عانا اپپاراتتان الىناتىن سۋرەتتەر مىڭداپ, تىپتەن ميلليونداپ سانالادى. ولاردى ءار ءتۇرلى دارەجەدە وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ارنايى اپپاراتتاردى, ارناۋلى كاسىپتىك باعدارلامالاردى جانە بىلىكتى كاسىپقوي مامانداردى تالاپ ەتەدى. ال ەندى سول سۋرەتتەردى سوڭعى پايدالانۋشىعا جەتكىزۋ نەگىزىنەن عالامتور ارقىلى جۇرگىزىلەتىنىن ايتساق, بۇل ءىستىڭ دە وڭايعا سوقپايتىندىعىن تۇسىنۋگە بولادى. ءسىز بەن ءبىز اڭگىمەلەسىپ وتىرعان قازىرگى ساتتە عارىشتا جۇزگە تارتا جقز-مەن اينالىساتىن كەمەلەر جۇمىس ىستەۋدە. ارينە ولاردىڭ ەشقايسىسى ءبىرىن ءبىرى دالمە-ءدال قايتالامايدى, ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك كونسترۋكتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە جەكە ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى, باعدارلامالانعان قىزمەتتەرى بار. سوندىقتان ولاردان الىناتىن سۋرەتتەر دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن سيپاتتالادى.
عارىشتىق تۇسىرىلىمدەردى جۇرگىزەتىن اپپاراتۋرالاردى نەگىزىنەن ەكى ۇلكەن توپقا بولەدى: ەلەكتروندى-وپتيكالىق جانە رادارلىق. بۇگىنگى كۇندە ورتاشا ەسەپپەن ون جقز اپپاراتىنىڭ توعىزى ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتار. سەبەبى, وپتيكالىق اپپاراتتار جەر بەتىن ادام كوزى كورە الاتىن, نە سوعان وتە جاقىن سپەكتر اياسىندا باقىلايدى. كوبىنە بۇل ساۋلەلەر كادىمگى اق ساۋلەنى قۇرايتىن ءوزىمىزگە تانىس كوك, جاسىل, قىزىل (0,4-0,75 مكم) جانە دە ءار ۇزىندىقتاعى ينفراقىزىل دياپازوندىق كانالدارى (0,76-1,30 مكم). ءار ساۋلەلەر جيىنتىعى (مىسالى كوك, جاسىل, قىزىل) بەلگىلى ءبىر نىسانداردىڭ قاسيەتتەرىن تەرەڭنەن اشىپ كورسەتە الادى, ال ولاردىڭ قوسىندىلارى (مىسالى: كوك+قىزىل, كوك+جاسىل, جاسىل+قىزىل جانە ت.ب.) ادام كوزى بايقاي بەرمەيتىن فاكتىلەردى ناقتىلاي تۇسەدى. تاعى ءبىر انىقتاي كەتەتىن نارسە, ول جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن قۇبىلىس بەلگىلى ءبىر وپتيكالىق سپەكتردىڭ سيپاتتاماسىنىڭ وزگەرۋى اياسىندا جۇرەتىنى. مىسالى, ەگىستىكتەگى ءوسىپ كەلە جاتقان وسىمدىكتەر ءپىسىپ-جەتىلگەنشە تالاي سپەكترالدىق وزگەرىستەرگە دۋشار بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا, ارنايى دايىندالعان مامان ميلليونداعان شارشى كيلومەتردى الىپ جاتقان ەگىستىكتەردىڭ قاسيەتتەرىنە, جۇمىس ورنىندا وتىرىپ-اق تالداۋ جاساپ, ونداعى وزگەرىستەرگە باعا بەرە الادى. جالعىز تالاپ – اتموسفەرا, ياعني اۋا قاباتى ۇنەمى ءمولدىر بولىپ تۇرۋى كەرەك.
ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتاردان الىناتىن سۋرەتتەر ءوز كەزەگىندە ءۇش توپقا بولىنەدى. ءبىرىنشى توپقا تەك اق پەن قارادان تۇراتىن تۇسىرىلىمدەر جاتادى دا, ولاردى پانحرومدىق تۇسىرىلىمدەر دەپ اتايدى. پانحرومدىق تۇسىرىلىمدەردىڭ جەر بەتىندەگى وزگەرىستەردى بايقاۋ قابىلەتى جوعارى بولىپ كەلەدى, بىراق نازارداعى نىسانداردى تۇستەرگە بولە المايدى. ەكىنشى توپقا ۇشتەن جەتىگە دەيىن وپتيكالىق كانالدارى بار مۋلتيسپەكترلى ءتۇسىرىلىمدەر جاتادى. بۇل تۇسىرىلىمدەر جەر بەتىندەگى ۇدەرىستەردى تالداۋعا ارنالعان اسا قۇندى عارىشتىق ماتەريالدار بولىپ سانالادى. مۋلتيسپەكترلى ءتۇسىرىلىمدەردىڭ جەردەگى نىسانداردى بايقاۋ جىتىلىگى پانحرومنان تومەن كەلەدى. ال گيپەرسپەكترالدى تۇسىرىلىمدەردە 220 كانالعا دەيىن بولادى. مۇنداي عارىشتىق سۋرەتتەردىڭ جەردەگى وزگەرىستەردى تالداۋ مۇمكىندىكتەرى اسا زور. بىراق ولار تاجىريبە ءجۇزىندە ءالى كەڭىنەن قولدانىلماي ءجۇر. سەبەبى, بۇل ماسەلەدە عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ قازىرگى قولدانىلىپ ءجۇرگەن دەڭگەيى ءالى دە بولسا جەتكىلىسىز. دەگەنمەن عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىمەن بۇل ماسەلەنى يگەرۋ ءىسى دە ۇزاققا سوزىلمايتىندىعى انىق.
ايتىلعان قۇندىلىقتارىنا قاراماي, ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتارمەن جابدىقتالعان عارىشتىق كەمەلەر تەك جەردەن قايتاتىن ساۋلەلەردى تىركەيتىن بولعاندىقتان, ولاردى ءپاسسيۆتى نەمەسە ەنجار جقز اپپاراتتار توبىنا جاتقىزادى. مىسالى, ەلەكتروندى-وپتيكالى تۇسىرىلىمدەر اتموسفەرانى بۇلت قاپتاپ تۇرعان جاعدايدا جەر بەتىن باقىلاۋعا جارامسىز بولىپ قالادى. رادارلىق عارىشتىق اپپاراتتار ءوز بورتتارىنان جەرگە راديوتولقىندار جىبەرىپ, ولاردىڭ قايتقاندارىن تىركەپ, اۋا رايى قالاي وزگەرسە دە, كۇندىز دە, تۇندە دە جەر بەتى تۋرالى وبەكتيۆتى دەرەكتەر بەرىپ وتىرادى. سوندىقتان ولاردى بەلسەندى عارىشتىق اپپاراتتار قاتارىنا جاتقىزادى. رادارلىق عارىشتىق اپپاراتتار ەلەكتروندى-وپتيكالى عارىشتىق اپپاراتارعا قاراعاندا ۇتىمدى بولعانىمەن ولاردىڭ تۇسىرىلىمدەرىنىڭ باعاسى الدەقايدا قىمبات.
قازاقستاننىڭ جقز عارىشتىق جۇيەسىن جاساۋ 2006 جىلدان باستالعان جۇمىس. ول ەكى عارىشتىق اپپاراتتار توبىنان تۇرادى دەپ جوسپارلانعان. ولاردىڭ ءبىرى جوعارى (1 م), ەكىنشىسى ورتا جىتىلىكتەگى (6,5 م) ەلەكتروندى-وپتيكالىق اپپاراتتار بولماق. ولاردىڭ وربيتاعا شىعاتىن ۋاقىتى – 2013-2014 جىلدار ارالىعى. بۇلارعا قوسىمشا جاقىن ارادا رادارلىق اپپاراتىمىزدىڭ دا جوسپارلانۋى باستالادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ال جقز جەرۇستى سەگمەنتىنىڭ جوسپارى ارناۋلى ساراپتامادان ءوتتى, جاقىن ارادا قۇرىلىسى دا باستالادى. قازىرگى كەزدە بولاشاق جقز جەرۇستى سەگمەنتىندە جۇمىس ىستەيتىن 21 ماماندى فرانتسيادا وقىتۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇمىستارى وتكىزىلۋدە.
– وسى جقز اپپاراتتارىنان الىناتىن تۇسىرىلىمدەر مەملەكەتىمىزگە قانداي پايدا بەرەدى؟
– وزىڭىزگە بەلگىلى, اتا-بابالارىمىزدىڭ بىزدەرگە قالدىرعان نەگىزگى مۇرالارى – كەڭ-بايتاق جەرىمىز بەن ەلىمىز. يگەرىپ, ۇرپاق كادەسىنە جاراتاتىنداي جەرىمىز بەن سول جەردىڭ اشىلماعان قاسيەتتەرىن اشىپ, ولاردى ءتيىمدى پايدالانا الاتىن ينتەللەكتۋالدى الەۋەتكە يە ەلىمىز بار بولعان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ العا اسا زور ماقساتتار قويىپ, ەلىمىزدىڭ الەمدە الار ورنىن ناقى بەلگىلەي وتىرىپ, جالپاق جۇرتتى ىسكە جۇمىلدىرىپ جاتقاندىعى انىق. الەمدە كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن الىپ اۋماعىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋعا جەتكىزەتىن داڭعىل جولدىڭ ءبىرى وسى جقز عارىشتىق جۇيەسى. ەگەر جىلىكتەي ايتاتىن بولساق, جقز عارىشتىق جۇيەسىنسىز مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق باسىمدىقتار بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, ەنەرگەتيكا, جەردىڭ قويناۋى مەن بەتىندەگى بايلىقتارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىن تولىققاندى, زامان اعىمىنا ساي شەشۋ قيىن. ال قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, مەملەكەتىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن الەمدىك دارەجەگە ساي ەلەكتروندى تۇردەگى ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمى (ۇكدي) جاسالماعان. تىپتەن, ۇكدي-دى باستاردان بۇرىن دايىندالاتىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كارتوگرافيالىق گەوسەرۆيسى (ۇكگس) تۋرالى ۇسىنىستىڭ ءوزىن ەرتە دەپ ساناۋشىلار كەزدەسەتىنىنە قايران قالاسىز. جقز عارىشتىق جۇيەسى ەڭ الدىمەن وسى ۇلتتىق اۋقىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە سەبەپكەر بولاتىنىنا قازعارىش جانە قعس جەتەشىلىكتەرى سەنىمدى.
جقز عارىشتىق جۇيەسى ەكونوميكالىق جاعىنان اسا ءتيىمدى بولاتىنى قازىردىڭ وزىندە انىق بولىپ وتىر. مىسالى, ۇلان-عايىر جەرىمىزدە ۇلكەندى-كىشىلى ءجيى-ءجيى بولىپ تۇراتىن تابيعي جانە ادام قولىمەن پايدا بولاتىن اپاتتاردىڭ الدىن الىپ, رەتتەپ وتىرۋدا جقز جۇيەسىنە سەنىم وتە مول. عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى جقز جۇيەسىن جەر قويناۋىنداعى بايلىقتاردى انىقتاۋعا پايدالانۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ شىقتى. جقز عارىشتىق جۇيەسىن ناۆيگاتسيالىق جۇيەمەن قوسا پايدالانۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىرۋار پايدا اكەلەتىنى كۇمانسىز ەكەنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ بەردى. جقز عارىشتىق جۇيەسى ەلىمىزدە قوردالانىپ قالعان كوپتەگەن ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە سەبەبىن تيگىزەتىنىنە زەردەلى جۇرت بەرىك سەنىمدە. جقز عارىشتىق جۇيەسى جەر, ورمان, سۋ رەسۋرستارىن قاداعالاۋدا, كاداستر, كارتوگرافيا, مونيتورينگ جانە ت.ب. سالالارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن اسا ءتيىمدى ەتە الادى.
– بۇرىن عارىش سالاسىندا ءتاجىريبەسى جوق قاي مەملەكەتكە بولسا دا ۇلتتىق جقز عارىشتىق جۇيەسىن دامىعان ەلدەردىڭ كومەگىنسىز قۇرۋى وتە كۇردەلى. سىزدەر كىمدەرمەن بىرىگۋدەسىزدەر؟
– دۇرىس ايتاسىز. قعس جقز عارىشتىق جۇيەسىن عارىشتىق سالاداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى, جقز سالاسىندا شيرەك عاسىرلىق تاجىريبەسى بار فرانتسيانىڭ EADS ASTRIUM كومپانياسىمەن بىرىگىپ جۇزەگە اسىرماق. بۇل بىرلەسكەن جوبانىڭ بارلىق قۇقىقتىق جانە قارجىلىق نەگىزدەرى دايىن. ءبىزدىڭ بولاشاق ماماندارىمىزدى دا وسى كومپانيا دايىنداپ بەرمەك.
– وڭعاربەك الىپبەك ۇلى, ەلىمىزدە سوڭعى كەزدە عانا قارقىندى يگەرۋ ءىسى باستالعان, ال كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ءالى دە بەيتانىس كۇيىندە كەلە جاتقان عارىش سالاسىندا قىزمەت ەتۋ وتە ابىرويلى ءىس. سوندىقتان وقىرماندارىمىزعا وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءوزىڭىزدى دە تانىستىرا كەتسەك, ارتىق بولماس.
– ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى كيەلى اسپارا جەرىندە 1951 جىلى مامىر ايىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. ۇزاق جىلدار عىلىم جانە ءبىلىم, ال سونىڭ ىشىندە جەتى جىل جوعارعى ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. ءبىر مونوگرافيا, التى وقۋلىق, ءجۇزدەن اسا عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ونەرتابىستارىم بار. سوڭعى ون جىل عارىشتىق تەحنولوگيالار ارقىلى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىن جەتىلدىرۋگە اتسالىسىپ كەلەمىن. ءتورت ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىسىمىن. قر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ «ۇزدىك وقىتۋشىسى» دەگەن اتاعىم بار. گوللانديادا (2008), ۇلىبريتانيادا (2009-2010), رەسەيدە (2008-2010) جانە فرانتسيادا (2011) عارىشتىق تەحنولوگيالار تاعىلىمدارىنان ءوتتىم.
ءسىز جاڭا عارىش سالاسىن كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ءالى دە بەيتانىس دەپ ورىندى ايتتىڭىز. ەگەر ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولماسا, بۇل سالا ءوز اۋماعىندا بايقوڭىر عارىش ايلاعى ورنالاسقانىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە بەيتانىس كۇيىندە قالا بەرەر ەدى. ەكونوميكا مەن حالىق تۇرمىسىنىڭ كوپتەگەن سالالارى ءۇشىن ماڭىزى زور ناق وسى عارىش سالاسىن يگەرۋدى باستاۋىمىزدىڭ ءوزى, مەنىڭ ويىمشا, بيىل تويلانعالى وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق تورقالى تويىنا ۇلكەن تارتۋ. «ەلدىڭ دۇرىس دامۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ باسىنا ازاتتىق كەرەك» دەپ كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ قانداي ورىندى ايتقان. ءبىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان كەيىن عانا كوپ ماسەلەگە ءوز قولىمىزدى جەتكىزىپ, جان-جاقتى, كەڭ ارنالى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, ءوزىمىزدىڭ تابيعي بايلىقتارىمىزدى ءوزىمىز يگەرۋ ىسىنە شىن مانىندە كىرىسىپ وتىرمىز.
مىنە, وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە عارىش سالاسىنىڭ الدىڭعى ىلەكتەگى ماماندار قاتارى شوعىرلانا باستادى. مەن دە ءوزىمدى سولاردىڭ ءبىرىمىن دەپ ويلايمىن. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە عارىش سالاسىندا ارنايى دايىندىقتان ءوتىپ كەلىپ, وسى قىزمەتتى اتقارىپ جاتىرمىن. قىزمەتتەگى تاعى ءبىر تابىسىم جاقىندا قازاقستان ۇلتتىق تابيعي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.